جەر جونىندەگى جەتىنشى جيىن استانادا ءوتتى

  جەر رەفورماسى بويىنشا كوميس­سيانىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتكەن سەنبى­دە پرەمەر-مينيستر­دىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋا­شىلىعى مي­نيسترى اسقار مىرزاح­مەتوۆتىڭ ءتور­اعا­­لىعىمەن استانادا ءوتتى. جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­ساتىنداعى جەرلەردى پاي­دا­لانۋ بويىنشا ناقتى زاڭنا­ما­­لىق ۇسىنىستار تال­قىلاۋعا شى­عا­رىلدى. بۇعان دەيىن وتكەن ماجىلىستەردىڭ ناتيجەلەرىن سالماقتاپ, سارالاپ, ءبىر توقتامعا كەلۋ, كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءوزارا جۇمىسىن پىسىقتاپ الۋ جانە «جالپىدان جالقىعا» كوشۋ ارقىلى جەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن انىقتاۋ باعىتىندا وتكەن بۇل وتىرىستا نەگىزىنەن جايىلىم, شەكارا ماڭىنداعى جەرلەردى پايدالانۋ جانە جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ يەلەنۋى سىندى ماسەلەلەر قارالدى. «ءبىز وسىعان دەيىن جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ استاناداعى جانە وڭىرلەردەگى جيىندارىن وتكىزدىك. ال بۇگىن ءبىز ءۇش ماسەلە توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاماقپىز. ءبىرىنشىسى – ساياسي ءمانى بار, ياعني جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ يەلەنۋى سىن­دى ماسەلە. ولارعا قاتىستى بارلىق ايماق­تاردى ارالاپ, حالىقپەن كەڭەسىپ, جان-جاقتى ۇسىنىمداردى جيناي وتىرىپ, كوپشىلىك بولىپ شەشىم قابىلداۋ كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى. ەكىنشى ماسەلە, شەكارا ماڭىنداعى جەرلەرگە قاتىستى. ءۇشىنشى ماسەلە, جايىلىمدىق جەرلەر جونىندە بولماق. بۇگىن وسىنداي ناقتى باعىتتارداعى  ۇسىنىستاردى تالقىعا شىعارىپ وتىرمىز», دەپ اتاپ ءوتتى اسقار مىرزاحمەتوۆ. ءوز كەزەگىندە جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ شتاب جەتەكشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرلان نىسانباەۆ اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەر­لەر­دى 49 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرۋ­دى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىرىنشى 5 جىل­دىق­تا جىل سايىن مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋدى ەنگىزىپ, جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن ساق­تاپ قالۋدى جانە ءاربىر 3-5 جانە 7 جىل كە­زە­ڭىن­دە مونيتورينگ جۇرگىزۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, ول جەر كودەكسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن جالعا بەرۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيتىن جاڭادان جەكە باپ ەنگىزۋدى قاراستىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇدەرىس اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن كونكۋرستىق نەگىزدە بەرىپ, جەر ءبولۋ جونىندەگى كونكۋرستىق كوميسسيا قۇرامىنا قوعامدىق كەڭەستەر مەن بىرلەستىكتەردىڭ جانە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرىن قوسۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلماق. «وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن توقتاتۋعا باعىتتالعان زاڭ نورمالارىنا شەكتەۋ قويىلىپ, جەر كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرىستەردى ەنگىزۋدى قاراستىرعان زاڭعا ەلباسى قول قويدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارىنا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ ينستيتۋتىن ساقتاۋ كوميسسيانىڭ بارلىق وتىرىستارى مەن حالىقپەن كەزدەسۋلەرىندە قولداۋ تاپقانى بارىمىزگە بەلگىلى. وسىعان وراي, جەردى جالعا بەرۋدە قولدانىستاعى زاڭ نورمالارىن جەتىلدىرۋ قاراستىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن  49 جىلعا بەرۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىرىنشى 5 جىلدىقتا جىل سايىن, سوڭىنان ءاربىر 3-5-7 جىل كەزەڭىندە مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاراستىرىلادى. جەر كودەكسىنە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەيتىن جاڭا 43-1 باپ ەنگىزۋ ۇسىنىلادى», دەدى ە.نىسانباەۆ. ودان ءارى ە.نىسانباەۆ اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى بەرۋدە ولاردىڭ شەكتى (ەڭ جوعارى) مولشەرىن بەلگىلەۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە توقتال­دى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر­دى بەرۋدە ولاردىڭ شەكتى (ەڭ جوعارى) مولشەرىن بەلگىلەۋ كەرەك. ءاربىر اكىم­شى­لىك اۋداندار جانە رەسپۋبليكا بو­يىن­شا قازاقستاندىقتار مەن مەملە­كەت­تىك ەمەس زاڭدى تۇلعالاردا جالدا بولۋى مۇمكىن اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لەرىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا شەكتى ءمول­شەرلەرىن بەكىتۋ اسا ماڭىزدى. سول سەبەپتەن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى جاعدايى مەن ەرەكشەلىكتەرىن, ساپالىق سيپاتتاماسىن ەسەپكە الىپ, شەكتى مولشەرىن انىقتاۋ قاجەت. بۇل جاعداي ءبىر قولعا ءىرى كولەمدەگى جەردىڭ شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جەر جاعدايلارى مەن وزگەشەلىكتەرى ءارتۇرلى, سوندىقتان جالعا بەرىلەتىن ۋچاسكەلەردىڭ جوعارى شەكتى مولشەرىن انىقتاۋعا بىرقاتار ساراپتامالار مەن تالداۋلار جۇرگىزىپ, بىرىڭعاي ادىستەمە ازىرلەۋ قاجەت. وسىعان وراي, اتال­عان ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگى مەن ۋا­قىت تىعىزدىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جەر كودەكسى­نە وتپەلى كەزەڭ نورماسىن ەنگىزۋ ۇسى­نى­لادى جانە وسى كەزەڭدە جالعا بەرى­لە­تىن جەرلەردىڭ شەكتى مولشەرى اۋدان­­دا­عى اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­ساتىن­د­ا­عى جەرلەردىڭ 10 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس. ە.