«ءححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قيالدىڭ ءوزىن تاڭعالدىراتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, جاڭا بۋىنداعى تەحنولوگيالار جاساپ جاتىر, ادامزات ءوزى دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىشتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. بىراق سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول بىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر», دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە.
راسىندا دا ءوز دامۋىندا قيال-عاجايىپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن ادامزات قاۋىمى سول جەتىستىكتەردى پايدالانۋ ماسەلەسىندە قانداي قاتەرلەرگە ۇرىنىپ وتىر؟ ونىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە جول اشقان عىلىم سالاسىنىڭ ءوزى قايدا بارا جاتىر؟ ەلباسى اتالعان مانيفەستە «بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلا الاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال», دەپ ايتىپ كەتكەنىندەي, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت پە؟
مىنە, وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى زايروللا دۇيسەنبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– قۇرمەتتى زايروللا ءدۇيسەنبەك ۇلى, ءسىزدىڭ عىلىم سالاسىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقانىڭىزعا جارتى عاسىرداي ۋاقىت بولعان ەكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا الەمدىك عىلىمنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ونىڭ بۇرىنعى بەيكۇنا قالىپتان شىعىپ, ەندىگى ۋاقىتتا ادامزات ومىرىنە قاۋىپ توندىرە الاتىنداي يادرولىق قارۋلاردى تۋىنداتۋعا دەيىنگى شەككە جەتكەندىگىن كورسەتەتىندەي. ءسىز ءمىنە, وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن عىلىم قايدا بارادى دەگەن سۇراققا قالايشا جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– كەزىندە بۇل سۇراققا عىلىم ادامزاتتى پروگرەسكە اپارادى دەپ ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋگە بولار ەدى. ال قازىرگى شاقتا ويلانىپ سويلەۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ءحىح عاسىردا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جاڭالىقتاردىڭ جەكەلەگەن ناتيجەلەرى ادامزات ومىرىنە قاۋىپ توندىرە الاتىنداي شەككە دەيىن جەتە الادى دەگەن قاۋىپ بولماعان ەدى. سوڭعى ەلۋ جىلدا اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتار بۇل تۇسىنىككە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزسە, سوڭعى 10-15 جىلدا الەمدىك عىلىمنىڭ قارىشتاپ العا باسۋى جانە سودان پايدا بولعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسى ادامزات قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنىڭ بارىنشا كۇردەلەنە تۇسكەندىگىن كورسەتىپ بەردى.
ارينە, عىلىم بەيبىت ماقساتتارعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بىراق وسىلاي دەگەنىمىزبەن عىلىم جاڭالىقتارى شەكسىز بايۋ مەن ۇستەمدىككە يە بولۋدى عانا كوكسەيتىن جەكەلەگەن توپتار مەن كومپانيالاردىڭ, كەك قايتارۋدا جازىقتى مەن جازىقسىزدى تالعاپ جاتپاي كەز كەلگەن قاتەرگە باس تىگۋگە دايىن تۇرعان تەررورشىلاردىڭ ءمۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن تۇسىنەتىن كەز دە جەتتى. بۇل جەردە باستى ماسەلە عىلىمنىڭ وزىندە ەمەس, ونىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قانداي ماقساتتارعا پايدالانىلاتىندىعىندا بولىپ وتىر.
راس, عىلىمنىڭ كۇشىمەن ادامزات ءوزىن تابيعات ءامىرشىسى سەزىنىپ, ونى ءوزگەرتۋگە كىرىستى. وسىعان وراي عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ماسەلەسى بەلەڭ العان قازىرگى تۇستا ناقتى ءناتيجەسى قالاي بولىپ شىعاتىندىعى بەلگىسىز ەكسپەريمەنتتەر جاساۋعا ويلانباستان باراتىن عالىمداردىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ەشكىم جوققا شىعارا الماس.
قازىرگى كۇنى عىلىمنىڭ الدىنان وتكەن كەزەڭدەردىڭ ەڭ باتىل دەگەن فانتاست جازۋشىلارىنىڭ ءوزى بارا الماعان قيال-عاجايىپ دەڭگەيدەگى جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ بەتى اشىلۋدا. ماتەريا مەن ەنەرگيا جانە قۇبىلىستاردىڭ قۇپياسىن مەڭگەرىپ, ولاردىڭ تەرەڭ قۇرىلىمدارىن انىقتاۋ, ۆاكۋم مەن فيزيكالىق ءورىس تۋرالى جاڭا ءتۇسىنىكتەرگە قول جەتكىزۋ, قۋاتتاردىڭ جاڭا تۇرلەرىنە يەلىك ەتۋ, جاڭا لازەرلىك تەحنولوگيالاردىڭ جوعارى وتكىزگىشتىك تيىمدىلىگىن پايدالانۋ, عارىشتىق جەر ماڭايى كەڭىستىگىن يگەرۋ, دنك ماعىناسىن اشۋ, ءتىرى كلەتكاداعى گەندىك تەتىكتەردىڭ قۇپياسىنا قانىعۋ, كومپيۋتەرلىك جۇيەنى دامىتىپ, بۇكىل الەمگە ورتاق ينتەرنەت جەلىسىن قۇرۋ – مىنە, بۇلاردىڭ بارلىعى ناقتى ءومىر شىندىعىنا اينالىپ كەلە جاتقان عىلىم جاڭالىقتارى بولىپ تابىلادى.
