اۆتورلىق قولتاڭبا ايشىقتارى

ەلوردامىزدا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى ءوز ەسىگىن ايقارا اشتى. وسىناۋ زاماناۋي عىلىمي, ءبىلىمي جانە مادەني ورتالىقتا ءار جىلداردا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا الەمنىڭ ايماڭداي مىقتىلارى, سونىمەن قاتار, جاي قاراپايىم ادامدار سىيلاعان كىتاپتار ەرەكشە ورىن الادى. ءباسپاسوز بەتىنە وسى ءبىر تو­سىن­داۋ, بىراق قىزىقتى تاقىرىپتى مەن العاش رەت شىعارا وتىرىپ, ونى جەكەلەگەن مىسالدار نەگىزىندە بايانداماقپىن. كىتاپتىڭ اشىلار بەتىندەگى اۆتور قولتاڭباسى نەمەسە ونداعى ىلەسپە حات – بىلمەككە قۇشتار ءارى ويلى وقىرمان ءۇشىن كەيدە, ءتىپتى, كەيبىر ۇزىن-سونار زەرتتەۋلەردەن دە اناعۇرلىم قۇندى اقپارات بەرەتىنى بار. كوپتەگەن ءبىلىمدارلاردىڭ مىنا ءبىر پايىمعا توقايلاسۋى تەگىن ەمەس: قىسقا ۇلگىدەگى سىياپاتتىق جازبادا ادامداردىڭ جەكە جانە قوعامدىق بايلانىس­تارىن بىلۋگە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, سول زاماننىڭ نەمەسە ناق­تى احۋالدىڭ اقيقات مانىنە تەرەڭى­رەك بويلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرەگەي تاريحي, مادەني ءھام پسي­حو­لوگيالىق تۇرعىداعى اقپارات جاتادى. «پرەزيدەنت نازارباەۆقا ىزگى تىلەكتەرمەن. مارگارەت تەتچەر» – ۇلىبريتانيانىڭ اڭىزعا اينالعان پرەمەر-ءمينيسترى ءوزىنىڭ 1995 جىلى شىققان «بيلىككە جول» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابىن وسىلاي دەپ جازىپ بەردى. مۇنىڭ الدىندا ولار بىرنەشە رەت جۇزبە-ءجۇز جەكە كەزدەسكەن ەدى, سونىڭ ەڭ العاشقىسى كەڭەس وداعى تۇسىندا, 1991 جىلدىڭ جازىندا بولعان. سول كەزدىڭ وزىندە-اق «تەمىر لەدي» كوپ ادامدار ءۇشىن كۇتپەگەن جەر­دەن: «قازىر الەمدە ءىرى جانە وتە ىق­پالدى 5-6 ساياساتكەر بار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سولار­دىڭ بەل ورتا­سىندا», دەپ كامىل سەنىم­مەن مالىمدەدى. كسرو تۇسىندا وتارشىل-وكتەم­شىل­دىكتەن كوز اشپاعان ءارى بولا­شاعى مۇلدەم ب ۇلىڭعىر كوپتەگەن وداق­تاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرىنىڭ باس­شىسى تۋرالى وسىنداي لەبىز ايتۋ ءۇشىن اسا سۇڭعىلا ادام بولۋ كەرەك­تىگىنە كەلىسەرسىزدەر دەپ ويلاي­مىن. ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىق جول» اتتى كىتابىنىڭ اعىلشىنشا باسى­لى­مىنىڭ العىسوزىندە م.تەتچەر بىلاي دەيتىن بولادى: «مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن قالاۋشى-اكەلەرى» ارقاشان دارابوز تۇلعالار بولىپ كەلەدى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا تولىقتاي ناق وسى سانات­قا جاتادى. پرەزيدەنت نازارباەۆ قازاق­­ستاندى بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزۋ ءۇشىن باتىلدىق پەن بايىپتىلىقتى بىردەي ۇشتاستىرىپ پايدالانا ءبىلدى. كوممۋنيزم بۇعاۋىن سىلكىپ تاستاعان ەل ءوزىنىڭ ەرەكشە قازاقتىق قالىبىن ساقتاپ قالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ اشىقتىعىنا, ياعني ءوزىنىڭ كەيبىر كورشىلەرى بايبالامداي باس تارتقان نارسەلەرگە ۇمتىلدى, ءسويتىپ, ول حالىقارالىق ۇيىمداردا قازاقستانعا ايتارلىقتاي بەدەل جينادى...». نەمەسە تاڭعالارلىق كورەگەندىكتىڭ تاعى ءبىر مىسالىنا جۇگىنەيىك: «پرەزي­دەنت نازارباەۆ – ساياساتتا جاڭا جار­قىراپ كەلە جاتقان جۇلدىز... ەگەر ول رەسپۋبليكا تىزگىنىن ۇستاپ تۇرسا, قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋ مۇمكىن­دىكتەرى ەسەلەپ ارتادى». بۇل سوزدەر 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ايتىلعان بولاتىن جانە ول دۇنيە ءجۇزىن سينگاپۋرلىق «ەكونوميكالىق كەرەمەت» تۋرالى اڭگى­مە قوزعاۋعا ءماجبۇر ەتكەن, قازىرگى سينگا­پۋردىڭ نەگىزىن قالاۋشى-اكەسى ءارى وسى ەلدىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان ءيۋدىڭ اۋزىنان شىققان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ول كىسىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇردى, ونى ءوزىنىڭ جاقسى دوسى سانادى, ونىڭ تاجىريبەسىن زەيىن قويا زەرتتەدى. ءوز ارالارىنداعى تىعىز بايلانىستاردىڭ باستالۋى تۋرالى ەلباسى بىلاي دەپ ەسكە الدى: «1993 جىلى مەن لي كۋان ءيۋدى قازاقستانعا شاقىردىم. ءبىر اپتا بويى ۇنەمى قاسىندا بولدىم. كەيدە ءبىز 5-6 ساعاتتاپ اڭگىمەلەسەتىنبىز, مەن ونى تىڭدا­دىم, جازىپ تا الدىم... جاڭا­دان ءبىلىم العانداي بولدىم. قايتا وتىرىپ, نارىقتىق ەكونوميكا, قارجى بويىنشا كىتاپتاردى وقۋعا تۋرا كەلدى, بانك جۇيەسىن, ەكونوميكانى, ساياساتتى, دەموكراتيانى, ءسوز بوستاندىعىن زەردە­لەپ وقىدىم, ويتكەنى مەن ءبىلىمدى ءمۇل­دەم باسقا جاعدايلاردا العان ەدىم». ءوز ەلدەرىن قىسقا مەرزىم ىشىندە ءۇشىنشى دۇنيەدەن الدىڭعى قاتارعا الىپ شىققان ەكى كوشباسشىنىڭ دوستىعىنا سينگاپۋر ابىزىنىڭ 2013 جىلى: «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا قۇرمەتپەن جانە يگى تىلەكپەن. لي كۋان يۋ» دەگەن ءىلتيپاتتى قولتاڭبامەن سىي­لا­عان گ.الليسون, ر.د.بلەكۆيل جانە ا.ۆايننىڭ «لي كۋان يۋ. ۇلى شەبەردىڭ قىتاي, قۇراما شتاتتار جانە الەم بويىنشا كورەگەندىكتەرى. سۇحباتتار مەن توپتامالار» اتتى كىتابى ناقتى ايعاق بولاتىنى اقيقات. ءوز ەلىن «ازيا جولبارىستارىنىڭ» بىرىنە اينالدىرعان وڭتۇستىك-شى­عىس ازيادان شىققان تاعى ءبىر اسا كور­نەكتى رەفورماتور, مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ماحاتحير موحا­ماد 2001 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاق­ستان كوشباسشىسىنىڭ تاۋەلسىز قازاق­ستاندى قۇرۋ ىسىندەگى ەڭبەگىنە قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە: «جوعارى مارتە­بەلى نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا. ەلىڭىزدىڭ تابىس­تارىنا مەنىڭ قۇتتىقتاۋىم دەپ ۇعى­ڭىز. ىستىق سالەمىمدى قابىل العاي­سىز» دەگەن سوزدەرمەن وعان «ءوز ەلىن­دەگى دوكتور. دوكتور ماحاتحير موحامادتىڭ مەمۋار­لارى» كىتابىن