سىرداعى سەرپىندى سالا

قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام دەنساۋلىعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءاربىر مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن نىعايتىپ, ولاردىڭ ومىرىندە سالاۋاتتىلىق سالتىن ۇستانۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ. حالقىمىز قاشاننان دا دەنساۋلىقتى قۇنى جەتپەس قازىنا رەتىندە باعالاي بىلگەن. بۇل ورايدا, ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ورتا تۇسىنان ورنىن ەنشىلەگەن تۋعان وتانىمىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىسى كوڭىلگە مەدەت بولادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كوپتەگەن كەلەلى ىستەر جۇزەگە استى. وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا قوعامنىڭ باستى بايلىعى – ادام دەنساۋلىعىن نىعايتۋدا وڭتايلى ىستەرگە مۇمكىندىك جاسالدى. مۇنداي يگىلىكتى جۇمىستار سىر وڭىرىندە دە كوپتىڭ كادەسىنە جاراعانىن ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. 1992 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاتى­سۋىمەن وبلىستىق دياگنوستيكالىق كەڭەس بەرۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلدى. سول ۋاقىتقا دەيىن سىر وڭىرىندە مۇنداي ساۋلەتتى عيماراتتا ورنا­لاسقان, بارلىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقپەن تولىقتاي قام­تاماسىز ەتىلگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى مۇلدەم بولماپتى. وب­لىستىق دياگنوستيكالىق كەڭەس بەرۋ ورتالىعى سونداي قيىندىقتىڭ ارتتا قالۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, وبلىس ومىرىندە ەرەكشە نازار اۋدارتقان ەلەۋلى ىستەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل حالىقتىڭ كەلەشەك كەمەرىندە ەلىمىزدە اتقارىلاتىن جاڭاشىل جوبالارعا نەگىز قالادى. سونىمەن قاتار, ءدال وسى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ وبلىستا تاعى ءبىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنىڭ تۇساۋى كەسى­لىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسىن قا­ناعاتتاندىرۋ باعىتىندا ءوز قىز­مەتىن باستادى. ناقتىلاي ايتاتىن بولساق, قازالى اۋداندىق ەمحاناسىنىڭ جاڭا عيماراتقا كوشىرىلۋى سىر مەديتسيناسىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعان تولايىم تابىسقا جول اشتى. ارينە, بۇل جىلداردا قارجى ماسەلەسى قىس­پاققا الىپ, كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر الدىمىزدان شىعىپ جاتتى. سول جىلدارى سالاعا ءبولىن­گەن قارجى كولەمى بار-جوعى 850 ميلليون تەڭگە بولاتىن. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ءجىتى نازاردا ۇستاعان مەملەكەت باسشىسى كەڭەس ودا­عى كەزەڭىندە باستالىپ, اقشا جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان اياقسىز قالعان 750 ادامدى قابىلداۋ مۇمكىندىگى بار وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن تولىقتاي بىتىرۋگە تىكەلەي تاپسىرما بەردى. قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان بولگارلىقتارمەن كەلى­سىمدەر جاسالدى. بۇل – وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن حا­لىق الدىنداعى مىندەت ەدى. ءناتي­جەسىندە, 1998 جىلى تمد ەلدە­رىندە تەڭدەسى جوق ورتالىق ەمدەلۋ­شىلەرگە ەسىگىن ايقارا اشتى. ورتا­لىقتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ەلباسىنىڭ ءوزى كەلىپ ارنايى قاتىستى. مۇنداي تاريحي جاعدايدىڭ ورىن الۋى – سىر مەديتسيناسىنىڭ ءارى قارايعى دامۋىنىڭ داڭعىل جولى بولدى. قازاقستان مەن جاپونيا ۇكى­مەت­تەرىنىڭ كەلىسىمى ناتيجەسىندە ەڭ ءىرى جوبا – وبلىستىق مەديتسينا ور­تالىعىنا 3 ميلليون 800 مىڭ دول­لاردىڭ مەديتسينالىق قۇرال-جاب­دىقتارى گرانت تۇرىندە الىندى. 