وكىنىشكە قاراي, ادامزات قاۋىمى عىلىم سالاسىندا وسىنداي زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە وتىرىپ, ال عىلىمنىڭ ءوزى بولسا, جاڭا جاڭالىقتار اشۋ باعىتىندا ارتقا بۇرىلىپ قاراۋعا مۇرشا بەرمەيتىندەي قاتاڭ باسەكەگە كىرىسە وتىرىپ, ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىن ەستەن شىعارىپ العانداي. ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ برۋكحەيۆەندىك ۇلتتىق زەرتحاناسىندا كۆارك-گليۋوندىق پلازمالاردى الۋ جونىندە ەكسپەريمەنتتەر جاسالىندى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ كوپتەگەن ءىرى عالىمداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ءبىزدىڭ الەمىمىز «ۇلكەن جارىلىس» ناتيجەسىندە پايدا بولدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. مىنە, وسى «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىنگى العاشقى قاس-قاعىم ءسات كۆارك-گليۋوندىق پلازمالاردان تۇردى دەگەن بولجامدار بار. جاڭاعى زەرتحاناداعى ەكسپەريمەنتتەر الەم العاش پايدا بولعان وسى قاس-قاعىم ءساتتىڭ كۇيىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. قازىرگى كۇنى كوپتەگەن عالىمدار مۇنداي ەكسپەريمەنتتەردىڭ ناتيجەسى باقىلاۋعا كوندىكپەيتىن تىزبەكتى رەاكتسيانى تۋىنداتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ءبىلدىرىپ وتىر.
دەمەك, ەلباسىمىزدىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن انتيادرولىق كەزەكتى سامميت كەزىندە ادامزاتتى وسىنداي جاعدايلاردان, اسىرەسە, قاتەرلى قارۋلاردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مەن تەحنولوگيالاردان ساقتاندىرىپ, ءوز مانيفەسىن جاريالاۋى جانە وندا بۇۇ اياسىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس تاستاۋى ابدەن ورىندى ماسەلە.
– ءسىز عىلىمنىڭ ەركىندىگى, ونىڭ بەلگىلى ءبىر سەنىمنەن, ماسەلەن, دىننەن تىس تۇرۋى تۋرالى قاعيداتقا قالاي قارايسىز؟
– بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىم دامۋىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرەتىندىگى ايقىن. بىراق بۇل قاعيدات العاش پايدا بولعان كەزدە عىلىمنىڭ ءوزى بالاڭ جاعدايدا بولدى. ونىڭ دامۋىنا ەركىندىك قاجەت بولدى. ماسەلەن, وسىدان 400 جىلداي ۋاقىت بۇرىن گاليلەي كۇننىڭ جەردى اينالمايتىنىن, كەرىسىنشە جەردىڭ كۇندى اينالاتىنىن اشقان كەزدە كاتوليكتىك شىركەۋ وعان وسى كوزقاراسى ءۇشىن ۇلكەن ايىپ تاعىپ, 1633 جىلى ونى ينكۆيزيتسيالىق سوت پارمەنىمەن سوتتاپ, ونىڭ بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويعان بولاتىن. ال مۇنىڭ الدىندا, ياعني 1600 جىلى كاتوليك شىركەۋى كوزقاراسىمەن كەلىسپەي كوپەرنيكتىڭ كوزقاراسىن جاقتاعانى ءۇشىن شىركەۋ قىزمەتكەرى دجوردانو برۋنونى وتقا جاققان ەدى. مىنە, وسى تۇستا عىلىمنىڭ دىننەن جانە قوعامنىڭ قالىپتاسقان قاعيداتتارىنان ادا تۇرۋى جانە ءوز قىزمەتىندە ەركىن بولۋى باستى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى بولدى.
وسى ەركىندىكتىڭ ناتيجەسىندە عىلىم كەرەمەت دامىدى. ول ادامزات تاعدىرىن وزگەرتۋشى باستى كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمنىڭ شەكسىز ەركىندىگىنىڭ ءوزى ويلاندىراتىن ماسەلە.
مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم مەن ءدىن ءوزارا تۇسىنىستىككە كەلۋگە جانە ادامزاتتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قارىشتاي دامۋىنان پايدا بولعان جاڭا قاتەرلەردى ەڭسەرۋ باعىتىندا كەيبىر ماسەلەلەردە بىرلەسە قىزمەت ەتۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
– ونداي مۇمكىندىكتى ءدىن وكىلدەرى عىلىمعا ۇسىنىپ وتىرعان سەكىلدى؟ ءماسەلەن, كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن, قازاقستانعا دا كەلىپ قايتقان ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى 1998 جىلى كاتوليك ءدىنى مەن عىلىم وكىلدەرىنە ارناپ ەنتسيكليكا (ماڭىزى جاعىنان اپوستولدىك كونستيتۋتسيادان كەيىنگى ەكىنشى قۇجات) جاريالاپ, وندا شىركەۋدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىمعا قاتىستى جاساعان قاتەلىكتەرىن مويىندايتىندىعىن, گاليلەو گاليلەيگە كەزىندە تاعىلعان ايىپ شىركەۋ تاراپىنان الىنعاندىعىن ايتىپ, عىلىم وكىلدەرىن ادامزات بولاشاعى جولىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعان ەكەن. بىراق ريم پاپاسىنىڭ بۇل ەنتسيكليكاسىنا عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمداسا قايتارعان جاۋابى ازىرگە بەلگىسىز. مىنە, وسى رەتتە عىلىم مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ادامزات قاۋىپسىزدىگى جولىندا بىرلەسە قىزمەت ەتۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن قالاي باعالايسىز؟
– پاپا ەنتسيكليكاسىنا عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇيىمداسقان جاۋاپتىڭ بولماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى عىلىم دامۋىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتقان, جوعارىدا ءوزىمىز ءسوز قوزعاپ وتكەن عىلىمي ىزدەنىستەردەگى ەركىندىك ماسەلەسىنە بايلانىستى بولار دەپ ەسەپتەيمىن. يوانن پاۆەل ءىى ءوزىنىڭ ەنتسيكليكاسىن «سەنىم جانە سانا» دەپ اتاعان ەكەن. بۇل جەردە سەنىمنىڭ ءبىرىنشى تۇرۋى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, سەنىم بولماي ءدىن دە بولمايدى. كەز كەلگەن ءدىن ادامدى بەلگىلى ءبىر سەنىمگە ۋاعىزدايدى.
وسى جاعدايعا وراي رەسەيلىك اتاقتى فيزيك عالىم, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆيتالي گينزبۋرگتىڭ ريم پاپاسىنىڭ ەنتسيكليكاسىنا قايتارعان جاۋابىن وقىعانىم بار. وندا عالىم شىنايى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ دىننەن تىس تۇرۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ءوزىنىڭ اتەيستىك باعىت ۇستاپ كەلگەندىگىن باياندايدى. جاۋابىنىڭ سوڭىندا ول بىلاي دەيدى: «يوانن پاۆەل ءىى ءوز ەنتسيكليكاسىندا سەنىم مەن سانانى قۇستىڭ قوس قاناتىنا تەڭەگەن ەكەن. وسى قوس قاناتقا سۇيەنە وتىرىپ, رۋح اقيقاتتى ايقىنداۋ بيىگىنە كوتەرىلە الادى دەپ ەسەپتەيدى. ال عىلىم, اسىرەسە, اتەيست ءۇشىن مۇنداي مەتافورا دۇرىس بولىپ تابىلمايدى. ويتكەنى, قوس قاناتتىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانعان جول – قۇدايعا دەگەن سەنىم جولىمەن ساناداعى شىندىقتى, ياعني اقيقاتتى ايقىنداۋ عىلىمي كوزقاراس بويىنشا مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, پروگرەستىڭ سيمۆولى رەتىندە بيىكتەرگە شارلاپ ۇشا الاتىن قۇستىڭ تاماشا بەينەسىن پايدالانۋ جونىندە ۇيعارىمعا كەلەتىن بولساق, وندا ءبىرىنشى كەزەككە سانانى شىعارۋىمىزعا, ياعني «سانا جانە ەرىك-جىگەر» فورمۋلاسىن قولدانۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسى فورمۋلا عانا ادامزات وركەنيەتى مەن مادەنيەتىن ۇلكەن بيىكتەرگە كوتەرە الادى. بۇل جەردە سانانىڭ الىپ وتىرعان ءرولى تۇسىنىكتى. بىراق ونىڭ ءبىر ءوزى عانا ادامزات قوعامىنىڭ قازىرگى دۇرىس جولدان تايقىپ كەتۋىنە, ماسەلەن, توتاليتاريزم قۇشاعىنا قايتا بارىپ قۇلاۋىنا بوگەت جاساي المايدى. سول ءۇشىن سانا (عىلىم) جەمىستەرىن قورعاي الاتىنداي كۇشتى جىگەر, دەموكراتيا, ەركىندىك پەن پروگرەسس قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى.
