ازىرگە سۇراق كوپ, جاۋاپ از

– دەيدى تۋريزم سالاسىمەن اينالىساتىن «BESTKZ» وپەراتورىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا قاپەنوۆا ءتۋريزمدى دامىتۋ ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە ىقپال ەتەتىنىن حالىقارالىق تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىن قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋلارىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ تۋرالى ايتىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى ءتۋريزمنىڭ ماڭىزى ەكونوميكانى دامىتۋدان كەم سوقپايتىنى تاعى بار. ول جاس ۇرپاقتى ەلدى, جەردى سۇيۋگە, پاتريوتيزمگە تاربيەلەيدى. بۇل ماڭىزدى ءىستىڭ قوستاناي وبلىسىندا قالاي جۇرگىزىلىپ وتىرعانى جونىندە ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز «BESTKZ» تۋريستىك وپەراتورىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا قاپەنوۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدى. – گۇلميرا امانگەلدىقىزى, بيىل قوستانايلىقتاردىڭ دەمالىسىن قايدا وتكىزەتىنى تۋرا­لى جورامال ايتا الاسىز با؟ – قازاقتا «اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ, اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ», دەگەن ءسوز بار. بۇدان حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىندا قاشان­دا ءتۋريزمنىڭ ورنى بولعا­نىن ءبى­لۋگە بولادى. ال قازىردە تۋ­ريزم قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سالتىنا دەندەپ ەنىپ كەلەدى. قوس­تا­نايلىقتارعا قاتىستى ايتسام, ءبىزدىڭ وڭىردە قىس التى اي ەمەس, ودان دا ۇزاق دەر ەدىم. ءۇش-ءتورت اي جازعى ماۋسىمدا كۇنگە قىزدىرىنىپ, سۋعا ءتۇسىپ دەگەندەي, دەمالۋ ءۇشىن كوپشىلىكتىڭ تەڭىزگە بارۋدى قولاي كورىپ تۇراتىنى ايان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان كەيىن تەڭىزى بار ەلدەرگە جۇرت ەركىن شىعاتىن بولدى. اسىرەسە, تۇركيانىڭ ورنى ءبو­لەك. ول تەڭىزى بار وزگە ەلدەرگە قاراعاندا, بىزگە ءبىرشاما جاقىن جانە ءتۋريزمى جاقسى دامىعان, ينفراقۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن. قازىر قوستانايلىقتار تۇركياعا ۇشۋ ءۇشىن استاناعا نەمەسە كور­شى رەسەيدىڭ قالالارىنا بارىپ جاتپايدى, ۇشاق انتالياعا قوستانايدان ۇشادى. ءبىزدىڭ كوم­پانيا بيىلعى ماۋسىمنىڭ العاشقى تۋريستەرىن تۇركياعا شىعارىپ سالدى. قالتاسىندا 180 مىڭ تەڭگەدەي اقشاسى بار ادام تۇركياعا بارىپ, 10 كۇن ەركىن دەمالىپ كەلەدى. دەگەنمەن, تۇركياداعى وقيعا­لارعا بايلانىستى تۋريستەر ىركىلەتىن بولسا, ءبىز ولارعا تەڭىز جاعاسىنا جاقىن ورنالاسقان گرەكيا, بولگاريا سەكىلدى باسقا ەلدەردى بالاما رەتىندە ۇسىنامىز. – تۋريستەر سىرت ەلدەرگە شىعۋدىڭ قاۋپىن ويلاسا, ءوزى­مىزدىڭ ەلىمىزدە دە وزەن-كول­دەرىنە شومىلۋعا, دەمالۋعا بولاتىن وڭىرلەر بار عوي؟ ولاردى ۇسىنىپ كوردىڭىزدەر مە؟ – ادامداردىڭ وزدەرى سوڭعى ۋاقىتتا كاسپي تەڭىزىنە, بال­قاشقا بارۋعا سۇرانىس جاسايدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى قۇمدى جاعاجايلاردا جاز ايلارىندا سۋعا ءتۇسىپ, قىزدىرىنۋعا بولادى. تۋريستىك الەۋەتى بار ايماق. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇن­داي ايماقتارعا اپاراتىن كولىك ينفراقۇرىلىمى ءالى ناشار. مىسالى, اقتاۋعا قوستانايدان ۇشاق تا, تىكەلەي باراتىن پو­يىز دا جوق. ول ءۇشىن استاناعا, تو­بىل ستانساسىنا بارۋ كەرەك. جۇرت اقتاۋدان بۇرىن انتالياعا تەزىرەك جەتەدى. سوڭعى ەكى اپتادا كاسپي جاعاسىندا دەمالۋعا بىرنەشە سۇرانىس ءتۇستى. بىراق كاسپيدەگى جاعاجايلاردا تۋريس­تەر ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعداي بار دەپ ايتا المايمىن. سوعان قا­راماستان, اقتاۋداعى قوناق-ۇيلەردە قازىردىڭ وزىندە ورىن جوق كورىنەدى. بالقاشقا, قاپشاعايعا بارۋعا دا قوستانايلىقتار جول قيىندىعىنان ىركىلە بەرەدى. تابيعاتى تامىلجىعان بۋراباي ەلىمىزدەگى تۋريستىك ايماقتار ءىشىن­دە كوش باستايدى. بىراق وندا جاز ايلارىندا سۋعا شومىلۋ مەر­زىمى تىم قىسقا. سۋ سۋىق. ەلى­­­­مىز­دەگى دەمالۋعا قولايلى ءوڭىر­لەردە ازىرگە ينفراقۇرىلىم ءالسىز بولعاندىقتان, قوس­تاناي­لىق­تار دا قى­زىقتى سىرت ەلدەردەن ىزدەيدى. بۇل كورىنىس ازىرگە وسىلاي بولىپ تۇر. – دەگەنمەن, جەرگىلىكتى تۋريزم قالاي دامىپ كەلەدى؟ – ۇلت جوسپارى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينس­تي­تۋ­تتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100  ناقتى قادامىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءىسى ايقىندالعان. ول ارينە, جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا با­عىتتالعان. ينۆەستورلار تارتۋ ءۇشىن دە الدىمەن تۋريستىك الەۋەتى بار وڭىرلەر ابدەن ناقتىلانىپ, زەرت­تەلۋى كەرەك. ال ونداي جەرلەر ءبىزدىڭ وبلىستا دا بار. قوستاناي وبلىسىندا اتاقتى ناۋىرزىم قورىعى تۇنىعى بۇزىلماعان تۇما تابيعاتىمەن تۋريستەردى تارتادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ءۇش جىلدان بەرى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردان كە­يىن وعان تۋريستەردى وتكەن جىلى ءبىرىنشى رەت اپاردىق. ونداعى سۋى ءزامزامداي تۇنىق, تۇششى بۇلاقتار, الەمدە ەش جەردە كەزدەسپەيتىن اع­اش تۇرلەرى, بوز, سەلەۋ سەكىلدى ءشوپ­تەر, ءتۇرلى گۇلدەر, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار – تۋريس­تەر ءۇشىن قىزىقتى بولاتىنى ءسوز­سىز. جالپى, ءبىزدىڭ وبلىستا تابيعات ءتۋريزمى جاقسى داميتىن بولادى. تورعاي دالاسىنىڭ كوركى مەن ەتنوتۋريزمى, ارحەولوگيالىق, تاريحي ەسكەرتكىشتەرى دە تۋريزمگە سۇرانىپ تۇر. ايتپاقشى, تورعايعا دا تۋريستەردىڭ الدى بارا باس­تادى. سونىمەن قاتار, دەنيسوۆ اۋدانىندا ەكىنشى ارحايم اتال­عان ارحەولوگيالىق نىسان دا تۋريس­تەردى تارتادى دەپ ويلايمىز. ليسا­كوۆ قالاسىنىڭ تۇبىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشىنەن الىن­عان 400-دەن اسا قۇمىرالارى بار مۋزەي دە تۋريستەرگە وتە قى­زىق­تى بولارى