– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ تەمىرقازىعى
وتكەن جىلى 24 قاراشادا تۇرىكتەر شەكارامىزدى بۇزدى دەگەن ايىپپەن رەسەيدىڭ ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردى. بۇدان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى جاعداي مىقتاپ شيەلەنىستى. ساياسي قارىم-قاتىناس عانا ەمەس, ەكونوميكالىق, قوعامدىق بايلانىستار دا ءۇزىلدى. ءبىر-بىرىنە قاتقىل ايىپتاۋلار ايتىلدى. بۇل كەتىسۋ ەكى جاققا دا قاتتى ءتيدى. بۇكىل ەۋروپانىڭ سانكتسيالىق كارىنە ۇشىراعان رەسەيگە تۇركياداي ۇلكەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى كەرەك-اق ەدى. بىراق قاتتى بەت تىرناسقان سوڭ, ەكونوميكالىق بايلانىس توقتاعان. ءسىرا, بۇل ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي ىشكى قورى بار رەسەيدەن گورى ءتۇركياعا قاتتى تيگەندەي, وندىرگەن ءونىمىن شىعاراتىن رىنوگىنان, اعىلىپ كەلىپ جاتقان تۋريستەرىنەن ايىرىلدى.
وتكەن اپتانىڭ باسىندا رەسەي جانە تۇركيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ءبىرشاما جىلىلىق پايدا بولىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناس جاقسارۋعا بەت الدى. بۇعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى از بولعان جوق. بۇل تۋرالى كۇنى كەشە تەلەسۇحبات بەرگەن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ايتىپ ءوتتى. 29 ماۋسىم كۇنى تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايپ ەردوعان قازاقستان باسشىسىنا ارنايى تەلەفون شالىپ, وعان تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ارناسىن قالىپقا كەلتىرۋ جولىندا سىڭىرگەن باعا جەتپەس ەڭبەگى ءۇشىن العىس سەزىمىن جەتكىزدى. ءبىرى قۇداي قوسقان الىپ كورشى, ءبىرى ءتۇبى ءبىر تۋىس ەل تاتۋ بولعانعا نە جەتسىن؟!
تۇركياداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانىنداي, تۇركياداعى تارالىمى 140 مىڭ دانانى قۇرايتىن «Milliyet» گازەتى «بۇل تۇلعا ىسكە ارالاستى: ەردوعان مەن پۋتين اڭگىمەلەستى» اتتى ماتەريال جاريالادى. مۇندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ىمىراعا كەلۋىنە قوسقان ءرولىن جوعارى باعالايدى. سونىمەن قاتار, «Önce Vatan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى كەمال ساللىنىڭ قالامىنان تۋعان «سىزگە شەكسىز العىس, قۇرمەتتى ن.نازارباەۆ» اتتى ماقالا جارىق كوردى. اتالمىش ماقالادا انادولى جەرىن مەكەندەگەن 78 ميلليون «قازاق جۇرتى» اتىنان ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇستانعان ساياساتى مەن ەلارالىق دانەكەرلىگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىلىپ, قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋى تۋرالى ءسوز ەتىلەدى.
تۇركيانىڭ رەيتينگى جوعارى «sondakika.com» جانە «haber7.com» اقپاراتتىق پورتالدارى بولسا «ول ەردوعان مەن ءپۋتيندى تاتۋلاستىردى», «تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى سەڭدى بۇزعان», سونداي-اق, «قۇتتىقتاۋ جانە العىس ايتۋ ءۇشىن نازارباەۆقا سوعىلعان قوڭىراۋ» اتتى ماقالالارىن جاريالادى. اتالعان ماتەريالداردا «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» رەتىندە تانىلعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى داعدارىستىڭ باسىنان-اق ونى وتكەرۋ جولدارىن قابىلداعانى تۋرالى جازىلعان. «2016 جىلدىڭ 6 اقپانىندا تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ا.داۆۋتوعلۋنى استانادا قابىلداعان ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇل جاعدايدىڭ قازاقستانعا دا زاردابىن تيگىزىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى», – دەلىنگەن. ءارى قاراي قازاقستان باسشىسىنىڭ ىسكە كىرىسكەنى جايلى جازىلدى. قارىم-قاتىناس ۋشىققان كەزدەرى ول تاراپتاردى سابىرلىلىققا شاقىردى. ديپلوماتيالىق تاسىلدەردى قولداندى», – دەپ اتاپ ءوتتى باسىلىم.