مەن ۆيتالي گينزبۋرگتىڭ بۇل ايتقانى قانشالىق شىندىق ەكەندىگىنە تورەلىك جاساي المايمىن. بىراق مۇنى ريم پاپاسىنىڭ ءدىن مەن عىلىمنىڭ بىرلەسە وتىرىپ ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتۋى جونىندەگى ۇسىنىسىنا ۇلكەن عالىمداردىڭ ءبىرىنىڭ بەرىپ وتىرعان قاعيداتتى جاۋابى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. وسى رەتتە ەسكە سالا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي, گينزبۋرگتىڭ 90-نان اسىپ, 100-گە تاياپ بارىپ قايتىس بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ول كىسى قاتتى اۋىرعان ەكەن. سول كەزدە «جانىم قينالعان وسىناۋ ساتتەردە قۇدايدان مەدەت سۇرار ەدىم. بىراق ولاي ىستەي المايمىن. ويتكەنى, مەن اتەيست بولدىم عوي», دەپ ءسال وكىنىش تانىتقاندىعى جازىلدى.
ونىڭ ۇستىنە, دانىشپان اباي اتامىز «كەشە بالا ەڭ, كەلدىڭ عوي تالاي جاسقا, كوز جەتتى ءبىر قالىپتا تۇرا الماسقا. ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز, نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟!» دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك.
سوندىقتان سەنىم مەن عىلىم, ءدىن مەن عىلىم قارىم-قاتىناسى سەكىلدى اسا كۇردەلى ماسەلەدە تولىققاندى جاۋاپ بەرۋ ەشكىمگە جەڭىل ەمەس. بۇل ماسەلەدە ەشكىم دە اقيقاتتى بىلدىرەمىن دەپ تاپ باسىپ ايتا الماس. ونىڭ ۇستىندە ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ابسوليۋتتىك شىندىققا قول جەتكىزۋ ماقساتىن العا قويعان عىلىمنىڭ ءوزى ۋاقىت وتە كەلە بۇل ماقساتىنان باس تارتىپ, سالىستىرمالى شىندىقتى ايقىنداۋ ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلۋگە كوشتى.
بىراق قازىرگى زامان وزگەرىستەرىنىڭ جەدەلدىگى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ شاپشاڭ قارقىنمەن دامۋى سونداي, الداعى ۋاقىتتا ءبىز ءوزىمىز تۋدىرعان پروگرەستىڭ تۇتقىنىندا قالىپ كەتپەۋ ماسەلەسىن ادامزاتتىڭ بارلىق وزىق ويلى وكىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە, عىلىم مەن ءدىن وكىلدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ دۇرىستاپ ويلاستىرىپ, ەكشەپ الۋىمىز قاجەت سەكىلدى.
قازىرگى زامان عالىمداردان عىلىمي جاڭالىقتاردى اشۋ بارىسىندا ادامزاتقا دەگەن ادالدىقتى كۇتەدى. مىنە, وسى تۇرعىدا ءدىن وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ قيمىلدايتىن جاعدايلار بار سەكىلدى. سوندىقتان مەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتەتىن دىندەر وكىلدەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك سەزىنە ءىرى عالىمداردى شاقىرا وتىرىپ, ءدىن مەن عىلىم قارىم-قاتىناسىنداعى ىرگەتاستىق ماسەلەلەر جونىندە قايتادان ءبىر ۇلكەن وي قوزعاسا, وتە ورىندى بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ەلباسى مانيفەسىنىڭ جالپى ادامزات قاۋىمىنىڭ الدىنداعى ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, وندا ايتىلعان باستامالار مەن يدەيالاردى, ۇسىنىستاردى قولداۋشىلار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
• 13 شىلدە, 2016
عىلىم مەن ءدىن: اقيقات جولىن بىرىگىپ ىزدەۋ قاجەت
«ءححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قيالدىڭ ءوزىن تاڭعالدىراتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, جاڭا بۋىنداعى تەحنولوگيالار جاساپ جاتىر, ادامزات ءوزى دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىشتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. بىراق سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول بىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر», دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە.
راسىندا دا ءوز دامۋىندا قيال-عاجايىپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن ادامزات قاۋىمى سول جەتىستىكتەردى پايدالانۋ ماسەلەسىندە قانداي قاتەرلەرگە ۇرىنىپ وتىر؟ ونىڭ وسىنداي جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە جول اشقان عىلىم سالاسىنىڭ ءوزى قايدا بارا جاتىر؟ ەلباسى اتالعان مانيفەستە «بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلا الاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال», دەپ ايتىپ كەتكەنىندەي, عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە باقىلاۋ ورناتۋ قاجەت پە؟
مىنە, وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى زايروللا دۇيسەنبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– قۇرمەتتى زايروللا ءدۇيسەنبەك ۇلى, ءسىزدىڭ عىلىم سالاسىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقانىڭىزعا جارتى عاسىرداي ۋاقىت بولعان ەكەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا الەمدىك عىلىمنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ونىڭ بۇرىنعى بەيكۇنا قالىپتان شىعىپ, ەندىگى ۋاقىتتا ادامزات ومىرىنە قاۋىپ توندىرە الاتىنداي يادرولىق قارۋلاردى تۋىنداتۋعا دەيىنگى شەككە جەتكەندىگىن كورسەتەتىندەي. ءسىز ءمىنە, وسىنداي جەتىستىكتەرىمەن عىلىم قايدا بارادى دەگەن سۇراققا قالايشا جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– كەزىندە بۇل سۇراققا عىلىم ادامزاتتى پروگرەسكە اپارادى دەپ ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋگە بولار ەدى. ال قازىرگى شاقتا ويلانىپ سويلەۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ءحىح عاسىردا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جاڭالىقتاردىڭ جەكەلەگەن ناتيجەلەرى ادامزات ومىرىنە قاۋىپ توندىرە الاتىنداي شەككە دەيىن جەتە الادى دەگەن قاۋىپ بولماعان ەدى. سوڭعى ەلۋ جىلدا اشىلعان عىلىمي جاڭالىقتار بۇل تۇسىنىككە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزسە, سوڭعى 10-15 جىلدا الەمدىك عىلىمنىڭ قارىشتاپ العا باسۋى جانە سودان پايدا بولعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسى ادامزات قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنىڭ بارىنشا كۇردەلەنە تۇسكەندىگىن كورسەتىپ بەردى.
ارينە, عىلىم بەيبىت ماقساتتارعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بىراق وسىلاي دەگەنىمىزبەن عىلىم جاڭالىقتارى شەكسىز بايۋ مەن ۇستەمدىككە يە بولۋدى عانا كوكسەيتىن جەكەلەگەن توپتار مەن كومپانيالاردىڭ, كەك قايتارۋدا جازىقتى مەن جازىقسىزدى تالعاپ جاتپاي كەز كەلگەن قاتەرگە باس تىگۋگە دايىن تۇرعان تەررورشىلاردىڭ ءمۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن تۇسىنەتىن كەز دە جەتتى. بۇل جەردە باستى ماسەلە عىلىمنىڭ وزىندە ەمەس, ونىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قانداي ماقساتتارعا پايدالانىلاتىندىعىندا بولىپ وتىر.
راس, عىلىمنىڭ كۇشىمەن ادامزات ءوزىن تابيعات ءامىرشىسى سەزىنىپ, ونى ءوزگەرتۋگە كىرىستى. وسىعان وراي عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ماسەلەسى بەلەڭ العان قازىرگى تۇستا ناقتى ءناتيجەسى قالاي بولىپ شىعاتىندىعى بەلگىسىز ەكسپەريمەنتتەر جاساۋعا ويلانباستان باراتىن عالىمداردىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ەشكىم جوققا شىعارا الماس.
قازىرگى كۇنى عىلىمنىڭ الدىنان وتكەن كەزەڭدەردىڭ ەڭ باتىل دەگەن فانتاست جازۋشىلارىنىڭ ءوزى بارا الماعان قيال-عاجايىپ دەڭگەيدەگى جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ بەتى اشىلۋدا. ماتەريا مەن ەنەرگيا جانە قۇبىلىستاردىڭ قۇپياسىن مەڭگەرىپ, ولاردىڭ تەرەڭ قۇرىلىمدارىن انىقتاۋ, ۆاكۋم مەن فيزيكالىق ءورىس تۋرالى جاڭا ءتۇسىنىكتەرگە قول جەتكىزۋ, قۋاتتاردىڭ جاڭا تۇرلەرىنە يەلىك ەتۋ, جاڭا لازەرلىك تەحنولوگيالاردىڭ جوعارى وتكىزگىشتىك تيىمدىلىگىن پايدالانۋ, عارىشتىق جەر ماڭايى كەڭىستىگىن يگەرۋ, دنك ماعىناسىن اشۋ, ءتىرى كلەتكاداعى گەندىك تەتىكتەردىڭ قۇپياسىنا قانىعۋ, كومپيۋتەرلىك جۇيەنى دامىتىپ, بۇكىل الەمگە ورتاق ينتەرنەت جەلىسىن قۇرۋ – مىنە, بۇلاردىڭ بارلىعى ناقتى ءومىر شىندىعىنا اينالىپ كەلە جاتقان عىلىم جاڭالىقتارى بولىپ تابىلادى.