سىيعا تارتتى. كىتاپحانا تىنىشتىعىندا كىتاپ اسىلدارىن اقتارا وتىرىپ مەن كەنەت كىتاپتاردىڭ ادامدارعا قاراعاندا وزگەشە سيرەك قاسيەت ەنشىلەگەنى جايىن­دا ويلادىم: ءارتۇرلى زامانداردى جانە قاراما-قارسى كوزقاراس-پىكىرلەردى پاش ەتە وتىرىپ ولار قاتار جايعاسىپ, ءبىر كىتاپ سورەسىندە تاتۋ-ءتاتتى تابىسا الادى. مىسالدى الىستان ىزدەپ اۋرە­لەنۋ كەرەك ەمەس. وتكەن كەزدەگى, جاقىن­داعى جانە بۇگىنگى رەسەيدىڭ ءۇش كوشباس­شىسى­نىڭ عانا كىتاپتارىنا زەر سالايىقشى. «ۋاقىت سىن-قاتەرلەرىنە ءۇن قاتا وتىرىپ. قايتا قۇرۋدىڭ سىرت­قى ساياساتى: قۇجاتتى ايعاقتار» – كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى ماتەريالدارىنىڭ جانە م.س.گور­باچەۆتىڭ الەمدىك دەرجاۆالار باسشى­لارىمەن 1985-1991 جىلدارداعى كەلىس­سوز­دەرىنىڭ وسىناۋ جيناعىنا ولار­دىڭ باستى كەيىپكەرى بىلاي دەپ جازىپ, قول قويعان ەكەن: «نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنا شۋاقتى دوستىق كوڭىل­دەن. قۇشاقتايمىن, م.گورباچەۆ. 07.04.2010». كىتاپحانادا رەسەيدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ب.ن.ەلتسيننىڭ كوزىن­دەي ەستەلىك بولىپ ول سىيلاعان «گورباچەۆ-ەلتسين: ساياسي تەكەتىرەستىڭ 1500 كۇنى», «پرەزيدەنت جازبالارى», «پرەزي­دەنت مارافونى: تولعانىستار, ەستەلىك­تەر, اسەرلەر» اتتى ءۇش كىتاپ جەكە قولتاڭ­بالارمەن ساقتالۋدا. بوريس نيكو­لاەۆيچتىڭ قولتاڭبالارى ءومىردىڭ وزىندەي شىنايى, قاراپايىم بولىپ كەلەدى ءارى ءراسىمشىل سالتاناتتىلىق­تان ادا: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ماحاب­باتپەن. ب.ەلتسين. 17.05.1992», «نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنا قۇرمەتپەن اۆتور­­دان», «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جەكە دوستىق قاتىناستارىمىزدىڭ ەستەلىگى رەتىندە. 17.10.2000». رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين سىيلاعان ن.راحمانوۆتىڭ «ماسكەۋ» اتتى فوتوالبومىنا نىسپى­حات ىلەسكەن جانە كۇنى 2014 جىلعى 5 ناۋرىز دەپ كورسەتىلگەن. جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا كەلەتىن سىي-لەبىزدەر اۆتورلارى­نىڭ باسىم بولىگى رەسەيلىكتەر ەكەنى اتاپ وتەرلىك جاعداي. «كورشى حاقىسى – ءتاڭىر اقىسى» دەيتىن ەسكى ماقالدىڭ ايعاعى وسى ەمەس پە؟.. ءبىزدىڭ حالقىمىزدى باۋىرلاس تۇركيا­مەن دە بايلانىستىرىپ تۇرعان تىعىز ءارى جاقىن قاتىناستار وسىدان ءبىر كەم ەمەس. تۋعان رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاننان كەيىن سول ءبىر تولقۋلى ساتتەردە ونى ءبىرىن­شى بولىپ تۇركيانىڭ تانۋى دا قازاق­ستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا بولىپ تابىلادى. قوس حالىقتىڭ ءتۇبى بىرگە تۋىسقاندىعى تامشى سۋداعى­د­اي مولدىرەپ كورىنىس تاباتىن ءبىر عانا جايدى كەلتىرەيىن. 2000 جىلى و.