كەيبىر تۇرىك ساراپشىلارى ءتۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قولىنان عانا كەلەتىنى جايلى بولجاپ ايتقان. «Ankara politikalar merkezi» اتتى ساراپتامالىق ورتالىق ديرەكتورى حاسان قانبولات «Cihan» اگەنتتىگىنىڭ سايتىندا 2016 جىلدىڭ 22 قاڭتارىندا اعىلشىن ءتىلىندە جاريالاعان ءوزىنىڭ اۆتورلىق «ءتۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىس نازارباەۆ باسشىلىعىمەن تارقاتىلا الادى» اتتى ماقالاسىندا حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى قازاقستاننىڭ ورنى مەن ءرولىن اتايدى. سونىمەن قاتار, ول قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلى اسىرەسە, تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىسكە بايلانىستى دانەكەر بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى.
«Karar» گازەتى «اقساقال ىقپال ەتىپ, رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتتى» اتتى اقپاراتتىق ماتەريال جاريالادى. «تۇرىك – رەسەي قارىم-قاتىناستىڭ قالىپقا كەلۋىندەگى ساحنادان تىس جاعدايلار بەلگىلى بولدى. «تۇرىك الەمىنىڭ اقساقالى» رەتىندە تانىلعان ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قاتىناستىڭ ودان ءارى ۋشىعۋىنا جول بەرمەدى» دەپ جازدى باسىلىم.
وسىلايشا, تۇركيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ العاشقى بەتتەرىندە جاريالانعان وسىنداي ماتەريالداردا قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرىك – رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپقا كەلتىرۋ باستاماسىن كوتەرگەنى تۋرالى جازىلعان. جالپى, ءتۇرىك-رەسەي قارىم-قاتىناسىنىڭ رەتتەلۋ ماسەلەسى تۇركيادا قىزۋ تالقىلانۋدا.
سوڭعى كۇندەرى قازاقستان ەلشىلىگىنە تۇركيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تۋريزم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ساراپشىلار مەن ىسكەر توپتاردىڭ وكىلدەرى تەلەفون شالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا العىس ايتۋدا. بۇل قازاقستاننىڭ جانە قازاق ەلى باسشىسىنىڭ جەڭىسى دەپ باعالاۋدا.
ال وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ۋكراينا پرەزيدەنتى پەتر پوروشەنكو قازاقستان باسشىسىنا شىعىپ, ءوز ەلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورىن الىپ وتىرعان داعدارىستى شەشۋگە قايتا ارالاسىپ, ارااعايىندىق قىزمەتىن جالعاستىرا بەرۋدى ءوتىنىپ سۇرادى. مۇنىڭ الدىندا, ءساۋىردىڭ باسىندا تاۋلى قاراباقتا سوعىس ءورتى كەنەت بۇرق ەتە تۇسكەندە, رەسەي پرەزيدەنتىنەن بولەك, سول ۇرىس قيمىلدارىنا تىكەلەي قاتىستارى بار ازەربايجان مەن ارمەنيانىڭ باسشىلارىن دا ەلباسى كەلەلى كەڭەس كەلتىرىپ, ءبىتىمگەرلىك جاساۋعا ۇندەگەن ەدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ الىس جانە جاقىن شەتەلدەردىڭ اراسىنداعى بيىك بەدەلىن, ارااعايىندىق قىزمەتىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن كورسەتەتىن مەرەيلى ءمارتەبە دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