نىسانباەۆ ءسوزىنىڭ قورى­تىندى­سىن­دا كوميسسيا مۇشەلەرى مەن حالىق­تىڭ نازارىندا بولىپ وتىر­عان ەلدى مەكەن شەگىندە حالىقتىڭ جەكە مالدارىن جايۋعا ارنالعان جەرلەرگە دە توق­تالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدى مەكەن­دەر ماڭايىن­داعى جەرلەردەن حالىق­تىڭ قا­جەت­­تىلىگىنە كەرەك جايىلىم مەن شا­بىن­­دىق جەرلەردىڭ شەڭبەرىن انىقتاۋ كەرەك. «قازىرگى جاعدايدا, ەلدى مەكەن شەگىن­دەگى جايىلىمداردى جالعا بەرۋگە تىيىم سالىنباعان, ال ونىڭ ماڭا­يىن­داعى جەرلەر جەكەمەنشىككە بەرى­لەدى. اۋىلداعى حالىقتىڭ مالىنا جايى­­لىمدار جەتكىلىكسىز. سوندىقتان, ەلدى مەكەن شەگىنەن تىس جەرلەردەگى حالىق قاجەتتىلىگىنە كەرەك جايىلىم جەر­لەر­دى انىقتاۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنىڭ دە كۇر­دەلىلىگىن ەسكەرسەك, ونى تەز ارادا شەشۋ مۇمكىن ەمەس, تۇبەگەيلى تالداۋ مەن ساراپتامالار جۇرگىزۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى, جەر كودەكسىنە ەلدى مەكەن جەرلەرىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى وتپە­لى نورمالاردى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. وسى وتپەلى نورمالارعا سايكەس, ەلدى مەكەن شەكارالارىن جەر شارۋاشىلىق ورنا­لاس­تىرۋ جوبالارىنا سايكەس قايتا بەل­گى­لەگەنگە دەيىن, قاجەتتىلىگىنە قاراي ەلدى مە­كەن­دەگى قۇرىلىس سالىنعان شەكارادان 15 شاقىرىمعا دەيىنگى شەڭبەردە جايى­لىم­دىق جەرلەردى بەرۋگە تىيىم سالۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار وسى نورما بويىنشا 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن ءاربىر ەلدى مەكەن ماڭايىنداعى جەرلەر­دەن حا­لىق­تىڭ قاجەتتىلىگىنە كەرەك جايى­لىم مەن شابىندىق جەرلەردىڭ شەڭ­بەرىن انىق­تاۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, جەر شارۋا­شىلىق جوباسىنا بايلا­نىس­تى ەلدى مەكەن شەگىندە بۇرىن جەكەمەن­شىككە نەمەسە جالعا بەرىلگەن اۋىلشا­رۋا­­­شىلىق جەرلەرىن مەملەكەتكە قاي­تارۋ ءما­سە­لەسىن قاراۋ ۇسىنىلادى», دەدى سپيكەر. وتىرىستا ءسوز العان كوميسسيانىڭ ەكونوميكالىق جۇمىس توبىنىڭ جەتەك­شiسi اقىلبەك كۇرiشباەۆ ەل ازاماتتارىنا جەردi جالعا بەرۋ ءتارتiبiن بۇزعان اكiمدەردi قاتاڭ جازالاۋدى ۇسىندى. «ەلباسى موراتوري جاريالاعان, ۇكiمەت ۇسىنعان زاڭ جوباسىندا جالعا الۋشىلار 49 جىل مەرزiم اياقتالعان سوڭ, نە جەردi ساتىپ الۋى كەرەك, نە مەملەكەتكە قايتارۋى كەرەك. بۇل بولاشاقتا جالعا الۋ مەرزiمi اياقتالعان سوڭ, جەر­دiڭ ءبارi مەنشiكتە بولادى دەگەن ءسوز. ەكو­نوميكالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشە­لەرi مۇنىمەن كەلiسپەيدi. ولاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, بۇرىنعىداي 2003 جىلى قابىلدانعان جەر كودەكسiنە سايكەس جەردi جالعا بەرۋدi جالعاستىرۋ كەرەك», دەدi ا.كۇرiشباەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازiرگi ۋاقىتتا جەردi جالعا بەرۋ بويىنشا ناقتى ەرەجە جوق. تەك جەر كودەكسiندەگi بiر عانا 43-باپتا قىسقاشا جازىلعان. «ەندi اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لiگiنiڭ ۇسىنىسى بويىنشا ارنايى ەرەجە بولۋى كەرەك. بiز مۇنى قولداپ وتىرمىز. كiم, قالاي جەردi بەرەدi, ونى قالاي باقىلايدى, جەر تيiمسiز پايدالانىلسا قالاي قايتارىلاتىنى بەلگiلەنۋi