وكىنىشكە قاراي, ادامزات قاۋىمى عىلىم سالاسىندا وسىنداي زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە وتىرىپ, ال عىلىمنىڭ ءوزى بولسا, جاڭا جاڭالىقتار اشۋ باعىتىندا ارتقا بۇرىلىپ قاراۋعا مۇرشا بەرمەيتىندەي قاتاڭ باسەكەگە كىرىسە وتىرىپ, ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىن ەستەن شىعارىپ العانداي. ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ برۋكحەيۆەندىك ۇلتتىق زەرتحاناسىندا كۆارك-گليۋوندىق پلازمالاردى الۋ جونىندە ەكسپەريمەنتتەر جاسالىندى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ كوپتەگەن ءىرى عالىمداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ءبىزدىڭ الەمىمىز «ۇلكەن جارىلىس» ناتيجەسىندە پايدا بولدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. مىنە, وسى «ۇلكەن جارىلىستان» كەيىنگى العاشقى قاس-قاعىم ءسات كۆارك-گليۋوندىق پلازمالاردان تۇردى دەگەن بولجامدار بار. جاڭاعى زەرتحاناداعى ەكسپەريمەنتتەر الەم العاش پايدا بولعان وسى قاس-قاعىم ءساتتىڭ كۇيىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. قازىرگى كۇنى كوپتەگەن عالىمدار مۇنداي ەكسپەريمەنتتەردىڭ ناتيجەسى باقىلاۋعا كوندىكپەيتىن تىزبەكتى رەاكتسيانى تۋىنداتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ءبىلدىرىپ وتىر.
دەمەك, ەلباسىمىزدىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن انتيادرولىق كەزەكتى سامميت كەزىندە ادامزاتتى وسىنداي جاعدايلاردان, اسىرەسە, قاتەرلى قارۋلاردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مەن تەحنولوگيالاردان ساقتاندىرىپ, ءوز مانيفەسىن جاريالاۋى جانە وندا بۇۇ اياسىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس تاستاۋى ابدەن ورىندى ماسەلە.
– ءسىز عىلىمنىڭ ەركىندىگى, ونىڭ بەلگىلى ءبىر سەنىمنەن, ماسەلەن, دىننەن تىس تۇرۋى تۋرالى قاعيداتقا قالاي قارايسىز؟
– بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىم دامۋىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرەتىندىگى ايقىن. بىراق بۇل قاعيدات العاش پايدا بولعان كەزدە عىلىمنىڭ ءوزى بالاڭ جاعدايدا بولدى. ونىڭ دامۋىنا ەركىندىك قاجەت بولدى. ماسەلەن, وسىدان 400 جىلداي ۋاقىت بۇرىن گاليلەي كۇننىڭ جەردى اينالمايتىنىن, كەرىسىنشە جەردىڭ كۇندى اينالاتىنىن اشقان كەزدە كاتوليكتىك شىركەۋ وعان وسى كوزقاراسى ءۇشىن ۇلكەن ايىپ تاعىپ, 1633 جىلى ونى ينكۆيزيتسيالىق سوت پارمەنىمەن سوتتاپ, ونىڭ بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويعان بولاتىن. ال مۇنىڭ الدىندا, ياعني 1600 جىلى كاتوليك شىركەۋى كوزقاراسىمەن كەلىسپەي كوپەرنيكتىڭ كوزقاراسىن جاقتاعانى ءۇشىن شىركەۋ قىزمەتكەرى دجوردانو برۋنونى وتقا جاققان ەدى. مىنە, وسى تۇستا عىلىمنىڭ دىننەن جانە قوعامنىڭ قالىپتاسقان قاعيداتتارىنان ادا تۇرۋى جانە ءوز قىزمەتىندە ەركىن بولۋى باستى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى بولدى.
وسى ەركىندىكتىڭ ناتيجەسىندە عىلىم كەرەمەت دامىدى. ول ادامزات تاعدىرىن وزگەرتۋشى باستى كۇشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمنىڭ شەكسىز ەركىندىگىنىڭ ءوزى ويلاندىراتىن ماسەلە.
مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم مەن ءدىن ءوزارا تۇسىنىستىككە كەلۋگە جانە ادامزاتتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قارىشتاي دامۋىنان پايدا بولعان جاڭا قاتەرلەردى ەڭسەرۋ باعىتىندا كەيبىر ماسەلەلەردە بىرلەسە قىزمەت ەتۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
– ونداي مۇمكىندىكتى ءدىن وكىلدەرى عىلىمعا ۇسىنىپ وتىرعان سەكىلدى؟ ءماسەلەن, كاتوليك شىركەۋىنىڭ باسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتكەن, قازاقستانعا دا كەلىپ قايتقان ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى 1998 جىلى كاتوليك ءدىنى مەن عىلىم وكىلدەرىنە ارناپ ەنتسيكليكا (ماڭىزى جاعىنان اپوستولدىك كونستيتۋتسيادان كەيىنگى ەكىنشى قۇجات) جاريالاپ, وندا شىركەۋدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىمعا قاتىستى جاساعان قاتەلىكتەرىن مويىندايتىندىعىن, گاليلەو گاليلەيگە كەزىندە تاعىلعان ايىپ شىركەۋ تاراپىنان الىنعاندىعىن ايتىپ, عىلىم وكىلدەرىن ادامزات بولاشاعى جولىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعان ەكەن. بىراق ريم پاپاسىنىڭ بۇل ەنتسيكليكاسىنا عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىمداسا قايتارعان جاۋابى ازىرگە بەلگىسىز. مىنە, وسى رەتتە عىلىم مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ادامزات قاۋىپسىزدىگى جولىندا بىرلەسە قىزمەت ەتۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن قالاي باعالايسىز؟
– پاپا ەنتسيكليكاسىنا عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇيىمداسقان جاۋاپتىڭ بولماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى عىلىم دامۋىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتقان, جوعارىدا ءوزىمىز ءسوز قوزعاپ وتكەن عىلىمي ىزدەنىستەردەگى ەركىندىك ماسەلەسىنە بايلانىستى بولار دەپ ەسەپتەيمىن. يوانن پاۆەل ءىى ءوزىنىڭ ەنتسيكليكاسىن «سەنىم جانە سانا» دەپ اتاعان ەكەن. بۇل جەردە سەنىمنىڭ ءبىرىنشى تۇرۋى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, سەنىم بولماي ءدىن دە بولمايدى. كەز كەلگەن ءدىن ادامدى بەلگىلى ءبىر سەنىمگە ۋاعىزدايدى.
وسى جاعدايعا وراي رەسەيلىك اتاقتى فيزيك عالىم, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۆيتالي گينزبۋرگتىڭ ريم پاپاسىنىڭ ەنتسيكليكاسىنا قايتارعان جاۋابىن وقىعانىم بار. وندا عالىم شىنايى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ دىننەن تىس تۇرۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ءوزىنىڭ اتەيستىك باعىت ۇستاپ كەلگەندىگىن باياندايدى. جاۋابىنىڭ سوڭىندا ول بىلاي دەيدى: «يوانن پاۆەل ءىى ءوز ەنتسيكليكاسىندا سەنىم مەن سانانى قۇستىڭ قوس قاناتىنا تەڭەگەن ەكەن. وسى قوس قاناتقا سۇيەنە وتىرىپ, رۋح اقيقاتتى ايقىنداۋ بيىگىنە كوتەرىلە الادى دەپ ەسەپتەيدى. ال عىلىم, اسىرەسە, اتەيست ءۇشىن مۇنداي مەتافورا دۇرىس بولىپ تابىلمايدى. ويتكەنى, قوس قاناتتىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانعان جول – قۇدايعا دەگەن سەنىم جولىمەن ساناداعى شىندىقتى, ياعني اقيقاتتى ايقىنداۋ عىلىمي كوزقاراس بويىنشا مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, پروگرەستىڭ سيمۆولى رەتىندە بيىكتەرگە شارلاپ ۇشا الاتىن قۇستىڭ تاماشا بەينەسىن پايدالانۋ جونىندە ۇيعارىمعا كەلەتىن بولساق, وندا ءبىرىنشى كەزەككە سانانى شىعارۋىمىزعا, ياعني «سانا جانە ەرىك-جىگەر» فورمۋلاسىن قولدانۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. مىنە, وسى فورمۋلا عانا ادامزات وركەنيەتى مەن مادەنيەتىن ۇلكەن بيىكتەرگە كوتەرە الادى. بۇل جەردە سانانىڭ الىپ وتىرعان ءرولى تۇسىنىكتى. بىراق ونىڭ ءبىر ءوزى عانا ادامزات قوعامىنىڭ قازىرگى دۇرىس جولدان تايقىپ كەتۋىنە, ماسەلەن, توتاليتاريزم قۇشاعىنا قايتا بارىپ قۇلاۋىنا بوگەت جاساي المايدى. سول ءۇشىن سانا (عىلىم) جەمىستەرىن قورعاي الاتىنداي كۇشتى جىگەر, دەموكراتيا, ەركىندىك پەن پروگرەسس قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى.
مەن ۆيتالي گينزبۋرگتىڭ بۇل ايتقانى قانشالىق شىندىق ەكەندىگىنە تورەلىك جاساي المايمىن. بىراق مۇنى ريم پاپاسىنىڭ ءدىن مەن عىلىمنىڭ بىرلەسە وتىرىپ ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتۋى جونىندەگى ۇسىنىسىنا ۇلكەن عالىمداردىڭ ءبىرىنىڭ بەرىپ وتىرعان قاعيداتتى جاۋابى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. وسى رەتتە ەسكە سالا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي, گينزبۋرگتىڭ 90-نان اسىپ, 100-گە تاياپ بارىپ قايتىس بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ول كىسى قاتتى اۋىرعان ەكەن. سول كەزدە «جانىم قينالعان وسىناۋ ساتتەردە قۇدايدان مەدەت سۇرار ەدىم. بىراق ولاي ىستەي المايمىن. ويتكەنى, مەن اتەيست بولدىم عوي», دەپ ءسال وكىنىش تانىتقاندىعى جازىلدى.