تاۋلى قاراباقتا قاندى قىرعىن سول كۇندەرى بىردەن تىيىلىم تاپپاعانمەن, بىرتىندەپ باسىلا ءتۇسىپ ەدى. قازىرگى كۇندەرى ەكى جاق تا سايابىرعا سابىر بەكىتتىرىپ, بىتىمگە بەتتەۋدىڭ شارالارىن قاراستىرىپ جاتىر. ونىڭ جاقىن ارادا ءبىرجولا تۇبەگەيلى شەشىمگە كەلگەلى تۇرعانىنا سەنىم بار, كۇدىكتەن گورى ءۇمىتتىڭ وتى كوبىرەك مازداپ تۇر. مۇندا تۋمىسىنان ءبىتىمگەرلىك بيلىككە جاقىن قازاق حالقىنىڭ كوش باستار كوشەلى تۇلعاسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتقارعان مامىلەگەرلىك مىندەت-قىزمەتى از بولعان جوق. راسىندا ەلباسىنىڭ تۇلعاسىنان, بولمىسىنان ءبىر كەزدەرى بيلەر ءبىتىم ايتقان دالا زاڭىنىڭ دارقان ديپلوماتيالىق دارىنى كەڭىنەن كورىنەدى. ءبىزدىڭ سوناۋ دەشتى قىپشاق, التىن وردا, جوشى ۇلىسى, ءابىلقايىر ورداسى, نوعايلى بيلىگى, قازاق حاندىعى داۋىرلەرىندە قارا قىلدى قاق جارىپ, ۇكىم شىعارعان قابىرعالى قازىلارىمىزدان بەرى قانات جالعاپ كەلە جاتقان سىرتقى-ىشكى ساياساتىمىزداعى شەشىمنىڭ ءتۇپ مازمۇنى ەرەگىسىپ-جاۋلاسقان ەكى جاقتى ىمىراعا كەلتىرىپ, بىتىمگە كوندىرۋ بولاتىن. ال ءبىزدىڭ ءبىتىمگەرلەرىمىز حالىق پەن حاننىڭ, تايپا مەن تايپانىڭ, ەل مەن ەلدىڭ ورتاسىندا دانەكەر, ءمامىلەگەر, ءبىتىستىرۋشى, ۇيلەستىرۋشى, دەلدال, ەلشى قىزمەتتەرىن اتقارعان. سوندىقتان قازاق «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق – جاۋشىدان» دەپ بىلگەن.
ءبىر عاجابى, قازاقستانمەن ەتەنە ارالاسىپ جۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك باسشىلارى بەلگىلى ءبىر ايماقتا نەمەسە بەلگىلى ءبىر ەلدەر اراسىندا تۋا قالعان الدەقانداي وزەكتى ماسەلەلەردى, ءتۇيىندى ءتۇيتكىلدەردى شۇعىل شەشۋ, وعان ىقپال ەتۋ كەرەك بولا قالعان جاعدايدا كوبىنە-كوپ سول حالىقتىڭ بۇگىنگى شوقتىعى بيىك, ونەگەلى وكىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءسوز سالىپ, بۇيىمتاي جەتكىزىپ تۇرۋدى ءبىرازدان بەرى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ كوزىمىزدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ايگىلى اقتامبەردى جىراۋ تولعاعان ناعىز «قيۋادان اقىل الاتىن, قيىننان ايلا تاباتىن» تۇلعا ەكەنىنە جەتكىزە تۇسەدى. بۇعان الەمدەگى بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ قۋاتتى دەرجاۆا – اقش-تىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى قازاقستان باسشىسىنا بىرنەشە رەت تەلەفون شالىپ, رەسەيمەن ارادا ورىن الىپ وتىرعان داعدارىسقا بايلانىستى كەيبىر ماسەلەلەردى شەشىپ بەرۋگە ىقپال ەتۋدى سۇراعان وتىنىشتەرىنىڭ ءوزى ناقتى ايعاق بولا الادى. قۇراما شتاتتاردىڭ ليدەرى ۋكراينانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان احۋالعا وراي دا سان مارتە حابارلاسىپ, وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ءتيىمدى بولىپ تارقاتىلۋىنا ۇلەس قوسۋعا تىلەك بىلدىرگەن بولاتىن.