تيiس. بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە. جەردi 49 جىلعا جالعا بەرگەن كەزدە, اسiرەسە, العاشقى جىلدارى مۇقيات قاراۋىمىز كەرەك. ويتكەنi, جەردi يگەر­مەۋ ماسەلەسi بiرiنشi جىلدان باس­­تا­لادى. العاشقى بەسجىلدىقتا جىل سايىن, كەيiن 3-5-7 جىلدا مونيتورينگ ءجۇر­گiزۋدi قولدايمىز», دەدi ول. سونداي-اق, ول بوس جاتقان جەرلەر تۋرالى مالiمەتتەر حالىققا دۇرىس جەتكiزiلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «اكiمنiڭ جانىندا جۇرگەن ازاماتتار مالiمەتتi ەستiگەن سوڭ بارىپ الا سالادى. سوندىقتان, مالiمەت بەرۋiمiز كەرەك. وتىز كۇن بۇرىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بوس جاتقان جەرلەر تۋرالى مالiمەت بەرۋ قاجەت. سوندا اشىق تۇردە بارلىق ازاماتتار قاتى­سادى. ەكونوميكالىق توپتىڭ تاعى بiر ۇسىنىسى – جەردi جالعا بەرگەن كەزدە جەرگiلiكتi تۇرعىندارعا, اۋىل شارۋا­شىلىعىن بiلەتiن ماماندار­عا باسىمدىق بەرۋ كەرەك», دەدi ا.كۇرiشباەۆ. سونداي-اق, ەكونوميكالىق توپ جەتەك­شiسiنiڭ ايتۋىنشا, جەردi جەرگi­لiكتi اتقارۋشى ورگاندار ەمەس, قوعامدىق جەر كوميسسياسى بەرۋi تيiس. بۇل رەتتە, اكiمدەر مەن كوميسسيا مۇشەلەرiنiڭ جاۋاپكەرشiلiگi قاراستىرىلۋى كەرەك. «مەن اكiمشiلiك كودەكستi قارادىم. سوندا ەگەر اكiم, جەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسi شەشiم بولماي جاتىپ, جەردi بەرiپ قويسا, كوميسسيامەن كەلiسپەي, جەردi تارتىپ السا, شەتەلدiكتەرگە جالعا جەردi ءوز شەشiمiمەن بەرiپ جiبەرسە, ول جازالانادى. بiراق جازاسى 30 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش, ياعني 63 600 تەڭگە. مۇنداي جاۋاپكەرشiلiكپەن ءتارتiپ ورناتا المايمىز. سوندىقتان, بۇل جەردە ناقتى جاۋاپكەرشiلiكتi كوتەرۋiمiز كەرەك. ۇلتتىق مۇددەگە قايشى كەلسە, قىلمىستىق جاۋاپكەرشiلiككە دەيiن تارتۋ قاجەت. ال اكiمشiلiك كودەكستە ايىپ­پۇل سوماسىن كوبەيتۋ كەرەك دەپ سانايمىز», دەدى ا.كۇرiشباەۆ. «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كوميسسيا مۇشەسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد  شەكاراعا جاقىن اۋداندارداعى جەرلەردىڭ جايىنا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. «شەكارالىق اۋداندارعا بايلانىس­تى ءبىر پىكىر قوسايىن دەپ وتىرمىن. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. قازىر قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا, شەكارادان نەبارى ءۇش شاقىرىم قاشىقتىقتان عانا جەردى جالعا بەرۋگە بولمايدى, قالعانىنا قازاقستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنا جالعا بەرۋگە بولادى دەگەن نورما بار. وسىنى پايدالانىپ كەيبىر جەرگىلىكتى اكىمدەر سول جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا بەردىم دەگەن جەلەۋمەن شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ دا ۇلەسى بار كومپانيالارعا بەردى دەگەن اڭگىمە بار. مەن قازىر ەشكىمنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويايىن, ونى ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەكسەرىپ, جاۋابىن بەرۋى كەرەك», دەدى م.