ەلدىگىمىزدىڭ تىرەگى

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسى 18-ءشى تۋعان كۇنى قارساڭىندا قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الىپ مەگاپوليسكە, وڭىرارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنا اينالدى. كەشەگى قاتارداعى وبلىس ورتالىعىن بۇگىنگى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانىعان الەمدىك شاھارعا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمسالدى. بىرنەشە جىل بويى استانا ور­تالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇراقتى نازارىنا الىنىپ, مەملەكەت قازىناسىنان قوماقتى قارجى ءبولۋدى تالاپ ەتتى. ماسەلەن, ورتالىق ەلوردانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ونىڭ قار­قىنىن ايقىندادى. باستى با­سىمدىقتاردىڭ ءبىر پاراسى 2001-2005 جانە 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان دامۋ باعدارلامالارىندا («استانانىڭ گۇلدەنۋى – قازاق­ستاننىڭ گۇلدەنۋى») كورىنىس تاپقان. سوڭعىسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ەل قازىناسىنان 514,1 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى. الايدا, بىرتىندەپ قالاداعى احۋال وزگەرىپ, استانانىڭ سىرتتان ينۆەستيتسيالىق قارجى تارتۋ الەۋەتى ارتتى. ەلىمىزدىڭ باس شا­ھارىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ەسەلەنىپ, ەكونوميكالىق جاعدايى نىعايدى. وعان 2001 جىلى «استانا – جاڭا قالا» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ قۇرىلۋى يگى اسەرىن تيگىزگەنى حاق. 2010 جىلدان باس­تاپ قالالىق بيلىك بەس جىلدىق مەرزىمگە ارنالعان استانانى دامىتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭىنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا سايكەس ولار بۇعان دەيىن قالادا حا­لىقارالىق شارالاردى وتكىزۋگە قاجەتتى جاعدايلاردى ۇسىنۋمەن شەكتەلگەن. ال قولدانىستاعى زاڭ ەلوردانى دامىتۋ مۇددەسىن حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا نىعايتۋعا جول اشتى. ءسويتىپ, 2015 جىلى استانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورلارى قاتارىن تو­لىق­تىرىپ, ەل قازىناسىنا 850 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى اۋدارعان. شاھارداعى حالىقتىڭ تۇراقتى تۇردە كوبەيۋى – ەلوردا دامۋىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. 1994 جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاتارى بار-جوعى 300 مىڭدى قۇ­راسا, بيىلعى جىلى ميلليوندىق مەجەگە دەيىن ءوستى. ونىڭ دەنى ەلى­مىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن قو­نىس اۋداراتىن تۇرعىنداردىڭ ەن­شىسىنە تيەدى. ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىنىڭ جوعارىلىعى, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابۋ مۇمكىندىكتەرى, ينفراقۇرىلىمنىڭ جانە ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىنىڭ قا­لىپ­تاسۋى استاناعا دەگەن قى­زى­عۋشىلىقتى ارتتىرۋدا. ادامي كاپيتال ەلوردانىڭ ستراتەگيالىق قورى عانا ەمەس, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تۇراقتى قاداعالاۋ فاكتورىنا اينالدى. سوند­ىقتان حالىقتىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن ارتتىرۋ قالا بيلىگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى. قازاقستاننىڭ باس قالاسى ءوزىنىڭ كامەلەتتىك جاسقا ەندى تولعانىنا قاراماستان, الەمدىك دەڭگەيدە مويىن­دالدى. 