وسى جەردە ويعا ورالىپ وتىر, 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند ۋكراين داعدارىسىن رەتتەۋ جونىندە اقىلداسۋ ءۇشىن استاناعا ۇشىپ كەلىپ, سودان سوڭ الماتىدا بولىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن اۋەلگى باعىتىن كىلت وزگەرتىپ, قايتار جولىندا ماسكەۋگە ايالداپ, ۆلاديمير پۋتينمەن دە قابىرعالى كەڭەسكە بەت بۇرعان ەدى. ال 2015 جىلى قاراشا ايىندا پاريجدە بولعان كەزدە فرانسۋا وللاند ەلباسىن جىلى قارسى الىپ, «نورماند پىشىمىندەگى» كەزدەسۋگە ارااعايىندىق جەكە كۇش-ءجىگەرىن جوعارى باعالادى. ال مۇنداي دانەكەرلىك دەرەكتەرى ەلباسىنىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى قىزمەتى كەزىندە از كەزدەسكەن جوق. سونىڭ ءبىرى – 2015 جىلعى قازاندا قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن پەتر پوروشەنكونىڭ كوزىن ەلدە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى قالىپتاستىرماي, مىقتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ مۇلدەم ءمۇمكىن ەمەستىگىنە جەتكىزدى. سول جىلعى ماۋسىم ايىندا استاناعا الەم جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ V سەزىنە قاتىسۋعا كەلگەن يوردانيا كورولى ابداللا II-ءنىڭ قازاقستان باسشىسىنا قاراتا ايتقان: «مەن ءۇشىن ءسىزبەن كەزدەسىپ, ءسىزدىڭ جەر-جاھانداعى احۋالدى قايتكەندە ءبارىمىزدىڭ كۇشىمىزبەن جاقسارتا تۇسەتىنىمىز جايىندا ايتاتىن اقىلىڭىزدى الۋ قاشاندا ءبىر عانيبەت. مەن ۇزاق جىلداردان بەرى ءسىزدىڭ ايماقتاعى بىتىمگەرلىك ماقساتتاعى, حالىقتار مەن دىندەر اراسىن جاقىنداتۋداعى ارەكەتتەرىڭىزدى قاتتى قايران قالىپ باقىلاپ كەلەمىن», دەگەن سوزدەرىنە باس يمەسكە بولمايدى.
وسى جەردە ەسكە ءتۇسىپ وتىر, ايگىلى دوسبول بي ايتاتىن: «بارىنەن دە ءسوز باستاۋ قيىن, تاۋىپ ايتساڭ – مەرەكە قىلادى, تاپپاي ايتساڭ – كەلەكە قىلادى», – دەگەن قاعيداتتى جادىندا مىقتاپ ۇستاپ وسكەن حالىقتىڭ وكىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي وت پەن سۋدىڭ ويابىندا جۇرگەندەي بىتىمگەرلىك قىزمەتتى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان العاشقى كەزىنەن-اق باستاعان ەدى. ءبىز مۇنىڭ ىلكى باسى جوعارىدا ايتىلعان ازەربايجاننان, سونداعى تاۋلى قاراباق وڭىرىنەن ارنا تارتاتىنىن دا تارقاتىپ ايتىپ وتەيىك. اقيقاتى كەرەك, قازاقستان باسشىسى ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا تاۋلى قاراباق ءۇشىن كەنەتتەن كوتەرىلىپ كەتكەن داۋ-جانجالدىڭ ەڭ ءبىرىنشى بىتىمگەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر قاتارىندا ونىمەن بۇل جونىنەن مەرزىم جارىستىرىپ, تاجىريبە سالىستىرا الاتىن بىردە-ءبىر تۇلعا جوق. ال اتىراپتاعى اتىس 1988 جىلدىڭ اقپان ايىندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسى قۇرامىنداعى تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسى مەن شاۋميان اۋدانىنىڭ ودان ءبولىنىپ شىعاتىندارىن جاريالاعان كەزىنەن باستالدى. بۇل تەكەتىرەس 1991 جىلعى 2 قىركۇيەكتە تاۋلى قاراباقتىڭ ورتالىعى – ستەپاناكەرت قالاسىندا جەرگىلىكتى كەڭەس دەپۋتاتتارى اۆتونوميالى وبلىستى تاۋەلسىز مەملەكەت دەپ جاريالاعان قاۋلى