قۇل-مۇحاممەد. باسقا اۋدانداردىڭ جاعدايى جايلى قولىندا تولىق اقپارات جوق ەكەنىن العا تارتقان كوميسسيا مۇشەسى, اسىرەسە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى زايسان, ءۇرجار اۋداندارىنىڭ, الماتى وبلى­سىنداعى الاكول, جاركەنت, نارىن­قول اۋدان­دارىنىڭ جەرلەرىنە الاڭ­دايتى­نىن ايتتى. «شەكارانىڭ ماڭىندا وتىرعان وسى جەرلەرگە ەرتەڭ ءتۇرلى جاعدايلارمەن شەتەلدىڭ ازاماتتارى بولماسا دا, كەيبىر ادەيى جاسىرىنعان ادامدار ارقىلى شەتەلدىك كومپانيالار كىرىپ كەتپەۋى ءۇشىن مەن اتالعان بەس اۋداننىڭ جەرى تۇگەلدەي مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. اۋداننىڭ سانى بەسەۋ-اق بولعانمەن, ەۋروپانىڭ بىرنەشە مەملەكەتتەرى سىيىپ كەتەتىن جەرلەر. سوندىقتان, جاڭا زاڭ جوباسىنا وسى ۇسىنىستى ەنگىزۋدى وتىنەمىن», دەدى م.قۇل-مۇحاممەد. ال ءوز كەزەگىندە مۇحتار تايجان جەر كاداسترىندا جەرمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ اتى-جوندەرى انىق كورسەتىلۋى قاجەت ەكەنىن ءسوز ەتتى. «بىزدە قازىر ەلەكتروندى كاداستر بار. بىراق وندا جەر يەلەرىنىڭ اتى-جوندەرى كورسەتىلمەگەن. مەنىڭ ۇسىنىسىم, جەر حالىقتىكى بولعاننان كەيىن ونىمەن كىم اينالىساتىندىعى جايىنداعى اقپاراتتار اشىق بولۋى ءتيىس. قازىر بۇل مالىمەتتەر جابىق. سەبەبى, «جەكە مالىمەتتەر تۋرالى» زاڭ بار. سول زاڭدى وزگەرتەيىك»,  دەدى ول. سونىمەن قاتار, ول شەتەلدىكتەرگە جەر ساتىلمايدى دەپ ايتىلعانىمەن قيتۇرقى جولداردىڭ دا بار ەكەنىن جەتكىزدى. «قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدىك ازامات فيرما اشىپ, 49 پايىزىن ءوزى, 51 پايىزىن ەل ازاماتىنا بەرەدى دە جەرمەن اينالىسا الادى. مەنىڭشە, ءبىز مۇندايعا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. ەگەر جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتپايمىز دەسەك, وندا زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزەيىك. بىزدە ءدال وسى ماسەلەگە بايلانىستى ورتاق شەشىم جوق», دەدى م.تايجان. ءوز كەزەگىندە سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ قازاقستان ازاماتتارىنا شەكارا ماڭى جەرلەرىن يگەرۋگە شەكتەۋ قويۋعا مۇلدەم بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. «كۇن تارتىبىندە بىلاي جازىلىپتى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى شەكاراسى ماڭىنان بەرىلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن بەرۋگە شەكتەۋ تۋرالى». كىمگە بەرۋگە شەكتەۋ تۋرالى؟ شەتەلدىكتەرگە مە, جوق, قازاقستاندىقتارعا ما؟ مىنا جەردە قازاقستاندىقتارعا دەپ جازىلىپتى. ال ەگەر قازاقستاندىقتارعا بولسا, وندا وعان شەكتەۋ قويۋعا مۇلدەم بول­ماي­دى. كەرىسىنشە, قازاقستان­دىق­تار شەكارا­لىق جەرلەردى بارىپ يگەرسىن. كوبىرەك يگەرسىن. نەگە ءبىز قازاقستان­دىق­تارعا شەكتەۋ قويامىز؟ ەگەر قازاقستان ازاماتتارى شەكارا ماڭىنان جەر الىپ, شارۋاشىلىعىن جاقسىلاپ جۇرگىزسە, ول شەكارا نىعايا بەرەدى. سول سەبەپتەن بۇل شەكتەۋدى قازاقستاندىقتار ءۇشىن مۇلدەم الىپ تاستاۋىمىز قاجەت», دەدى سەناتور. سونىمەن قاتار, ول شەكارامىزدىڭ مىڭ­داعان شاقىرىم جەرىندە ەشكىم تۇر­ماي­تىندىعىنا, بوس جاتقاندىعىنا توقتالدى. «حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن بەرى­لەتىن جايىلىمدار ماسەلەسىنە قاتىستى وسى جەردە وتە جاقسى ۇسىنىستار ايتىل­دى. بىراق ءبىر پروبلەما بار. كەزىن­دە جەردىڭ ءبارى بەرىلىپ كەتكەن. قازىر قاي ەلدى مەكەنگە بارساڭىز دا ءبىزدىڭ الدىمىزعا سول جايىلىمداردى قايتارىپ بەرىڭدەر دەگەن ماسەلە شىعادى. ءبىر جەرلەر ساتىلىپ, ەندى ءبىرى جالعا بەرىلگەن. ماسەلەن, سولتۇستىك وڭىرلەردە ەلدى مەكەندەر توڭىرەگىندەگى جايىلىمدار جىرتىلىپ, ەگىن ەگىلگەن. وسىنىڭ تەتىكتەرىن ويلاس­تىرۋىمىز, تەز ارادا شەشۋىمىز قاجەت», دەدى ول. وسى ورايدا ق.ايتاحانوۆ اۋىل توڭىرەگىندەگى جالعا بەرىلگەن, ەگىستىك القابىنا اينالىپ كەتكەن جەرلەردى مەملەكەت قاجەتتىلىگى ءۇشىن قايتارىپ الۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس جاسادى. ال دوس كوشىم جەر بولەتىن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ باسىم بولىگى اتقارۋ­شى بيلىكتەن ەمەس, قاراپايىم حالىق وكىل­دەرىنەن تۇرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «قولدانىستاعى ەرەجەدە جەردى بولەتىن كوميسسيالار تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى دەگەن نورما بار. بىراق ولاردىڭ مەرزىمى دە, قۇقىعى دا ناقتىلانۋى شارت. ويتكەنى, اكىم اۋىسقان سايىن وزىنە ءتيىمدى كوميسسيانى قۇرىپ الادى. سون­دىقتان دا, ءبىز جەردى ءبولۋ كوميسسيا­سى بەس جىل تۇراقتى مەرزىممەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن نورمانى ۇسىنىپ وتىر­مىز», دەدى د.كوشىم. ونىڭ ايتۋىن­شا, قازىرگى كەزدەگى تاعى ءبىر ولقى ماسەلە كوميسسيانىڭ مۇشەلەر سانىنا قاتىستى. «ءبىز جەر ءبولۋ كوميسسياسىنا سول اۋدان­داعى بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردەن ءبىر ادامنان مۇشە بولۋى كەرەك دەپ ساناي­مىز. كوميسسيا اي سايىن جۇمىس ىستە­مەيدى, تەك جەر بولەتىن كەزدە عانا باس قوسادى. سوندىقتان دا ول كوميسسيا­دا ءاربىر اۋىلدىڭ وكىلى بولۋى شارت», دەدى د.كوشىم. سونىمەن قاتار, ول كونكۋرستىق كوميسسيالاردىڭ مىندەتتى تۇردە اشىق ءوتۋى قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قولدانىستاعى ەرەجەدە قاراستىرىلماعان. وسىعان بايلانىس­تى, جەر بولۋگە قاتىستى كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ازاماتتاردىڭ كەز كەلگەنى تولىق قاتىسا الۋى شارت. «ءبىزدىڭ قولدانىستاعى ەرەجەدە ءبىر قىزىق باپ بار ەكەن, ەگەر كوميسسيا مۇشە­­لەرىنىڭ داۋىسى تەڭ بولسا, وندا ءتور­اعا­نىڭ داۋىسى ەكى داۋىسقا يە بولادى دەپ جازىلىپتى. بۇل باياعى ارحايزم­نىڭ قال­دىعى. ادام قۇقىعىن بۇزاتىن مۇ­ن­داي نورما بولماۋى كەرەك. ءار ادام تەك ءبىر داۋىسقا يە بولۋى ءتيىس», دەدى د.