مۋحاررەمنىڭ «سۇلەي­مان دەميرەل. ۇلى تۇرىك مۇراتىنا ارنالعان ءومىر» دەيتىن كىتابى جارىق كوردى. كىتاپتىڭ باس كەيىپكەرى ءوزىنىڭ قازاقستاندىق ارىپتەسىنە سىيلاعان دانادا مىناداي جۇرەك ەلجىرەتەرلىك سوزدەر جازىپتى: «مەنىڭ اسىل تەكتى دوسىم, قىمباتتى باۋىرىم, ۇلى مەملە­كەتشىل تۇلعا, تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوشباسشىسى, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا باقىت, بەرەكە جانە دەنساۋلىق تىلەگىمەن». 2015 جىلدىڭ مامىرىندا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا پرەزيدەنت اكىمشى­لىگىنە بەلگىلى قازاقستاندىق تاريحشى عالىم ەرمۇقان بەكماحانوۆ­تىڭ تۋىستارىنان «نوقتالانعان تاريح­شى» اتتى كىتاپ كەلىپ ءتۇستى. ونداعى قىس­قا عانا اڭدات­پادا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستان پرەزيدەنتى مىرزاعا ءبىزدىڭ اكەمىز – ەسىمى وتانىمىزدىڭ شەكا­را­سىنان الدە­قا­شان اتتاپ كەت­كەن ەرمۇقان بەكما­حانوۆ تۋرالى ىزگى­ل­ى­كتى ەستەلىك ءۇشىن. قۇرمەتپەن, بەك­ماحانوۆ­تار وتباسى». ادامگەرشىلىك پارىزدى وتەۋ جانە ءوزىنىڭ عىلىمي سەنىمدەرى ءۇشىن زارداپ شەككەن وسىناۋ ادامنىڭ ازاماتتىق ءارى عىلىمي ەرلىگىن پاش ەتۋ – كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆتەرىنەن الىنعان بۇرىنعى جابىق قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن بۇل كىتاپتىڭ ماقسات-مازمۇنى وسىنداي. كىتاپ اۆتورى – بۇعان دەيىن دە قازاق حالقىنىڭ تاماشا وكىلدەرىنىڭ بىرنەشە عۇمىرناماسىن شىعارعان مەدەۋ سارسەكە. ال ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «جان سىرىم: ويلار, ناقىل سوزدەر, ەستەلىك­تەر» كىتابى پرەزيدەنتتىڭ جەكە كىتاپ­حاناسىندا حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتىنە بولەنگەن مايدانگەر جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. وزدەرىنىڭ اتاقتى حات الماسۋلارىندا ايتىلعان­داي, نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن سەنىسكەن كوڭىل­دەگى شۋاقتى قاتىناستا بولعان اقساقال جاڭا كىتاپتىڭ العى بەتىندەگى قىسقا جازبادا ءوز جاعدايىن ەمەس, رۋحاني وسيەت سياقتى ماڭىزدى ءىس تۋرالى ايتا­دى: «قۇرمەتتى نۇرەكە! مەنىڭ سىزگە ءىلياس ەسەنبەرلين تۋرالى حات جازار­دا تىلىمە تيەك بولعان كىتاپ وسى... ۇمى­تىل­ماس ىلەكەڭمەن سىيلاس, سىرلاس, نيەتتەس بول­عان ىنىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جولداپ وتىر­مىن. ءا.نۇرشايىقوۆ. 30.06.2001 ج.». ءتىرى كەزىندە-اق الەمنىڭ ءار ەلدەرىن­دەگى وقىرماندار جۇرەگىن جاۋلاپ العان كەڭ اۋقىمدى ەپيكالىق پولوتنولار­دىڭ حاس شەبەرى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ جەكە تۇلعاسى مەن تاڭداۋلى تۋىندىلارى­نا دەگەن ەلباسى ىقىلاسى تۋرالى كوپ مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. بىراق, مەن بۇل ارادا تەك ءبىر عانا عيبراتتى جايتپەن شەكتەلمەكپىن. ءبىر جولى ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر رەتىندە مەم­لەكەتتىك ءتىلدى بىلۋدەن ەمتيحان تاپ­­سىرعان كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ جاز­باشا تاپسىرمانى «ءبىزدىڭ كۇشىمىز بىرلىكتە» تاقىرىبىنا جازدى, اۋىزشا تولعامدى «بابالار مۇراسى – دانالىق كوزى» تاقىرىبىندا باياندادى, ال ادەبي وقۋ ماشىقتارىن ءى.