قابىلداعاننان كەيىن بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىعا ءتۇستى. ەندى بارعان سايىن قارقىن الا باستاعان قاندى قىرعىندى سىرتتان ىقپالدى كۇشتەر ارالاسىپ, توقتاتپاسا بولمايتىنداي كۇن تۋدى. ەكى جاق ىمىراعا كەلۋدەن, ءبىر-ءبىرىن تىڭداۋدان قالدى. سول كەزدە ىنتالى توپ تىزگىنىن رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين مەن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرلەسە قولعا الدى. ەكى رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى باكۋ, ستەپاناكەرت جانە ەرەۆان قالالارىندا قىركۇيەكتىڭ 20-23-ءى كۇندەرى بولىپ, ازەربايجان, تاۋلى قاراباق جانە ارمەنيا رەسپۋبليكالارى باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزىپ, ايماقتا جوعارى دەڭگەيدەگى ءبىرىنشى بىتىمشىلىك ميسسياسىن جۇرگىزدى. وسىعان بايلانىستى وتكەن كەزدەسۋلەر وتە-موتە اۋىر جاعدايدا ءوربىدى. سەبەبى, ايماقتىڭ سوناۋ كەڭەس وكىمەتى العاش قۇرىلعان كەزدەن بەرى قالىپتاسىپ, بۇگىنگە دەيىن ابدەن قوردالانىپ قالعان, شەشۋىن تاپپاعان پروبلەمالارىن ءبىر-اق ءساتتە, ءبىر ۇيعارىممەن شەشە سالۋ استە مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سوندىقتان وسى كۇندەرى قازاقستان دەلەگاتسياسى قۇرامىندا سول ساپاردا بولعان «ەگەمەندى قازاقستان» (باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى اتاۋى –
ە.ق.) گازەتىنىڭ ءتىلشىسى: «بۇرىن ورتالىق تا, ورتالىقتىڭ ەڭ باستى تۇلعاسى م.س.گورباچەۆ تە تۇسىنبەگەن, تۇسىنۋگە تىرىسپاعان الاۋىزدىق سىرىن تابۋدى, ونى رەتتەۋ جولىن ءىزدەۋدى ب.ەلتسين مەن ن.نازارباەۆ ءبىرلەسىپ قولعا الدى», – دەپ اقيقاتىن اشىق جازدى. ويتكەنى, ساياسي قايراتكەرلىگى مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتى قاتار تانىلعان رەسەي مەن قازاقستاننىڭ باسشىلارى كەشەگى كەڭىستىكتىڭ ءبىر قيىرىندا ادام قانى توگىلىپ جاتقاندا, ءوز رەسپۋبليكاسىندا بايىز تاۋىپ, تىنىش وتىرا الماعان ەدى.
وسىلايشا ءوز باستامالارىمەن ارااعايىندىق ميسسيانى قولعا العان رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساپارلارىن ازەربايجان استاناسى – باكۋدەن باستادى. مۇندا ولار ازەربايجان پرەزيدەنتى اياز مۋتاليبوۆ باستاعان رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن ەتەنە وتىرىپ, ەگجەي-تەگجەيلى پىكىر الماستى. تۇنگە دەيىن سوزىلعان كەلىسسوز ەكى پرەزيدەنتتى ءبىراز شارشاتىپ تاستاسا دا, ولار كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ەرتەمەن تاۋلى قاراباقتىڭ ورتالىعىنا شۇعىل اتتاندى.
الدىمەن جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ وكىلدەرى سويلەپ, وزدەرىن تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەردى جايىپ سالدى. سوڭىنان بوريس ەلتسين مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز الىپ, جينالعان حالىقتى سابىر مەن شىدامدىلىققا, اقىل-پاراسات پەن ۇستامدىلىققا شاقىردى. اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋى قايتكەن كۇندە دە ايماقتاعى قاندى قاساپتى توقتاتۋعا باعىتتالدى. قالعان جايتتاردى كەيىنگى كەلىسسوزدەردىڭ بارىسىندا ءبىرتىندەپ شەشىپ الۋعا بولادى.