ونىڭ ۇستىنە, دانىشپان اباي اتامىز «كەشە بالا ەڭ, كەلدىڭ عوي تالاي جاسقا, كوز جەتتى ءبىر قالىپتا تۇرا الماسقا. ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز, نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟!» دەپ بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك.
سوندىقتان سەنىم مەن عىلىم, ءدىن مەن عىلىم قارىم-قاتىناسى سەكىلدى اسا كۇردەلى ماسەلەدە تولىققاندى جاۋاپ بەرۋ ەشكىمگە جەڭىل ەمەس. بۇل ماسەلەدە ەشكىم دە اقيقاتتى بىلدىرەمىن دەپ تاپ باسىپ ايتا الماس. ونىڭ ۇستىندە ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ابسوليۋتتىك شىندىققا قول جەتكىزۋ ماقساتىن العا قويعان عىلىمنىڭ ءوزى ۋاقىت وتە كەلە بۇل ماقساتىنان باس تارتىپ, سالىستىرمالى شىندىقتى ايقىنداۋ ماسەلەسىمەن عانا شەكتەلۋگە كوشتى.
بىراق قازىرگى زامان وزگەرىستەرىنىڭ جەدەلدىگى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ شاپشاڭ قارقىنمەن دامۋى سونداي, الداعى ۋاقىتتا ءبىز ءوزىمىز تۋدىرعان پروگرەستىڭ تۇتقىنىندا قالىپ كەتپەۋ ماسەلەسىن ادامزاتتىڭ بارلىق وزىق ويلى وكىلدەرىن, سونىڭ ىشىندە, عىلىم مەن ءدىن وكىلدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ دۇرىستاپ ويلاستىرىپ, ەكشەپ الۋىمىز قاجەت سەكىلدى.
قازىرگى زامان عالىمداردان عىلىمي جاڭالىقتاردى اشۋ بارىسىندا ادامزاتقا دەگەن ادالدىقتى كۇتەدى. مىنە, وسى تۇرعىدا ءدىن وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ قيمىلدايتىن جاعدايلار بار سەكىلدى. سوندىقتان مەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتەتىن دىندەر وكىلدەرىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك سەزىنە ءىرى عالىمداردى شاقىرا وتىرىپ, ءدىن مەن عىلىم قارىم-قاتىناسىنداعى ىرگەتاستىق ماسەلەلەر جونىندە قايتادان ءبىر ۇلكەن وي قوزعاسا, وتە ورىندى بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ەلباسى مانيفەسىنىڭ جالپى ادامزات قاۋىمىنىڭ الدىنداعى ماڭىزدىلىعىن ارتتىرا وتىرىپ, وندا ايتىلعان باستامالار مەن يدەيالاردى, ۇسىنىستاردى قولداۋشىلار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
سوڭعى جاڭالىقتار
توقاەۆ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولدادى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 15:59
مينيستر ۇبت-عا قاتىستى جاڭاشا وزگەرىستەردىڭ قانداي بولاتىنىن جاريالادى
ءبىلىم • بۇگىن, 15:45
دەپۋتات باقىتجان بازاربەك Platonus پلاتفورماسىنىڭ جەكەشەلەنىپ كەتكەنىن سىنعا الدى
پارلامەنت • بۇگىن, 15:30
LRT كولىك كارتاسىنا ءوتىنىم بەرۋ قاشان باستالادى؟
ەلوردا • بۇگىن, 15:29
اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كاراتەدەن الەم چەمپيونى اتاندى
سپورت • بۇگىن, 15:15
ۇلتتىق رەيتينگكە ىلىكپەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر قارجىلاندىرۋدان قاعىلادى
ءبىلىم • بۇگىن, 14:47
الماتىداعى كوتەرمە بازاردا باعانى نەگىزسىز كوتەرگەن 9 دەلدال انىقتالدى
وقيعا • بۇگىن, 14:13
قازاقستاندا 34 گرادۋسقا دەيىن كۇن ىسيدى
اۋا رايى • بۇگىن, 13:51
اتىراۋدا كوپىردەن سەكىرگەن ءجاسوسپىرىم قۇتقارىلدى
وقيعا • بۇگىن, 13:40
ۇكىمەتتە ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ بويىنشا جاڭا كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى
ۇكىمەت • بۇگىن, 13:30
ۇلتتىق بانك اتىن جامىلعان الاياقتار اقتوبەلىك تۇرعىننىڭ 5 ملن تەڭگەسىن جىمقىرعان
قىلمىس • بۇگىن, 13:20
«تازا قازاقستان»: ۇلىتاۋدا جىل باسىنان بەرى 2 مىڭ توننادان اسا قوقىس شىعارىلدى
«تازا قازاقستان» • بۇگىن, 13:12