ءسوزسىز. بۇل مۋ­زەيدىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق. وتكەن جىلى ماسكەۋلىك ءبىر ايەل قوستاناي قالاسىنا قوناققا كەلىپتى. ول ءبىزدىڭ تۋريستىك وپەرا­تور كومپانياسىنا كەزدەيسوق كى­رىپ, «وبلىستا, قالادا كورەتىن قان­­داي قىزىقتى جەرلەر بار؟» دەپ سۇرادى. ءبىز ءبىرىنشى رەت ناۋ­ى­­­ر­­زىم قورىعىنا ونشاقتى ادامنان تۇراتىن تۋريستەر توبىن اپارعالى وتىرعانبىز. الگى ايەلگە دە ۇسىنىس جاسادىق. ەكى كۇنگە جول­داما 10 مىڭ تەڭگە ەكەنىن ايت­قانىمىزدا, ول سونشالىقتى ارزاندىعىنا ميىعىنان ك ۇلىپ الدى دا, بارۋعا بىردەن كەلىستى. ناۋىرزىمنان كەلگەن سوڭ قو­رىقتىڭ تابيعات بايلىعىنا تامسانىپ, اۋزىنىڭ سۋى قۇرىدى. سويتسەك, ول ماسكەۋدە تۋريستىك كومپانيادا قىزمەت ىستەيتىن وسى سالانىڭ مامانى ەكەن. ول قازىرگى ۋاقىتتا ماسكەۋ, ەۋروپانىڭ ءىرى قالالارى سەكىلدى مەگاپوليس­تە تۇ­راتىن ادامدار ءۇشىن تۇما تا­بيعاتتان ارتىق تۋريزم جوق ەكەنىن ايتتى. – كەلەسى جىلى ەكسپو-2017 كورمەسىنە ناۋىرزىم قورىعىن تۋريزم نىسانى رەتىندە قاتىس­تىرۋ جوبالارىڭىز قالاي ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتىر؟ – بىزگە وتكەن جىلى ەكسپو-2017 ۇلتتىق كومپا­نيا­­­سى­نان وسى كورمەگە كەلەتىن قوناقتاردى اپاراتىن تۋريستىك باعىتتار ۇسىنۋ تۋرالى حات كەلگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ «ناۋىرزىم قورىعى» تۋريستىك باعىتى تۋرالى ۇسىنىسىمىز ولارعا ۇناپ, ەكىجاق­تى مەموراندۋمعا قول قويدىق. وسىمدىكتىڭ 687 ءتۇرى, اڭنىڭ 44, قۇستاردىڭ 282, ونشاقتى بالىق تۇرلەرى بار, ەكى ءىرى وزەن اعاتىن ەرەكشە تابيعي لاندشافت – ناۋ­ىرزىم قورىعىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە تابيعي مۇراسى تىزىمىنە ەنۋى «قى­زىقتى كورمەك ءۇشىن» دەيتىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ ىنتىزارىن وياتارى حاق. مەموراندۋم اياسىندا ءبىز ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردى قابىلدايمىز. الداعى تامىز-قىركۇيەك ايىندا ەكسپو-2017 ۇلتتىق كومپانياسىنان ينسپەك­تسيالىق تەكسەرۋ بولادى, ولارمەن قوسا شەتەلدىك تۋريستىك كوم­پانيالاردىڭ وكىلدەرى دە كەلەدى. سوندا «ناۋىرزىم قورىعىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە كەلگەن شەتەلدىك تۋريستەرگە كورسەتۋگە بولا ما, بولماي ما؟» دەگەن ءما­سە­لە ءتۇبىرلى شەشىمىن تابادى. ما­مىر ايىنىڭ اياعىندا عانا الدىن الا تەكسەرۋ جۇمىسى رە­­­تىندە «نا­ۋىرزىم قورىعى» تۋريستىك باعىتىنا اقپاراتتىق تۋر وتكىزىلدى. ءبىز شەتەلدىك تۋريس­تەرگە تۇما تابيعاتپەن قاتار قا­زاق­تىڭ ۇلتتىق تاعامىن, ءداستۇرى مەن تۇرمىس-سالتىن, ويىنىن ءمۇم­كىندىگىنشە كورسەتۋگە تىرىسامىز. تۋردا ۇلتتىق كومپانيا وكىل­دەرىنىڭ بەرگەن باعاسى جامان ەمەس, دەمەك, ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسامىز دەگەن ۇمىتىمىزدەن قول ۇزگىمىز كەلمەيدى. – ەندى جەرگىلىكتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا نە كولدەنەڭ تۇر؟ وسى جايىندا ايتساڭىز. – مەن تاعى دا «ناۋىرزىم قورىعى» نەمەسە «تۇما تابيعاتپەن بىرگە» تۋريستىك باعىتىنان باس­تايىن. وعان كوكتەمنەن بەرى 90 ادام اپاردىق. بۇل ەندى باستالعان ءىس ءۇشىن از ەمەس. تۋريستەر ءبىر جانە ەكى كۇندىك جولدامالار الادى. ول ءتىپتى ارزان. بالالار ءۇشىن 8 مىڭ, ەرەسەكتەر ءۇشىن 13 مىڭ تەڭگە عانا. تۋريستەردىڭ كوبى مامىر ايىن­داعى ناۋىرزىم قىرلارىن قاپتاعان قىزعالداقتى كورگىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ين­تەرنەتتەن قاراعان ءبىر قىز نا­ۋ­ى­رزىمدى كورۋ ءۇشىن استانادان ارنايى كەلدى. ناۋىرزىمعا تۋريس­تەر جاپ­پاي بارۋ ءۇشىن ونىڭ ينف­را­قۇ­رىلىمىن دامىتۋىمىز كە­رەكتىگىن ءوزىڭىز دە ءبىلىپ وتىرعان شى­عارسىز. بىرىنشىدەن, وبلىس ورتالىعىنان جول الىس, 200 شاقىرىم جۇرەمىز. ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا جەتكەن سوڭ, قورىققا دەيىن تاعى ءبىراز ءجۇ­رۋگە تۋرا كەلەدى. تابيعات اياسىنا اسفالت سالۋعا بولمايدى, قۇمنان ءوتۋ ءۇشىن جۇردەك ما­شينا كەرەك. قالادان ونداي جۇردەك كولىك جالداۋ قىمباتقا تۇسەدى. وسى جاعى قيىنىراق. تۋريستەردى اۋدان ورتالىعىنداعى «ايمان-شولپان» شايحاناسىنان تاماقتاندىرامىز. وسى ناۋ­­ىر­­­زىم قورىعىن تۋريزم نىسانى ەتۋ ءبىرازدان بەرى ءسوز بولىپ ءجۇر­گەندىكتەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قىزمەت كورسەتۋدى جاق­­سى يگەرىپ كەلەدى. «ايمان-شول­پاندا» قازاقتىڭ ۇلتتىق تا­عامدارىنان اۋىز تيگەن تۋريست ونى كوپكە دەيىن ۇمىتا المايتىنى انىق. مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىم, بىزدە ىشكى تۋريزم ەندى ءتاي-ءتاي باسىپ كەلەدى. ءبىز ەڭ باستىسى وزىمىزدەگى باردى باعالاپ, ونى تۋريستەرگە اسپەتتەپ كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. قوستاناي وڭىرىندەگى تۇما تابيعات پەن ارحەولوگيالىق نىساندار ىشكى ءتۋريزمنىڭ نەگىزىن قا­لايدى. بىزگە شەتەلدەگى تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن سول كۇ­يىنشە كوشىرۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار دەپ ويلايمىن. مىسالى, ناۋىرزىم قورىعىنا كىرەردەگى قۇمدى ءبىز اپارعان تۋريستەر جاياۋ ءجۇرىپ ءوتتى. دوڭعالاعى قۇمعا باتىپ كەتەتىن ماشينانى يتەرىپ ءوت­كىزەدى. تۇما تابيعات اياسىندا جاياۋ, ءتىپتى, جالاڭ اياق ءجۇرۋدىڭ ءوزى تۋريستەرگە ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلايتىنىن بايقادىق. الايدا, تۋريستەردى شارشاتۋعا بولمايدى. ولار دەمالىپ وتىراتىن ورىندىقتار, دارەتحانالار, تا­بيعات اياسىندا تاماقتاناتىن ۇلت­تىق ناقىشتاعى ستولدار, كيىز ءۇي تۇرىندەگى شاتىرلار سەكىلدى قو­لايلى جاعدايلار جاساماساق ءىسىمىز العا جۇرمەيتىنى انىق. مۇنداي ماسەلە تەك ناۋىرزىم قورىعىنا ەمەس, تۋريزم باعىتىنا سۇرانىپ تۇراتىن وڭىردەگى تابيعاتى كوركەم جەرلەردىڭ بارلىعىنا ورتاق. – ونى كىم جاسايدى؟ – اڭگىمە وسىندا. مىسالى, تابيعات ءتۋريزمى تەك جاز ايلارىندا جاقسى جۇرمەك. قىستىڭ ءوز قىزىعى بولعانىمەن, ءبىزدىڭ وڭىردە ومبى قاردان جول جابىلىپ قالعاندا, تۋريزم تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىعىراق. ال شامامەن ءتورت ايعا سوزىلاتىن تۋريزم ماۋ­سى­مى ءۇشىن الىنعان كولىكتى, ورناتىلعان دارەتحانالاردى, باسقا دا كەرەك-جاراقتى 8 اي بويى كىم مىندەتىنە الىپ كۇتەدى؟ وعان قارجى قاجەت. ەگەر تۋريزم ءۇشىن ينفراقۇرىلىمنىڭ بار­لىعى مەملەكەت تاراپىنان جاسالۋى ءتيىس بولسا, وعان وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وراسان قارجى ءبولىنۋى ءتيىس. بۇگىن بيۋدجەت وعان دايىن ەمەس. ال ينۆەستورلار پايدانىڭ شەتى كورىنبەي كەلمەيدى. ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا اتسالىسقىسى كەلەتىن تۋريستىك وپەراتورلاردىڭ ازىرگە قارجى بولەتىندەي الەۋەتى جوق. بىزدەگى تابيعات جانە ارحەولوگيالىق تۋ­ريزمنىڭ ينفراقۇرىلىمى كيىز ءۇيدىڭ ىقشامدىلىعىنداي ەرەكشەلىكپەن جاسالۋى ءتيىس. وعان مامانداردىڭ دا ىزدەنىسى كەرەك سەكىلدى. مىسالى, تورعايداعى گەوگليفتەر تۋرالى اقپارات جەر شارىن شارلاپ كەتتى. وعان شەتەلدىك عالىمدار ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ وتىر. ول تۋريستەر ءۇشىن دە قىزىقتى بولاتىنى ءسوزسىز. بىراق سونشا الىس جول ءجۇرىپ, ات ارىتىپ ۇشتوعايعا كەلگەندەر قالىڭ شىققان شوپتەن باسقا ەشتەڭە دە كورە المايدى. گەوگليفتەردى كوز جەتەرلىك بيىك مۇناراعا شىعىپ قانا كورۋگە بولادى. ونداي مۇنارا ازىرگە ارمان عانا. ونى كىم سالادى, كىم كۇتەدى؟ مىنە, سۇراق كوپ, جاۋاپ از. ەكىنشىدەن, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ەلىمىزدەگى زاڭنامالار دا دەمەۋ بولا الماي وتىر. مىسالى, با­لالار توبىن قالاداعى كورىكتى جەرلەرگە اپارۋ كەرەك بولدى دە­لىك. قالادا بالالار توبىمەن ءجۇرۋ ءۇشىن الدىن الا قالالىق اكىمشىلىكتەن رۇقسات قاعاز كەرەك. تۋريستەر مىنگەن اۆتوبۋسقا ەسكەرتكىشتەردىڭ قاسىنا توقتاۋعا رۇقسات جوق. وسىنداي ۇساق-تۇيەك كەدەرگىلەر ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىمىزدا كۇندەلىكتى الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. مىسالى, ءتۋريزمى دا­مىعان ەلدەردە بۇلاي ەمەس. تۋريست انگلياداعى كورەم دەگەن نىسانىن سىلتەمەلەر ار­قى­لى تاۋىپ بارادى. ءبىزدىڭ قوس­تاناي قالاسىنا كەلگەن قو­ناق التىنسارين بابامىزدىڭ كە­سەنەسىن تابا المايدى. بۇل – شىندىق. شەتەلدەردە ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى وتە كوپ, اقشا تۇسەدى-اۋ دەگەن مۇمكىندىكتى قۇر جىبەرمەيدى. مىسالى, سانكت-پەتەربۋرگتە تۋريستەرگە ەسكى كوممۋنالدىق ءپا­تەرلەردى ارالاتادى, ەسكى ءۇي­لەر­دىڭ شاتىرىنا شىعارادى. وسىنىڭ بارلىعى دا تۋريزم دەپ ەسەپتەلەدى. بولاشاقتا ءتۋريزمنىڭ بىزدە دە داميتىنىنا بەك سەنىمىم بار, ارمانىم ودان دا اسقاق. ال ازىرشە تەك ەنتۋزيازممەن عانا جۇمىس ءىس­­تەپ جاتىرمىز. ويتكەنى, ىشكى ءتۋريزمدى ءبىز ەندى باستادىق. – اشىق اڭگىمەڭىزگە راحمەت. تابىس تىلەيمىز! اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»  قوستاناي