سول كۇنى ءتۇس اۋا پرەزيدەنتتەر ارمەنيانىڭ استاناسى – ەرەۆان قالاسىنا ۇشىپ كەلدى. بۇل جەردەگى جيىن الەمدىك دەڭگەيدەگى اۋقىمعا دەيىن كوتەرىلىپ كەتكەندەي. ونى جەر ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن كەلگەن جۋرناليستەر قاراسىنىڭ ءتىپتى كوپ بولعانى انىق اڭعارتتى. ءبىتىمگەرلەر مۇندا تەك ارمەنيا پرەزيدەنتى لەۆون تەر-پەتروسيانمەن جانە ونىڭ كومانداسىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كسرو قورعانىس جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرىمەن جابىق ەسىك جاعدايىندا ەكى كەزدەسۋ وتكىزىپ ۇلگەردى. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ سوڭعى ءتۇيىنى 23 قىركۇيەك كۇنى رەسەيدىڭ جەلەزنوۆودسك قالاسىندا وتكەن باسقوسۋدا شىعارىلدى. وعان رەسەي, قازاقستان, ازەربايجان, ارمەنيا جانە تاۋلى قاراباق رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى قاتىستى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ن.ەلتسين مەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بىتىمشىلىك ساپارىنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى ءبىرلەسكەن مازمۇنداما» قابىلداندى. مۇنداعى باستى ءتۇيىن ازەربايجان جانە ارمەنيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ىشكى ىستەرىنە سىرتتان الدەكىمدەردىڭ ارالاسۋعا قۇقىعى جوق ەكەنىن اتاپ كورسەتۋ بولدى. وسى ارقىلى وداقتىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆتىڭ بۇعان ارالاسا المايتىنى يشارا ەتىلىپ, ماسەلەنىڭ الدى الىندى. نە بولعاندا دا, جاعدايدى تاراپتار وزدەرى قاراستىرىپ, شەشۋلەرى ءتيىس. سول تۇستا كسرو پرەزيدەنتىنىڭ تاۋلى قاراباقتاعى ماسەلەنى رەتكە كەلتىرۋ ماقساتىندا جارلىق دايىنداپ جاتقانى بەلگىلى بولعان. وسىعان وراي جەلەزنوۆودسكىدە ن.نازارباەۆتىڭ جۋرناليستەر الدىندا «بۇل جارلىقتىڭ ەندى قاجەتتىلىگى جوق» ەكەنىن ايتىپ, «وزدەرىنىڭ ارالارىندا تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەنى تاۋەلسىز ەكى رەسپۋبليكانىڭ وزدەرى شەشەتىنىن» جەتكىزۋى دە ۇلكەن باتىلدىق پەن بايلامدى پىكىردىڭ ۇلگىسى ەدى.
بۇل ءبىر شىنىندا دا وتە بىلىكتىلىك پەن ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەتىن اسا جاۋاپتى ميسسيا بولدى. ونىڭ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسىنا ۇلكەن سىناقتاردان ءوتۋىنە تۋرا كەلدى. سولاردىڭ بارىنەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۇرىنبەي ءوتتى. راس, ءبىرىنشى بىتىمگەرشىلىك ساپارىنان سوڭ قاراباقتاعى قاندى قىرعىن ءبىردەن توقتاي سالعان جوق. بىراق ول بۇدان كەيىنگى وسى توڭىرەكتەگى بارلىق كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى جەلىسىن تارتىپ بەردى. ەندىگى جەردە تاراپتار ءوزدەرى ۇستاناتىن باعىتتاردى ايقىنداپ الدى. ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن ەلباسى تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە الماتىدا تاعى ءبىر ءبىتىمگەرشىلىك جيىنىن وتكىزدى. الاتاۋ باۋرايىنداعى قالادا 1992 جىلعى 27 تامىزدا وتكەن بۇل كەزدەسۋدە قازاقستان, ازەربايجان جانە ارمەنيا ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋلارىمەن ءۇشجاقتى كەلىسىمگە كەزەك بەرىلدى. جيىندى اشقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا ءوزىنىڭ ءتۋابىتتى ءبىتىمگەر ەكەنىن بايقاتتى. القالى جيىندى اشارداعى ءسوزىندە ول ءدال قازىر ماسەلەنىڭ بۇل تەكەتىرەستە كىمنىڭ دۇرىس, كىمنىڭ بۇرىس ەكەنىن انىقتاۋعا تىرەلىپ تۇرماعانىن, بۇل ءۇشىن ەداۋىر ۋاقىت پەن كۇشتىڭ كەرەك بولاتىنىن, سوندىقتان بۇگىنگى تاڭداعى باستى مىندەت قاقتىعىستى توقتاتۋدىڭ ناقتى جولدارىن ءىزدەستىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭىندا ازەربايجان مەن ارمەنيا سىرتقى ءىستەر مينيسترلەرى قازاقستان پرەزيدەنتىنە ءبىتىمگەرشىلىك قىزمەتى ءۇشىن العىستارىن ءبىلدىردى. كەلىسسوزدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ولار 1992 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ۇرىس قيمىلدارىن توقتاتۋعا ءازىر ەكەندەرىن مالىمدەدى.