2014 جىلدىڭ قا­زان ايىندا استانا Intelligent Communities Forum (اقش) بويىن­شا الەمنىڭ ينتەللەكتۋالدى قا­لالارىنىڭ تىزىمىنە ەنىپ, 21-ءشى ورىندى يەلەندى. استانامەن جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى 22 قالا بايلانىس كوپىرىن ورناتۋى دا اسا ماڭىزدى. ولاردىڭ ارا­سىندا انكارا, ۆارشاۆا, ءماس­كەۋ, پەكين, سەۋل سياقتى اس­تا­نامەن قا­تار پيتتسبۋرگ (اقش) جانە نيتستسا (فرانتسيا) ءىس­پەتتى قاراپايىم قالا دا بار. ولار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزىن­دىك تاريحى, بىرەگەيلىگى, ەرەك­شەلىكتەرى جانە دامۋ دەڭگەيى بار. بەلگىلى ءما­سەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تار­قاتۋدا اتال­مىش شاھارلاردان استا­نانىڭ ءتۇيىپ الارى دا از ەمەس. بىراق قالانى دامىتۋدىڭ قازىرگى ۇردىستەرىن جانە مول تاجىريبەنى قاپەرگە الساق, ەلوردا وزىندىك دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن. 2011-2015 جانە 2016-2020 جىل­دارعا ارنالعان استانانى دامىتۋ باعدارلاماسىنا جۇرگى­زىلگەن تالداۋ حالىقتىڭ جانە قا­لا بيلىگىنىڭ قاجەتتىلىگى ارت­قانىن كورسەتەدى. ەگەر العاشقى باعدارلامادا 5 باعىت جانە 14 ماقسات قاراستىرىلسا, ال قولدا­نىستاعى باعدارلامادا ولار ءساي­كەسىنشە 6 جانە 20-عا دەيىن ارتقان. قازىرگى كەزەڭدە ورتاشا مەرزىمدى باسىمدىقتاعى نەگىزگى مىندەت تەڭ­دەستىرىلگەن ەكونوميكالىق دامۋدى, قولجەتىمدى جانە ساپالى ءبىلىم بەرۋدى, ءتيىمدى ەڭبەكپەن قامتۋدى جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدى, قوعامدىق ءتارتىپتى جانە استانالىق تۇرعىندار مەن مەي­مانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, قالانىڭ كەشەندى قۇرىلىسىن, تۇرعىن ءۇي قورىن دامىتۋ جانە جاڭارتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل رەتتە ءتيىستى ماقساتتار مەن مىندەتتەر تەك جەرگىلىكتى دەڭ­گەيدە عانا ەمەس, قازاقستاندى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ ماقساتىندا استانانىڭ كەلبەتىن اجارلاندىرۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى. باس قالا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ بەت-بەينەسى ەكەن­دىگى كوپشىلىككە ءمالىم. بۇل با­عىتتا استانانىڭ جۇيەلى دامۋى پروتسەستەرىنىڭ قالانى گۇلدەن­دى­رۋدىڭ قازىرگى ۇردىستەرىنە ءساي­كەس­تىگى باسا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىنگى استانا بارلىق كور­سەتكىشتەر بويىنشا ايماقتىق قالا سانالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلت جوسپارىندا ەل­وردانى بارلىق ايماقتاعى زەرت­تەۋشىلەردى, ستۋدەنتتەردى, كا­سىپكەرلەردى جانە تۋريستەردى تار­تاتىن ىسكەرلىك, مادەني جانە عى­لىمي ورتالىققا اينالدىرۋدى جۇك­تەدى. بۇل باعىتتا استانانىڭ الدىمەن ورتالىق ازيامەن شەكتەلگەن ايماقتىق شەڭبەرىن كەڭەيتۋ قاجەت. مەملەكەتتىك بيلىك استانانىڭ الەۋەتىن ايماقتىڭ شەڭبەرلەرمەن شەكتەۋگە مۇددەلى ەمەس. ەسەسىنە ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتا باس قا­لانى جاھاندىق شاھاردىڭ دەڭگەيىنە شىعارۋ دىتتەلگەن. ءتيىستى ماقساتتار مەن مىندەتتەر ەلوردانىڭ 2050 جىلعا دەيىن الەمنىڭ 10 ۇزدىك قالاسى رەيتينگىسىنە كىرۋ تۇجى­رىمداماسىندا ايقىندالعان. ما­ڭىزدى قۇجات 2014 جىلدىڭ جەل­توقسانىندا ەل ۇكىمەتىندە قۇپ­تالدى. باستى ماقساتتار بويىنشا استانادا اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ جانە شىعارۋ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكانى ارتتىرۋ, بالامالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋ, ءومىردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق جۇيەلەرىن كەزەڭ بويىنشا جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. ۋربانيزاتسيانىڭ ارتۋى دا ماڭىزدى ۇردىستەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇۇ باعالاۋىنا سۇيەنسەك, الەمنىڭ قالالارىنداعى حالىق سانى 1950 جىلى 746 ملن. ادامنان 2014 جىلى 3,9 ملرد. ادامعا دەيىن كۇرت ارتىپ, 2045 جىلى 6 ملرد. ادامعا جەتەدى دەپ جوس­پارلانعان. ۋاقىت تۋدىرعان ماسەلەلەردەن استانا دا كەندە ەمەس. ول ۋربانيزاتسيانىڭ جولداعى كەپ­تەلىستەر, قورشاعان ورتانىڭ لاس­تانۋى, ەڭبەك نارىعىنداعى باسە­كەلەستىك, كريمينوگەندىك احۋال سەكىلدى جاعدايلار. بۇل با­عىت­تا استانا