2005 جىلى مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى «دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋ» جونىندەگى باعدارلاماسىن بەكىتتى. باعدارلامادا سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاب­دىقتالۋى, ءدا­رىگەرلەر ءبىلىمىن جە­تىلدىرۋ, مەنەدج­مەنت دايىنداۋ ىسكە اسىرىلدى. سول جىلى سالانى قارجىلاندىرۋ 5 ميلليارد تەڭگە بولسا, ارادا بەس جىل وتكەندە سالا­نىڭ قارجىلاندىرىلۋى 13 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. وسى جىلدار ارالىعىندا ارال, قارماقشى, سىرداريا, قازالى اۋداندارىندا 4 تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ديسپانسەرى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, جاڭاقورعان اۋداندىق اۋرۋحاناسى, ارال اۋداندىق ەمحاناسى جانە 56 اۋىلدىق ەمدەۋ ۇيىمدارى جاڭا عيماراتتارعا كوشىرىلدى. سالانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ باعى­تىندا 4 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن قارجى ءبولىنىپ, قىمبات باعا­لى قۇرال-جابدىقتار, ماگنيتتى رەز­ونانستىق توموگراف پەن كوم­پيۋ­­تەرلىك توموگرافيا وندىرىسكە ەنگىزىلدى. 2009 جىلى رەسپۋبليكادا العاش بولىپ, وبلىسىمىز ءوز قار­جىسىمەن شالعايداعى ناۋقاس­تارعا شۇعىل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ۇشاقتارمەن قامتىلعان سانيتارلىق اۆياتسيا قىزمەتىن قولعا الدى. ءدال وسى جىلى ايماقتا كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق اشىلىپ, جۇرەككە اشىق وتالار جاسالا باستادى. باع­­­دارلاما اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مەنەدج­مەنت, رەسۋرستاردى باسقارۋ جانە قارجىلاندىرۋ, دارىگەرلەر, جالپى مىڭعا تارتا ماماندار قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى قولعا الىندى. سالانى قارجىلاندىرۋ 14 ميلليارد تەڭ­گەدەن 34 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. وسىنىڭ ءناتي­جەسىندە بۇگىنگى زامان تالابىنا تولىقتاي ساي كەلەتىن انا مەن بالا ورتالىعى, №3 قالالىق, شيەلى, سىر­داريا, قارماقشى, جالاعاش اۋداندىق ەمحانالارى جانە اۋىل­داردا 38 مەديتسينالىق جاڭا عيماراتتار سالىندى. سالانىڭ سانيتارلىق اۆتو­كولىكتەرگە دەگەن سۇرانىسى تولىق­تاي ءوز شەشىمىن تاۋىپ, 5 جىل ىشىندە 375 مامانداندىرىلعان سانيتارلىق اۆتوكولىكتەر جاڭا­دان الىندى. سونىڭ ىشىندە شال­عاي ەلدى مەكەن تۇرعىندا­رى­نىڭ دەن­ساۋلىعىن تەكسەرۋ ماق­ساتىن­داعى جىلجىمالى مەدي­تسينالىق كە­شەننىڭ قىزمەتى وراسان زور بولدى. مۇنداي ورەلى وزگەرىستەر جىل­دان-جىلعا جالعاسىن تاۋىپ, مەديتسينا سالاسىنىڭ قارىشتى دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. سىر وڭىرىندە بۇرىنعى جىلداردا قول جەتپەي كەلگەن كوپتەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى شەشىمىن تاپتى. ماسەلەن, 2012 جىلى نەيروينسۋلتتىك ورتالىق اشىلىپ, ينسۋلت العان ناۋقاستارعا وتا جاساۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ قولعا الىندى. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا 5 جىل ىشىندە 3529 ناۋقاسقا جوعارى ما­مانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ وبلىس تۇرعىندارى الماتى مەن استا­نانىڭ جوعارعى كلينيكالارىنا بارۋدى ازايتىپ, وزىمىزدەگى ورتالىقتاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنە باستادى. 2014 جىلى وبلىس ءدارى­گەرلەرى ەلىمىزدە 4-ءشى بولىپ, بۇيرەك اۋىستىرۋ وتاسىن جاسادى. وبلىستىڭ مەديتسيناسى الىس-جاقىن 28 مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس ورناتتى. حالىقارالىق باعدارلامالار شەڭبەرىندە جۇ­مىس ورىندارىندا وقىتۋ جولعا قويىلدى.ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 5 جىل ىشىندە 6000-عا تارتا جالپى ماماندار قايتا دايارلاۋدان ءوتتى. وبلىس اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن «2013-2014 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» قابىلدانىپ, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 4,4 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى قارالدى. «جول كارتاسى» اياسىندا انا مەن بالا دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن زاماناۋي قوندىرعىلار الىنسا, جەدەل جاردەم قىزمەتى جەتىلدىرىلگەن اۆتوماتتى جۇيەگە كوشىرىلدى. وبلىستاعى تۋبەركۋلەزگە قارسى ەمدەۋ ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاڭارتىلدى. وسى جىلى وڭىرلەر اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا 1 تۇرعىنعا جۇمسالاتىن شىعىن 53 105 تەڭگە بولىپ, وبلىسىمىز استانادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارسا­ڭىندا ەلباسىمىز 2016-2019 جىلدارعا «دەنساۋلىق» باعدار­لاماسىن بەكىتتى. بۇل وبلىس­تىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­دا ىرگەلى وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسۋى­نا وڭ اسەرىن تيگىزدى. العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاعا قۇرىلىپ, ەمحانا­لاردا مامانداندىرىلعان بولىمدەر اشىلدى. بيىل ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كوپتەگەن يگىلىك­تەر جاسالماق. ايتۋلى مەرەكە اياسىندا بىرنەشە ەمدەۋ ۇيىم­دارى, اتاپ ايتقاندا, جاڭاقورعان اۋداندىق ەمحاناسى, وسى اۋدان­داعى تۇگىسكەن دارىگەرلىك امبۋلاتورياسى, وبلىستىق بالالار اۋرۋحا­ناسى پايدالانۋعا بەرىلمەك. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىكتىك ءارىپ­تەستىك اياسىندا, اۋسىمىنا 500 كەلۋشىگە ارنالعان ەمحانانىڭ قۇرىلىسى سالىنباق. سىر مەديتسيناسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟ قانداي وڭ وزگەرىستەر جاسالدى؟ وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە وي قوزعايتىن بولساق, كوڭىل تولارلىق ىلكىمدى ىستەرىمىز كوپ. بۇل حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. مۇنداي كورىكتى كورىنىستەر ءاربىر ەلدى­مەكەننەن كوزىمىزگە ءجيى ۇشى­را­سىپ جاتادى. سوڭعى 15 جىلداعى جۇمىس­­تاردى سارالايتىن بولساق, 2000 جىلدان بەرى جالپى تۋ كورسەتكىشى 6,7 پايىزعا ارتىپ, انا ءولىمى كورسەتكىشى 42,4 پايىزعا تومەن­دەدى. ءسابي ءولىمى كورسەتكىشى 10,8 پايىزعا تومەندەدى. ءومىر ءسۇرۋ ۇزاق­­تىعى 64,4 جاستان 71,9 جاسقا جەتتى. جىل باسىندا انا مەن بالا ورتالىعىندا بوسانۋدان كەيىنگى ساۋىقتىرۋعا ارنالعان 30 توسەكتىك بولىمشە اشىلدى. انا ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى 4,5 ەسەگە تومەندەگەن. وبلىستىق ونكولوگيا ورتالىعىندا 15 توسەكتىك, اۋدانداردا 35 توسەكتىك ءپاللاتيۆتى كومەك بولىمدەرى اشىلدى. بارلىق اۋداندا 5 توسەكتىك نەۆرولوگيالىق ناۋقاسى بار بالا­لارعا ارنالعان بولىمشەلەر پاي­دالانۋعا بەرىلدى. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, ادام دەنساۋلىعى – قوعامنىڭ باس­تى بايلىعى. ارينە, ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, مىقتى بولۋ جولدارىن قاراستىرۋى ءتيىس. ون ەكى مۇشەسى ساۋ, دەنساۋلىعى دىمكاس ەمەس ءاربىر جان ەڭبەككە ارقاشان قۇلشىنا كىرىسەدى. حالقىمىز «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەپ ورىندى ايتقان. سوندىقتان, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋعا نازار اۋدارىپ, سونىڭ جولىندا تياناقتى جۇمىس جاساي ءبىلۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەلىمىز­دىڭ ءاربىر ازاماتى – كەڭ-بايتاق وتانىمىزدىڭ كەلەشەگى. قازاق­ستاننىڭ كوركەيۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرەدى. اقمارال ءالنازاروۆا, قىزىلوردا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزىلوردا وبلىسى