وسىنىڭ ءبارى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتتاعى ناعىز بىتىمگەرلىك بەدەلىن ايقىن اڭعارتادى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى بۇدان كەيىنگى جىلدارى تاۋلى قاراباقتا 22 جىل بويى بەيبىت ءتىرشىلىكتىڭ ورناۋىنا وسىلايشا سەبەپكەر بولدى. ەلباسى سول بىتىمگەرشىلىك پوزيتسياسىن وسى جولى دا تانىتتى. وسى دانەكەرلىك دەرگەيدە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ كونە قاراباق جەرىندە قايتادان تىنىشتىق ورناۋىنا تاعى دا ۇلەس قوسىپ وتىرعانى انىق.
مەملەكەت باسىنا كەلگەننەن ءوزىنىڭ بىتىمگەرلىك جانە بەيبىتشىلىك سۇيگىش ۇستانىمىن ايقىن تانىتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى جاڭا اتا باستاعان شاقتان-اق, قۋاتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى الەۋەت بولىپ كەلەتىن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى ارقىلى دا تاريحتا ەسىمىن قالدىردى. وسى جىلداردا پرەزيدەنت جەر-جاھان جىلناماسىندا تۇڭعىش رەت قاتارىنان بەس مارتە وتكەن الەمدىك ءارى ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ كونفەسسياارالىق ءۇنقاتىسۋى نەگىزىن قالادى. قازاقستان ەلباسىنىڭ تاباندى تۇردە ءجۇرگىزگەن ساليقالى دا سالاۋاتتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اسا ءىرى داۋ-شارلاردى شەشۋگە قاتىساتىن بيىك بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ەلىمىز وسى تاراپتا سوڭعى كەزدەرى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى قالىپتاسىپ قالعان كەرەعار كوزقاراستار ىرگەسىن ءبىر-بىرلەرىنە جاقىنداتىپ, تۇيىقتان ءتۇيىن تاۋىپ كەتۋدىڭ اقىلدى امالىن تاپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە پارسى ەلىنىڭ الەم ارەناسىنداعى ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, ەكونوميكالىق ىقپالداستىققا قاراي قادام باستى.
ەلىمىزدىڭ جانە ەلباسىنىڭ شيرەك عاسىر بەدەرىندەگى سىرتقى ىستەر سالاسىنداعى سارابدال ساياساتىنىڭ ءىرى جەڭىسى – قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە سايلانۋى.
ءبىز بۇگىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شيرەك عاسىردان بەرى ەل مەن ەلدىڭ اراسىن قوسۋعا ارناعان ءبىتىمگەرلىك سالاسىنداعى ەلەۋلى ىستەرىن تىزبەلەپ اتاپ وتتىك. وسىنىڭ ءوزى جەر بەتىندە بەيبىت ءومىردى, تىنىشتىقتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ءبىتىمگەرشىلىك جولىن تاڭداعان ەلباسىنىڭ تولىمدى تۇلعاسىن بۇرىنعىدان دا اسقاقتاتىپ, ايشىقتاي تۇسەدى دەر ەدىك.
ەركىن قىدىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