ەسەنبەرلين شىعارماسىنان ءۇزىندى وقۋ ارقىلى تانىتتى. ءوز تۋىندىسى ارقىلى ەڭ جو­عار­عى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا ۇمىتكە­ر­دىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تەكسەرىلسە, جازۋشى ءۇشىن بۇدان ارتىق ابىروي-اتاق بار ما؟! «قالام شەبەرلەرى, سىزدەر كىممەن بىرگەسىزدەر؟» – زيالى قاۋىمعا وسى سۇراقتى قانداي دا ءبىر پىشىندە ءاربىر زاماننىڭ, ءاربىر قوعامدىق قۇرى­لىستىڭ, ءاربىر بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ قويىپ تۇرۋى زاڭدى. 1991 جىلى توتا­ليتاريزم شەڭگەلىنەن قۇتىل­عان كەزدە كوپۇلتتى قازاقستان ادە­بيە­تى­نىڭ كوپتەگەن وكىل­دەرى بۇعان ەش جالتاقتاماي, قوبال­جىماي بىردەن جاۋاپ بەردى: ولار تاۋەل­سىز­دىكتى جان-جۇرە­گى­مەن قابىل الىپ, ءوز تالانت­تارىن سول ۇلى مۇرات جولىنا ارنادى. پروزاشى ءارى اۋدارماشى موريس سيماشكو مۇنى ارنايى دالەلدەمەسە دە بولار ەدى. ويتكەنى, ول كوممۋنيستىك يدەيالار سالتانات قۇرىپ تۇرعان شاقتا-اق ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىر جولىمەن جانە ادەبي ەڭبەكتەرىمەن بوستاندىق, دەموكراتيا ءۇشىن, ادامدار, حالىقتار مەن ەلدەر اراسىنداعى ىزگى نيەتتى ءوزارا تۇسىنىستىك ءۇشىن الدەقاشان «داۋىس» بەرىپ قويعان بولاتىن. كەيبىر كوبىك ءسوزدى تالعامسىز جازۋشىلاردان وزگەشەلىگى سول, وسىناۋ ۇلكەن دە دارا ءسوز زەرگەرى, ناقىلعا ساي, از جازسا دا ساز قىلىپ, وقىرمانىن ءماز قىلىپ جازاتىن. ونىڭ ۇستىنە, قالامگەردىڭ ءاربىر ءماتىنى, اقىن ن.نەكراسوۆتىڭ دانا وسيەتىنە وراي, «سوزگە – ساراڭ, ويعا-جومارت» بولىپ كەلەتىن. ال ول جازعان, ءبىر قاراعاندا, جۇقالتاڭ كورىنەتىن كىتاپتار بىرنەشە جازۋشىلىق ومىرگە جەتىپ تۇرار ەدى. سوعان قاراماستان, جاس قازاقستان مەملەكەتى قالىپتاسۋىنىڭ اسا قيىن سوققان العاشقى جىلدارىندا جاڭا اۋقىمدى وي-ماقساتتارمەن جىگەرلەنىپ, ءوز حاتىندا پرەزيدەنتكە سىر اقتاردى: «اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! مەن جازىپ جاتقان كىتاپ ءبىزدىڭ وزىمىزدەن گورى, شەتەلدىك قالىڭ وقىرمانعا ارنالعان. ول جاقتا قازاق­ستان مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ايرىقشا ۇلكەن. اتاپ ايتقاندا, شەتەلدىك اگەنتتىكتەر مەن باسپالاردىڭ ماعان وسى تاقىرىپقا جازىپ بەرۋ جونىندە ءجيى ءوتىنىش جاساۋى دا وسىنى ايعاقتايدى. سول جاعداي مىنا كىتاپتى قولعا الۋىما سەبەپشى بولدى. البەتتە, ەگەر ورتالىق ازيانىڭ تاريحىمەن, سونداي-اق, سوڭعى جارتى عاسىرداعى مۇنداعى ساياسات تاجىريبەسىمەن تانىس بولا تۇرا, ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى تۇسىنبەسەم جانە جانىما جاقىن تۇتپاسام, ونى ىسكە اسىرۋداعى بارلىق قيىندىقتاردى جانە ءسىزدىڭ وسىعان قاجەتتى ساياسي ءھام ادامي اقىل-پاراساتىڭىز بەن ەرجۇرەكتىگىڭىزدى كور­مە­سەم, مەن بۇلاي ىستەمەگەن بولار ەدىم. سىزگە كىتاپتىڭ ءبىرىنشى, كىرىسپە تاراۋىن (جۇمىس داناسى) جانە يندو­نەزيا ساپارى تۋرالى جاريالانعان قورى­تىندى تاراۋدىڭ ءبىر بولىگىن (ول باس­قا ماتەريالدار ەسەبىنەن كەڭەي­تىلەدى) جىبەرىپ وتىرمىن. كىتاپپەن ودان ءارى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بۇلارعا بايلانىستى ءسىزدىڭ ەسكەرتپەلەرىڭىز پايدالى ءارى قاجەت بولماق. كىتاپتىڭ نەگىزگى, ورتاڭعى بولىگى – بارلىق وي-تولعانىستارىمەن, كۇماندارىمەن جانە ءۇمىت ساۋلەسىمەن قوسا كورسەتىلگەن ساياساتكەر جانە ادام رەتىندەگى ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز. بۇدان بۇرىن دا جازعانىمداي, سىزبەن تىم قۇرسا ءبىر-ەكى رەت بەتپە-بەت كەزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرمايىنشا, كىتاپ كوپ-كورىم جۇتاڭداۋ شىقپاق, ءارى جاڭساقتىقتار كەتۋى دە مۇمكىن. اڭگىمە كەزىندە بىزگە ەشكىم كەدەرگى جاساماۋى ءتيىس. ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزدىڭ كوپتىگىن ءتۇسى­نە­مىن جانە بۇل جايىندا سىزگە ءوتىنىش ايتۋعا ماجبۇرلىگىم ءۇشىن كۇنى بۇرىن عافۋ وتىنەمىن. مەنىڭشە, وسىن­داي كىتاپ قازىر وتە قاجەت سياقتى. ەندى كىتاپتىڭ اتاۋى تۋرالى. بۇل كيەلى كىتاپ سيۋجەتتەرىمەن ساباقتاس. سايتان ءماسىحتى ءشول دالادا: بيلىكپەن, بايلىقپەن, باسقا ءپاني دۇنيە راحات­تارى­مەن قىزىقتىردى. حاديستەرگە ءساي­كەس, مۇنداي ارباۋلارعا مۇحاممەد تە بەرىل­مەگەن. سايتانمەن جەكپە-جەكتە ولار­دىڭ قۇدىرەتتى رۋحى جەڭىپ شىققان. 20.09.95 ءسىزدىڭ م.د.سيماشكو. حاتقا ماشينكادا باسىلعان 23 بەتتىك «ەكۆاتوردان وتكەن جول نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ اربالۋى» قولجازباسى مەن «1995 جىلدىڭ ماۋسىم-شىلدەسى» دەپ ۋاقىتى كورسەتىلگەن «ەكۆاتوردان وتكەن جول» (جازۋشىنىڭ قويىن داپتەرىنەن)» گازەتتىك جاريالانىمىنىڭ كسەروكوشىرمەسى قوسا جىبەرىلدى». پرەزيدەنت وزىمەن بىرگە ەرىپ بارۋعا شاقىرعان يزرايل ساپارىن شىعار­ماشىلىق وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ول جاڭا عانا باسىلىپ شىققان «قاسيەتتى جەرگە باستاعان جول» كىتابىنىڭ ءسۇيىنشى داناسىنا مىناداي ءسۇيىنىشتى سوزدەر جازدى: «قىمباتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ونىڭ مارتەبەلى تاريحي ميسسياسىنا دەگەن زور ىقىلاس جانە مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوسقاندىق سەزىمىمەن... 