اعاشتاعى اۋرۋلار

مينيسترلىكتى نەگە سەلت ەتكىزبەيدى؟ وسىدان سەگىز جىل بۇرىن الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الما باقتارىندا كارانتيندىك اۋرۋ – جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتەريالىقa كۇيىگى پايدا بولىپ, بۇگىندە ول كەڭ تارالىپ كەلەدى. دابىل قاعارلىق جايت. بىراق, باعباندار داۋىسى كابينەتتەردەن شىعىپ, تالدىقورعاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ قاتىسقان اگرارلىق سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءماجى­لىسىندە ايتىلعانىمەن ازىرگە ناقتى ارەكەت جوق. نەگىزى جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتەريالىق كۇيىگىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى 2008 جىلى ەڭبەك­شىقازاق اۋدانىندا المۇرت اعاشتارىندا, كەيىن­نەن الما اعاشتارىندا بايقالىپ, 2012 جىلى رەسەيدىڭ وسىمدىك كارانتينى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا تەكسەرىلىپ, رەسمي دالەلدەنگەن ەدى. ايقىندالعان اۋرۋدىڭ دامۋى جانە تاراۋ قارقىنى قازىرگى ۋاقىتتا وتە جوعارى بولىپ تۇر. رەسپۋبليكالىق دياگنوستيكا جانە بولجامداۋ مەكەمەسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, 2012-2014 جىلدارى وتكىزىلگەن مونيتو­رينگتىك شارالار ناتيجەسى بويىنشا قاۋىپتى كارانتيندىك اۋرۋمەن زالالدانعان باقتار كولەمى 342 گەكتار بولسا, تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن تەكسەرىلگەن 4500 گا باقتان 345,7 گا (8%) زالالدانعانى ايقىندالدى. جالپى, بۇگىنگى كۇنگە وبلىس كولەمىندەگى 14 مىڭ گا باقتىڭ 4 پايىزى, ياعني 11 اۋدان, 2 قالا­داعى 137 زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ باقتا­رىندا كەڭىنەن تارالىپ, جۇقپالى اۋرۋ ساقتا­لاتىن ورىنعا اينالعانى الاڭداتارلىق احۋال بولىپ تۇر. عىلىمي نەگىز بويىنشا جەمىس اعاش­تارىنىڭ باكتەريالىق كۇيىگى وتە قاۋىپتى اۋرۋ بولىپ سانالادى. اۋرۋ قوزدىرعىشى Erwinia amylovora باكتەرياسى. اۋرۋدى تەك زەرتحانادا ارنايى جابدىقتارمەن, باكتەريولوگيالىق تەستىلەۋ ءادىسى ارقىلى عانا ناقتىلى ايقىنداۋعا بولادى. باكتەريا راۋشانگۇل تۇقىمداس وسىمدىكتەردىڭ 160-قا جۋىق تۇرىنە زالال كەلتىرەدى. اسىرەسە, المۇرت, دولانا, شەتەن, الحورى, الما اعاشتارى كوپ مولشەردە زيان شەگەدى. المۇرت اعاشتارىنىڭ يممۋندىق سورتتارى بۇگىنگە جوق. الما اعاشىنىڭ اپورت سورتى جانە ونىڭ سەلەكتسيالىق وسكىندەرى – رۋميانكا, الماتىلىق, راشيدا, ۆوسحود, اينۇر, گرۋشوۆكا وسالدىق تانىتىپ, تەز زالالدانادى. عىلىمي نەگىزدى جەتىسۋلىق باعباندار تۇجىرىمىمەن جالعاستىرساق, ەگەر ءۇش كۇن تىنباي جاۋىن جاۋىپ اۋا ىلعالدىلىعى 70 پايىز بولسا Erwinia باكتەرياسى تەز تارايدى ەكەن. اۋرۋدىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى جەمىس اعاشىندا مايىسقاق بۇتاقتار پايدا بولىپ اقشىل جانە سارعىش ەكسۋدات تامشىلارىنىڭ ءبولىنىپ شىعۋىمەن بىلىنەدى. كۇن ىسىعان جاعدايدا اۋرۋدىڭ تارالۋى مەن دامۋى باياۋ­لاپ, ەكسۋدات كەۋىپ, كوزگە كورىنبەيتىن قابىرشاققا اينالادى. الايدا جاۋىننان كەيىن اۋرۋدىڭ دامۋى قايتا باستالادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اۋرۋعا قارسى جۇرگىزىلگەن شارالاردىڭ بىردە-ءبىرى ناتيجەسىن بەرمەدى. حيميالىق كۇرەس شارالارىن مىندەتتى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. نەگىزىنەن 3%-ىق بوردوس سۇيىعىن نەمەسە باسقا دا قۇرامىندا مىسى بار قۇرالداردى شاناقتار پايدا بولعان كەزەڭنەن باستاپ جەمىسكە اينالعانعا دەيىن 5 مارتە قولدانۋ جانە زيانكەستەرگە قارسى حيميالىق كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت. كۇزگى, قىسقى كەزەڭدە قۋراعان بۇتاقتاردى كەسۋ, اعاشتان تۇسكەن جانە شىرىگەن جەمىستەردى جيناۋ, جابايى وسكىندەردى كەسۋ, سۇنگەكتەردى اكتەۋ, كوكتەمدە فۋنگيتسيدتەر مەن ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋ, بۇتاقتاردى زالالدانعان جەرىنەن 30-40 سم. تومەن كەسۋ باقتىق نۇممەن دەزينفەكتسيالاۋ جۇمىستارىن الدىن الا جۇرگىزۋ كەرەك. باقتار وسى اۋرۋمەن جوعارى دارەجەدە (30% جوعارى) زالالدانعان جاعدايدا جەمىس اعاشتارىن تۇبىمەن قوپارىپ, ورتەۋ شارالارىن جۇرگىزۋ قاجەت. ءيا قولى قىسقا باعبان قانشا جەردەن كاسىبي مامان بولعانىمەن «كەرەك», «قاجەت» دەگەننەن اسا المايتىنى انىق. «2008 جىلدان باستاپ باكتەريالىق كۇيىككە مونيتورينگ شارالارىن قارجى­لاندىرۋ الماتى وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەك­تسياسىنىڭ ۇسىنىسىمەن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا كىرگىزىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن اتقارىلۋدا. وبلىس اكىمىنىڭ كارانتيندىك ايماق بەكىتۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. «الماتى وبلىسى اۋماعىندا الما باقتارىندا تارالعان كارانتيندىك نىسان – جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتەريالىق كۇيىگىنە بايلانىستى قالىپ­تاسقان كۇردەلى جاعداي جانە وسى قاۋىپتى اۋرۋدى ايقىنداۋ, وقشاۋلاۋ جانە جويۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» وبلىس اكىمى ورىن­باسارىنىڭ توراعالىعىمەن وبلىستىق سە­مينار-كەڭەس وتكىزىلدى. ايتا كەتەتىن جاعداي, «وبلىس اۋماعىندا كارانتيندىك رەجيمدى ەنگىزە وتىرىپ, كارانتيندى ايماقتى بەلگىلەۋ تۋرالى» الماتى وبلىسى بويىنشا ادىلەت دەپارتامەنتىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە ءتىر­كەلدى. بيىل جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتە­ريالىق كۇيىگىن (Erwinia amylovora (Burill) Winslow et al.) انىقتاۋعا جالپى كولەمى 5500 گا جەردە مونيتورينگتىك شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇندە 119 سىنامادان ىرىكتەپ الىنىپ, كارانتيندىك زەرتحاناعا جىبەرىلدى. ناتيجەسىندە 29 سىنامادان, جالپى كولەمى 124,11 گا باقتاردا اتالعان اۋرۋ انىقتالدى», دەدى الماتى وبلىستىق اۋماقت­ىق ينسپەكتسيا­سى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولات جىل­قىباەۆ. قورىتا ايتقاندا, رەسمي دەرەككە دايەك­تەمە كەلتىرىلدى. ال ەسەپكە الىنباعان جەكەمەنشىك باقتار يەلەرى مەن زاڭدى تۇردە تىركەلىپ مەملەكەتتەن سۋبسيديا الامىز با دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرعان باعباندار ازىرگە ساقتىق تانىتىپ وتىر. ارالارىندا ءوز باقتارىن جىل سايىن دارىلەپ, زالالسىزداندىرىپ وتىرعاندارى دا بار. بىراق جالعىز اعاش ورمان ەمەس دەگەن عوي. رەسمي مالىمەت ءبىر جىلدا جەمىس اعاشتارىنىڭ باكتەريالىق كۇيىگى سەگىز پايىزعا وسكەنىن راستاپ وتىر, ودان بەرى ءتورت جىل ءوتتى. سوندا مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان سۋبسيديا قايدا كەتىپ جاتىر؟ سونىمەن قاتار, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا جىلدار بويى مەملەكەتتەن بولىنگەن سۋبسيديا, ياعني قايتارىلمايتىن قاراجاتتىڭ ءوز ماقساتىندا جۇمسالعانىنا, بەرگەن ناتيجەسىنە ەسەپ الاتىن ۋاقىت كەلدى. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى