كىسىلىك كەلبەتى

«ادالدىق جۇرگەن جەردە ادامدىق جۇرەدى» دەگەن ماقال قالامىزدىڭ مەتسەناتى, كاسىپكەر, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «ەكىباستۇزدىق بولاشاعى ءۇشىن» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى رايس گاينۋلينگە قاراتا ايتىلعان با دەرسىڭ. ادامنىڭ جەكە پايىمى كەز كەلگەن جاعدايدا: قورشاعان ورتاعا, جۇمىسىنا, وتباسىنا دەگەن قارىم-قاتىناسىندا ايقىندالادى. «رايس گاينۋليندى العا جەتەلەگەن نە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, «ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى» دەر ەدىك. ومىرگە قۇشتارلىعىن ارت­تىرعان – قول جەتكىزگەن تابىسقا توق­مەيىلسىمەي, ۇنەمى العا ۇمتىلۋى. جەتىستىكتەردەن كورىنۋىنە قورشاعان ورتا, بالا كەزىنەن دۇرىس جولعا سالعان اتا-اناسى, جۇمىس­تاعى سەنىمدى ارىپتەستەرى, دوس­تارى مەن وتباسىنىڭ ىقپالى زور. وسىنداي كۇش­تى سەزىنگەن ول ءوزىنىڭ كۇش-قايراتىن تۋ­عان قالاسىنىڭ دامۋىنا, لايىقتى ءىزباسارلاردى دايىنداۋعا جۇمسادى. تۋعان قالاعا ادال قىزمەت ەتۋ. بۇل كەيىن رايس حاريس ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ول وسى ۇستانىمىنان ەشقاشان اينىعان ەمەس. رايس گاينۋليننىڭ وتباسى 1957 جىلى رەسەيدىڭ نوۆوسىبىرىنەن قالا مارتەبەسىن ەندى يەلەنىپ جاتقان ەكىباستۇزعا قونىس اۋدارعان. اكەسى حاريس تەمىرجول بويىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. اناسى ماعريفا عازيزقىزى بالا تاربيەسىمەن اينالىسادى. كەندى قالا گاينۋليندەر وتباسىنا قۇت اكەلىپ, حاريس اۋلەتىندە ءبىر ۇل, ءبىر قىز بالا دۇنيەگە كەلەدى. رايس – بەس بالانىڭ تۇڭعىشى. اكە-شەشە تاراپىنان ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن جاس بالا ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. «ول ۋاقىتتا وڭتۇستىك شاعىن اۋ­دانىنداعى جەر ءۇيدى مەكەندەيتىن وتبا­سىلاردىڭ ءبارى 2-3 سيىر, ونشاقتى قوي, جىلقى ۇستايتىن. كوشە تۇرعىندارى ءوزارا قاۋىمداسىپ مالدى كەزەكپەن باعاتىن ەدى. مەنىڭ اكەم ەرتەلى-كەش جۇمىستا. مال باعۋ مىندەتى ماعان جۇكتەلگەندىكتەن مەكتەپكە كەشتەۋ, 8 جاسىمدا باردىم. الايدا, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاسام دا, سيىر باعۋدان قۇتىلا المادىم. باستاۋىش سىنىپتا ساباق بەرگەن ۇستازىم حاديا حاكىمزيانوۆا ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋشى ەدى. «گاينۋلين, تاعى دا مال باقتىڭ با؟» – دەپ ءزىلسىز ەسكەرتۋ جاساۋمەن شەكتەلەتىن. تاتار قالاسىنان كوشىپ كەلگەندە, مەن نەبارى بەس جاستا بولاتىنمىن. وتباسىمىزدا تەك تاتار تىلىندە سويلەسەتىندىكتەن مەن ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەدىم. باعىما قاراي, ۇستازىم, تاتار قىزى حاديا حاريبزيانقىزى ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋىمە ايرىقشا كۇش سالدى», – دەيدى رايس حاريس ۇلى وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. رايس حاريس ۇلى باستاۋىشتان ورتا بۋىنعا وتكەندە, وزگە مەكتەپتەردىڭ بالالارىمەن دوستاسىپ, ولارمەن بىرگە سپورت سەكتسيالارىنا بارا باستايدى. جاتتىقتىرۋشى مايس شابالين بالالارعا قاتاڭ تالاپ قويىپ, جاتتىعۋعا جىبەرمەس بۇرىن تەمەكى شەكتى مە, جوق پا – ارقايسىسىنىڭ اۋزىن يىسكەپ تەكسەرەتىن. «اراق پەن تەمەكى – سپورتتىڭ قاس جاۋى. جاعىمسىز ادەتتەرگە ءۇيىر بولساڭدار, سپورتتى ۇمىتىڭدار», – دەپ اركەز قايتالاۋدان جالىقپايتىن. جاتتىقتىرۋشىنىڭ بۇل تالابى جاستار­دىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. سول كەزدەگى تاربيەنىڭ كۇشتىلىگىنەن جۇبىن جازباي سپورتپەن اينالىسقان ونشاقتى بالانىڭ ءبارى بۇگىندە الپىستىڭ جۋان ورتاسىنا كىرسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن اراق پەن تەمەكىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورمەپتى. رايس حاريس ۇلى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, كوپ ويلانباستان «بوگاتىر» كەنىشىنە ەكسكاۆاتور ءماشينيسىنىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىسقا تۇرادى. ول ۋاقىتتا ەڭبەكقور, ىسكەر جاستاردى تاجىريبەلى باسشىلار بىردەن بايقايتىن. ولارعا ءارى قاراي وقۋ قاجەتتىگىن ۇعىندىرىپ, قىزمەت باسپالداعىمەن كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن. ءسويتىپ, «بوگاتىر» كەنىشىنىڭ باس ديرەكتورى ستانيسلاۆ كۋرجەيدىڭ كەڭەسىمەن رايس گاينۋلين پاۆلودار قالاسىنداعى يندۋستريالدى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. وقۋدى اياقتاماي جاتىپ, وعان سەنىم ارتىلىپ, شەبەر, كوپ ۇزاماي ۋچاسكە باستىعى قىزمەتى تاپسىرىلادى. بىرەر جىلدان كەيىن «ستەپنوي» كەنىشىنىڭ باس ەنەرگەتيگى لاۋازىمىنا بەكىتىلەدى. 90-شى جىلداردىڭ قيىندىعى كو­مىرلى قالانى دا اينالىپ وتپەدى. رەسپۋبليكامىزداعى ءىرى كومىر كەنىش­تەرىنىڭ ءبىرى ەكونوميكالىق اۋىر احۋالعا بايلانىستى بانكروتقا ۇشىرايدى. جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسى ايلاپ كەشىكتىرىلەدى جانە كاسىپورىن مەملەكەت الدىنداعى سالىعىن تولەي الماي, تىعىرىققا تىرەلەدى. جەر-جەر­دە جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزىلگەندە, «ەكىباستۇزكومىر» بىرلەستىگىن دە وڭتاي­لاندىرۋ كۇتىپ تۇردى. كاسىپورىنعا دا وسى داعدارىستى باستان كەشىپ, ەكو­نوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءتۇسۋ قاجەت بولدى. 1996 جىلدىڭ تامىز ايىندا رايس گاينۋليندى سول كەزدەگى پاۆلودار وب­لىسىنىڭ اكىمى د.احمەتوۆ شاقىرتىپ, سىن شاقتا «ەكىباستۇزكومىر» بىرلەستىگىن باسقارۋعا ۇسىنىس جاسايدى. بۇل كەزدە «بوگاتىر» جانە «شىعىس» كەنىشتەرىنىڭ م ۇلىكتىك كەشەندەرى الدەقاشان ساتىلىپ كەتكەن بولاتىن. ەندى كاسىپورىننىڭ قالعان مۇلكىن جەكەشەلەندىرىپ, ساق­تاپ قالۋ مىندەتى تۇردى. ەڭ باستىسى, «ەكىباستۇزكومىردىڭ» قوردالانىپ قالعان 760 ملن. تەڭگە قارىزىن جابۋ ماڭىزدى ەدى. وسى جاعدايدى انىق تۇسىنگەن رايس گاينۋلين تاۋەكەلگە بەل بايلايدى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە الدىنا قويعان مىندەتتەردى تولىعىمەن ورىندايدى. ەڭ باستىسى, بىرلەستىكتەگى 25 مىڭ جۇمىسكەردىڭ جالاقىسىن وتەپ بەرەدى. ونىڭ كاسىپورنىنداعى قۇرىلىمدار اكتسيونەرلىك قوعامدارعا, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىككە اينالىپ, جەكە الدارىنا وتاۋ تىگەدى. «سولتۇستىك» كەنىشى ۇكىمەتتىڭ كەلى­سىمىمەن رەسەيدىڭ مەنشىگىنە وتەدى. 1981 جىلى سوت «ەكىباستۇزكومىر» اق-تى بانكروت دەپ جاريالايدى. رايس حاريس ۇلى 1998 جىلى قۇ­رامىنا 9 كاسىپورىن كىرەتىن «ەكي­باستۋزپرومسەرۆيس» ااق-تى باسقارادى. بۇل وتە اۋىر كەزەڭ ەدى: سالىقتى ۋاق­تىلى تولەي الماۋ, جاڭادان شىققان تەڭگە بانكنوتىنىڭ تاپشىلىعى, ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىستىڭ ازايۋىنان قايرانداعى بالىقتىڭ كۇيىن كەشتى. كاسىپورىن باسشىسى رايس حاريس ۇلى سىن ساعاتتا ۇيىمداستىرۋشىلىق شە­بەر­لىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ءوزىن كاسىبي مەنەدجەر رەتىندە تانىتا ءبىلدى. ەل قۇلاعىنا ءالى ءسىڭىستى بولا قويماعان كاسىپكەرلىكتىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن رايس گاينۋلين ءوز تاجىريبەسىن وزگەلەرمەن ءبولىسۋدى ءجون كورەدى. ەكىباستۇزدا وسى ماقساتتا العاش رەت ونەركاسىپشىلەر مەن كاسىپكەرلەر اسسوتسياتسياسى قۇرىلىپ, ونىڭ تىزگىنىن ر.گاينۋليننىڭ ءوزى ۇستايدى. جاڭادان قۇرىلعان قۇرىلىم شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, ناتيجەسىندە جاڭا جۇمىس ورىن­دارى اشىلادى, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارعا دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتىلەدى. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كاسىپ­ورىندا بىلىكتى ماماندار ءوسىپ-جەتىلدى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءورىس الىپ, ەنەرگەتيكتەر­دىڭ ەڭبەك اۋلەتى قالىپتاستى. قازىرگى تاڭدا 250 ادام ەڭبەك ەتسە, سونىڭ 150-ءى  ايەلدەر قاۋىمى. ۇجىمدىق كەلىسىمشارتقا ءساي­كەس الەۋمەتتىك پاكەتتەر تولىق ساق­تالدى. سونىمەن بىرگە, كاسىپورىن باس­­شىلىعى زەينەتكەرلىككە شىققان بايىرعى جۇمىسكەرلەرىن دە ۇمىتقان ەمەس. 70 زەينەتكەرگە جىلدا قارتتار كۇنى مەرەكەسىندە سىي-قۇرمەت كورسەتىلەدى, سونىمەن بىرگە, ستانسانىڭ اتىنا اي سايىن 1 اەك كولەمىندە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى. «جاستاردى ەڭبەككە تارتۋ ماقساتىندا زەينەت جاسىنا كەلگەن جۇمىسكەرلەردى ۇستامايمىز. جىل سايىن 5-6 جاس ماماندى جۇمىسقا الىپ, ۇجىمدى جاڭارتىپ وتىرامىز», – دەيدى ر.گاينۋلين. بۇدان 17 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ قالادا سول كەزدەگى قالا اكىمى ۆ.نابيتوۆسكيدىڭ قولداۋىمەن «ەكىباستۇزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن» اتتى قوعامدىق بىرلەستىك قۇ­رىلدى. قوردى قۇرۋداعى ماقسات – قالانى كورىكتەندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ اكتسيالارىن ۇدايى جۇرگىزۋ, جىلىنا ەكى رەت وتكىزىلەتىن قايىرىمدىلىق مارافوندارىنا قارجىلاي اتسالىسۋ, ەتنومادەني ورتالىقتارعا, بالالار ءۇيى مەن ۇلگىلى مۋزىكالىق توپتارعا جانە جىل سايىن وتەتىن تۇلەكتەردىڭ قوشتاسۋ كەشتەرىندە ۇزدىك تۇلەكتەرگە قولداۋ كورسەتۋ. بىرلەستىك مۇشەلەرىنىڭ ۇيعارىمىمەن ونىڭ توراعاسى بولىپ رايس گاينۋلين سايلاندى. بەلسەندىلەر ءوزارا كەلىسە كەلىپ, اي سايىنعى جارنا اقىسىن 50 تەڭگەگە بەكىتتى. يگى ىستەن «بوگاتىر كو­مىر», «شىعىس» كەنىشتەرى دە سىرت قالماي, تۇتاس ۇجىمىمەن بىرلەستىك قۇرامىنا ەندى. قوعامدىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى مىندەتى نە؟ قالامىزداعى فۋتبول كلۋبىن ۇستاۋعا جانە بيۋدجەت قورجىنى كوتەرمەيتىن بىرقاتار شارالارعا قوعام­دىق ۇيىم قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاسايتىن بولدى. بيىل فۋتبول كلۋبىن ۇستاۋعا وسى بىرلەستىك ەسەبىنەن 750 مىڭ تەڭگە قارجى جۇمسالعان. جىل سايىن كوكتەمدە ساياباقتارعا, بالاباقشالاردىڭ جانىنا كوشەتتەر وتىرعىزۋ دا يگى داستۇرلەردىڭ بىرىنە اينالدى. قالادا بالالاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلەتىن «ءانشى بالاپان», «اق كوگەرشىن», «ساۋلەتاي» بايقاۋلارىنىڭ تۇراقتى دەمەۋشىسى. «ءۇمىت بالالار ۇيىنە ۇلتتىق كيىمدەر تىكتىرۋ ءۇشىن 81 مىڭ تەڭگە, №17 مەكتەپكە مۋزىكالىق ورتالىققا 400 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولدى. سونداي-اق, بىرلەستىك جىل سايىن «ۇزدىك اۋلا» كونكۋرستارىن وتكىزىپ, جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەردى اقشالاي سىيلىقتارمەن ىنتالاندىرادى. قازىرگى تاڭدا بىرلەستىكتە 8 مىڭ مۇشە بار. رايس گاينۋليندى نۇرلاندىرىپ, ەل الدىندا بەدەلىن ارتتىرعان قاسيەتى – كىسىلىگى. رايس گاينۋلينمەن كەزدەسەتىن كۇندى بەلگىلەپ, كەلىسىلگەن ۋاقىتتا بارعانىمدا, ونى ورنىنان تاپپادىم. ىسىنە مىعىم, سوزىنە بەرىك جاننىڭ بۇل ارەكەتىنە ىشتەي تاڭعالىپ قالدىم. ايتسە دە وكپەگە ورىن بەرمەي, سەبەبىن باسقادان ىزدەستىردىم. شىنىندا دا مەن قاتەلەسپەپپىن. رايس حاريس ۇلى سول ۋاقىتتا العاشقى ۇستازى حاديا حاكىمزانوۆانى سوڭعى ساپارعا اتتاندىرۋ قامىندا جۇرگەن ەكەن. جۋرناليستىك ادەتىمە سالىپ, حولل قابىرعاسىن تۇتاس الىپ تۇرعان ماراپاتتارعا كوز سالدىم. جاعالاي تىزىلگەن ديپلومدار مەن العىس حاتتار, قۇرمەت گراموتالارى رايس گاينۋلينىڭ اتىنا جازىلىپتى. ونىڭ اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العىس حاتىنان باستاپ, تۇركيا رەس­پۋب­ليكاسىندا وتكەن «تايجارىس-ان­تاليادا» اتتى كونتسەرتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىسىپ, ۇلتتىق ونەردىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ج.تۇيمەباەۆتان العىس حات, بۇكىلالەمدىك ەڭبەكتى قورعاۋ كۇنىنە اتسالىسقانى ءۇشىن العىس حات, 2013 جىلى قالا اكىمى ا.ۆەربنياك «ءتىل جاناشىرى» اتالىمىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرعانى ءۇشىن العىس حات جولداپتى. بۇدان بولەك, №17 مەكتەپتىڭ اكىمشىلىگى جازعى دەمالىستا وقۋشىلاردى كاسىپورىنعا جۇمىسقا تارتىپ, 3 اي بويى جالاقى تولەگەنى ءۇشىن, جەكەلەگەن اتا-انالار بالالارىنا رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسۋعا اقشالاي قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن رازىلىعىن جەتكىزگەن. العىس پەن ريزاشىلىققا تولى ديپلومداردىڭ قاتارىندا ءار جىلدارى گاينۋليننىڭ مەتسەناتتىعىنا بەرىلگەن ديپلومدار ءبىر توبە. «قايىرىمدىلىق ادام جانىن نۇر­لان­دىرادى. ونى ءسان ءۇشىن نەمەسە ءوزىڭنىڭ ەل الدىنداعى بەدەلىڭدى كوتەرۋ ءۇشىن ىستەۋ – قاتەلىك. ىزگىلىكتى ءىس ەشبىر ماراپاتپەن ولشەنبەيدى», – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز. بىرلىگى بەرەكەلى, تىرلىگى مەرەكەلى, ىنتىماعى جاراسقان قازاقستاننىڭ دامۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ءوز تاعدىرىن ەل تاعدىرىمەن بايلانىس­تىر­عان رايس گاينۋلين, مىنە, وسىنداي جان. داريا ەرتايقىزى پاۆلودار وبلىسى