27.09.1996 ج.». وكىنىشكە قاراي, جاسىنىڭ ۇلعايۋى جانە ناۋقاسى موريس داۆىدوۆيچكە وسى توپتامانى جالعاستىرىپ جۇمىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ءسىرا, بوستاندىقتىڭ, بىلايشا ايتقاندا, تۇتاس ءبىر ومىرگە كەشىگىپ جەتكەنىن ءدال وسى جاعداي اڭعارتسا كەرەك. كەشىرىم بوزتاەۆ اتاقتى ءسوز زەرگەر­لەرىنىڭ قاتارىنان ەمەس ەدى. ول ءوز زامان­داستارىنا مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستىڭ قاتارداعى شەبەرىنەن قازاقستان كوم­پارتياسى سەمەي وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا دەيىنگى جولدان وتكەن قايراتكەر رەتىندە بەلگىلى بولدى. سول سەبەپتەن دە بۇل كىسىنىڭ قولىنا قالام الىپ, سەمەي يادرولىق پوليگونىنا بايلانىستى سۇمدىق قاسىرەت تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دابىل قاققان كۇرەسكەرلىگى اسىرەسە قىمبات. 90-جىلدارى ول «سەمەي پوليگونى», «قاينار سيندرومى» جانە «29 تامىز» اتتى ءۇش كىتاپ شىعاردى. 1992 جىلى جارىق كورگەن سولاردىڭ ءبىرىنشىسىن ول: «تەرەڭ قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە» دەگەن قىسقا قولتاڭبامەن سىيلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى قابىلدانۋىنا وراي شىن مانىندە كەڭ قانات جايعان جانە كەيىننەن ەلباسىنىڭ «بەيبىتشىلىك كىندىگى» اتتى كىتابىندا جان-جاقتى زەر­دە­لەنگەن عالامدىق اۋقىمداعى ىسكە قوس­قان ونىڭ جەكە ۇلەسى وسىنداي بولدى. ايتقانداي, پرەزيدەنتتىڭ وسى كىتابى تۋرالى قاتارداعى وقىر­مان­دار­دان دا, ساراپتامالىق قوعامداس­تىق­­تار وكىلدەرىنەن دە: بايانداۋ مانەرى, پروبلەمانى عىلىمي تۇرعىدان قامتۋ ساپاسى جانە اۆتوردىڭ ءوز ۇستانى­مىن ءبىلدىرۋى بويىنشا ونى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاڭداۋلى شىعار­ما­لارىنىڭ ءبىرى دەپ تانۋ كەرەكتىگى ءجونىن­دە ءسۇيىنىشتى پىكىر-لەبىزدەر ءجيى ەستىلىپ جاتادى. 2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا گوللان­ديادان مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا نيدەرلاند پەن-كلۋبىنىڭ مۇشەسى دجوب دەگەنااردىڭ «ءىch bin ءى am» اتتى ولەڭدەر جيناعى كەلىپ ءتۇستى. وعان قو­سىلعان ىلەسپە حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «قۇرمەتتى نازارباەۆ مىرزا! گول­لان­دياداعى سىزدەردىڭ ەلشىلىگى­ڭىز­دەن مەن «بەيبىتشىلىك كىندىگى» دەگەن كىتابى­ڭىزدى الدىم. سۇيسىنە وقىپ شى­عىپ, ءسىزدىڭ پىكىر-پايىمىڭىزعا جانە الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋگە قۇل­شىنعان ىزگى نيەتىڭىزگە ءتانتى بولدىم. مەن سىزگە ءوز ەلىمنەن كادەسىي رەتىن­دە – كىشكەنتاي كىتاپشامدى, پوە­زيام­نىڭ تاڭدامالىسىن تارتقىم كەلەدى. ...مەن سىزگە جانە ءسىزدىڭ ەلىڭىزگە بۇكىل جاقسىلىقتاردى تىلەيمىن! دج.دەگەناار». «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەگەن ەكەن ۇلى اباي. 2008 جىلدىڭ ماۋسىمىندا مەم­لەكەت باسشىسىنا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى­نىڭ تۇلكىباس اۋدانىنان نادەجدا ۆيكتوروۆنا كورونچۋك ءوزىنىڭ «كونە ەرتە­گى­لەردىڭ جاڭاشا بايانى» اتتى ولەڭ­دەر كىتابىن جىبەردى. «قۇرمەتتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىزدىڭ تىنىش ءارى بەيبىتشىل ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ءۇشىن سىزگە باسىمدى يەمىن... مەن كوز جانا­رىم بويىنشا مۇگەدەكپىن. 