بيلىگىنىڭ الدىندا, ءبىرىن­شىدەن, قالا تۇرعىندارىن ىڭ­عايلى جانە قولجەتىمدى باس­پانامەن قامتيتىن تۇرعىن ءۇي كە­شەنىن كەڭەيتۋگە, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەكىنشىدەن كوشى-قون اعىندارىن رەتتەۋگە بايلانىستى كەلەلى مىندەتتەر تۇر. كەزەكتى قالىپتاسقان ءۇردىس­تەردىڭ بىرەگەيى – قالالىق اگلو­مەرا­تسيالاردى قالىپتاستىرۋ. مەگاپوليستەردىڭ اينالاسىندا شاعىن قالالار جانە باسقا ەلدى مەكەندەر توپتاسادى. ولار بىرتە-بىرتە قارقىندى ەكونوميكالىق, كولىك, مادەني جانە وزگە بايلانىس­تارمەن بىرىڭعاي جۇيەنى قۇرادى. 2013 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ ءپوليۋسى رە­تىندە استانا اگلومەراتسياسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وزەك-قالا رەتىندە اس­تانانىڭ قامقورلىعىمەن ال­تىنسۋ, قىزىلجار, ماكسيموۆكا, تالاپكەر جانە باسقا ەلدى مەكەندەر اجارلانا تۇسپەك. ونىڭ اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالىق اۋماقتاردى قۇرۋ جانە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋ شارالارى قاراستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا ەلوردانىڭ اينالاسىندا كونترماگنيت قالالار سالىنادى. ولار كوشى-قون اعىندارىن قابىلداپ, باس قالاعا تۇسەتىن جۇك­تەمەنى ازايتادى. سوڭعى ۋاقىتتا قالالىق دا­مۋ­دىڭ كۇن تارتىبىنە «اقىل­دى» قالا جوباسىن ەنگىزۋ ءما­سە­­لەسى ۇسىنىلعان. ولار اقپا­رات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەح­نولوگيالاردىڭ جانە ين­نو­ۆا­تسيالاردىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قولايلى قالالىق ورتانى قۇرۋعا جانە قالالىق قاۋىمداستىق ىشىندەگى تۇلعاارالىق جانە الەۋ­مەتتىك بايلانىستاردى كەڭەيتەدى. قالالىق بيلىك مۇددەلى جەكە تۇلعالارمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, «سمارت اس­تانا», «قاۋىپسىز قالا» جانە باس­قا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ەكسپو-2017 حالىقارالىق م­ا­مانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ ءوت­كىزىلۋى دە جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. قۋاتتى ۇنەمدەۋ جانە قۋاتتىڭ بالامالى كوزدەرىن پايدالانۋ سالاسىندا استاناعا شەتەلدەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋعا بايلانىستى ءۇمىت مول. بۇگىندە استانا تولاعاي تابىس­تاردىڭ ورداسىنا اينالعانى ءسوزسىز. بىراق جەتىلدىرۋدە دە شەك جوق. ورتاشا جانە ۇزاق مەر­زىم­دى سيپاتتاعى امبيتسيالىق ماق­ساتتاردى بەلگىلەسەك, اعىمداعى جانە شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى قاپەرگە العان ابزال. 27 ساۋىردە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن استانانى دامىتۋ جانە ەكسپو-2017 دايارلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن جينالىس ولاردىڭ تاپشىلىعىن كورسەتتى. تۇراق جۇيەلەرىنىڭ جوقتىعى, جەر رەسۋرستارىن جەت­كىلىكتى تۇردە ءتيىمدى پايدالانباۋ, يننوۆاتسيالىق سالاعا شاعىن ءجا­نە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قاتىسۋى سىلبىر, ۇلەستىك قۇرىلىس اياسىندا بوي كوتەرەتىن پروبلەمالىق نىسانداردىڭ بولۋى جانە باسقالار بار. سوندىقتان قالالىق اكىمدىكتىڭ اتقارار جۇمىسى جەتكىلىكتى. استانانىڭ وزىندىك ميسسياسى بار ەكەندىگى داۋسىز. ونىڭ اياسىندا قازاقستان ەلورداسى دامۋدىڭ جالپى ستاندارتتارىن بەلگىلەيتىن وڭىرلەردىڭ جانە قالالاردىڭ ناقتى كوشباسشىسى, حالىقتىڭ ءومىر سۇرۋىنە قولايلى جاعدايلار كەڭىستىگى رەتىندە قالىپتاسۋى, سونىمەن قاتار, وڭىرلىك ورتالىقتان بىرتىندەپ الەمدىك دەڭگەيدەگى قالاعا اينالۋى قاراستىرىلعان. ەندەشە, استانانى دامىتۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىنە قول جەتكىزۋ بارلىق تۇرعىنداردىڭ بىرلەسە جۇمىلاتىن ورتاق ىسىنە اينالۋى قاجەت. اندرەي چەبوتاريوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ساراپشىسى