كوشىم. ءسوز اراسىندا ساياساتكەر كونكۋرستىق تالاپ­تارعا قاتىستى سىبايلاس جەمقور­لىقتار كورىنىسىن جويۋعا دا نازار اۋدارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونكۋرستىڭ تالاپتارى قازىر سونى جەڭىپ الاتىن تاراپقا ىڭعايلى جاسالادى. «بۇل جاسىرىن دا ەمەس. ماسەلەن, ۇتاتىن ادامدا بالەندەي ماركاداعى بەس تراكتور بولۋى كەرەك دەپ جازادى. ءسويتىپ, تەك جەڭۋى ءتيىس ادامعا عانا لايىق­تالعان تالاپتار جازىلادى. سون­دىق­تان دا, كونكۋرستىڭ تالاپتارىن قايتا قارايىق», دەدى ول. ال ورازالى سابدەن جەردى جالعا بەرگەندە باي, كەدەي دەپ بولمەۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. «جەردى جالعا بەرگەندە كەيبىر ارتىق ماسەلەلەرگە كەتىپ قالىپ جاتىرمىز. باي, كەدەي دەپ ءبولىپ قاراۋعا ءتيىس ەمەسپىز. سوسىن, جەرگە ينۆەستيتسيا بەرەتىن ادامدارعا باسىمدىق بەرەيىك, شەتەلدىك ەمەس, ارينە, ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارىمىزدى ايتىپ وتىرمىز. بۇل كرەديت پەن ليزينگكە دە قاتىستى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ جەرى قازىر قاراجاتقا ءزارۋ. سوندىقتان, جەردى بايلار الىپ جاتىر دەپ بايبالام سالۋدىڭ قاجەتى شامالى», دەدى و.سابدەن. جيىن سوڭىندا اسقار مىرزاحمەتوۆ كوميس­سيانىڭ بۇگىنگى وتىرىسىنا قاتىس­تى قورىتىندى ءسوز سويلەدى. «ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وڭىرلەردى ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, سودان كەيىن بارىپ ناقتى قورى­تىن­دى شىعارىلادى. وعان قوسا, جەر ماسە­لەسىندە ماڭىزدى جايتتاردىڭ بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ ىشىندە ءبىر ادامعا جالعا بەرىلەتىن جەردىڭ شەكتى مولشەرى قانشا بولۋى كەرەك, جايى­لىم ماسەلەسى بار», دەدى ول. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءبىر ادامعا جالعا بەرى­لەتىن جەردىڭ شەكتى مولشەرى رەسپۋبليكا بويىنشا مىناداي گەكتار بولۋى قاجەت دەپ ايتۋ قيسىنسىز. ويتكەنى, ءار ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ايتارلىقتاي ەرەكشەلىكتەرى بار. «سوندىقتان, عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەۋ  ارقىلى عانا شەكتەۋ مولشەرىن ايتۋ كەرەك. جالپى, كوپشىلىكتىڭ پىكىرى نەگىزىندە شەكتەۋدىڭ بولۋ قاجەتتىگى ايقىندالىپ وتىر. اۋىل توڭىرەگىندەگى جانە شالعايداعى جايىلىمداردى ساتۋعا زاڭنامادا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, ول زاڭ 2007 جىلى قابىلدانعان بولاتىن. ال جەر كودەكسى 2003 جىلى قابىلدانعان. مىنە, وسى ەكى ارالىقتا كەيبىر جايىلىمداردىڭ جەكەگە ءوتىپ كەتكەندەرى دە بار. دەمەك, وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قاراستىرۋدامىز. بۇل ءبىر ماسەلە. ەكىنشى ماسەلە, بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ سانىنىڭ وسكەندىگى, وعان قوسا مال سانىنىڭ دا كوبەيگەندىگى بەلگىلى. سول سەبەپتى جايىلىم ماسەلەسى كۇننەن-كۇنگە كۇردەلەنە تۇسۋدە. وسىعان وراي جۇمىس توپتارى ناقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. كەلەسى وتىرىستاردا ونى شەشۋگە قاتىستى ۇسىنىستار قارالادى دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ا.مىرزاحمەتوۆ. جولدىباي بازار, دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»