2007 جىلى ءوزىمنىڭ بارلىق شىعارمالارىما اۆ­تور­لىق قۇقىعىمدى راسىمدەدىم. مەن سياقتى ءالى جاس ايەلدى الپەش­­­تەپ وتىرعان ءوز ەلىمە ماسىل بولماي ءومىر كەشىپ, سونىمەن بىرگە, رەس­پۋب­­لي­كامنىڭ ونەرىنە ۇلەس قوسىپ ءجۇر­گەنىم ءۇشىن وتە قۋانىشتىمىن», – دەپ جازادى ول ءوزىنىڭ وتانعا جانە تۋعان ولكەنىڭ قايتالانباس تابيعاتىنا دەگەن نۇرلى ءسۇيىس­پەنشىلىككە تولى ولەڭ­دەرىن تانىس­تىرا وتىرىپ. بۇل جاعدايدان تاعدىردىڭ بارلىق قيىندىقتارى مەن سىناقتارىنا قاراماستان ءومىر سۇرۋگە جانە تۇلعالىق تۇرعىدان ءوزىن تانىتۋعا ەرىك-جىگەر تابا بىلگەن «كىشكەنتاي» ادام ۇلىلىعىنىڭ ناقتى مىسالىن كورەمىز. 2014 جىلدىڭ اقپانىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بىرنەشە ولەڭ جانە پروزا كىتاپتارىنىڭ اۆتورى ل.يۋ.گيرش پرەزيدەنتكە «ءومىر پاراقتارى» كىتابىن سىيلادى. ونداعى ىلەسپە حاتتا بىلاي دەلىنگەن: «اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ كوڭىل بولۋىڭىزگە قاتتى تولقىدىم جانە مەنىڭ 90 جىل­دىق مەرەيجاسىما بايلانىستى قۇت­تىق­تاۋىڭىز ءۇشىن شىنايى العى­سىم­دى قابىل الۋىڭىز­دى سۇرايمىن. ءومىرىمنىڭ 55 جىلى قازاق­ستاندا ءوتتى, ونى ءوزىمنىڭ ەكىنشى وتانىم دەپ سانايمىن, مەنىڭ نەمەرەلەرىم مەن شوبەرەلەرىم وسىندا دۇنيەگە كەلدى. ... ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاس ۇرپاقتى قازاقستاندىق پاتريوتيزم جانە ءوز ەلىنە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ادالدىق رۋحىندا تاربيە­لەۋگە اتسالىسۋدى ءوزىمنىڭ بورى­شىم دەپ ەسەپتەيمىن. مەن ارقاشان ءسىزدىڭ ساياسي باعىتى­ڭىزدىڭ ادال جاقتاۋشىسى بولىپ كەلدىم جانە سولاي بولا بەرمەك. ...سىزگە – ۇلت كوشباسشىسىنا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ گۇلدەنۋى مەن ۇلى بولاشاعى جولىنداعى بارلىق ىزگى ماق­ساتتارعا جەتۋىڭىزدى تىلەيمىن. شىنا­يى قۇرمەتپەن, گۆارديا پولكوۆ­نيگى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى لەونيد گيرش». جوعارىدا مەن كىتاپتار سىي-سىيا­پات­تىق, ەستەلىك-جادنامالىق, ءىلتي­پات-ىزەتتىك جانە ارناۋلىق لەبىزدى جول­داۋ­لاردىڭ ءداستۇرلىسى جانە نەگىزگىسى بول­عا­نىمەن, بىردەن-ءبىر جالعىز ارقاۋى ەمەستىگىن اتاپ ءوتتىم. 2009 جىلدىڭ تامىزىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا «مينگي-تاۋ» قاراشاي-بالقار ورتالىعى جىبەرگەن, ءسوزىن دە, سازىن دا ا.ۋزدەنوۆ جازعان «نۇرسۇلتان» ءانىنىڭ ديسكىسى كەلىپ ءتۇستى. ءان سيپاتىن بايانداپ ايتۋ ابىرويلى ءىس بولماسا كەرەك. سوندىقتان, قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى فاري­­زات حادجيەۆانىڭ قازاقستان حالقى اس­سام­ب­لەياسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك. كەلىسىم. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت» تاقىرىبىمەن وتكەن XXIV سەسسياسىندا ايتقان سوزدەرى بۇعان تاماشا تۇسىندىرمە بولار ەدى دەپ بىلەمىن: «مەن بۇگىن بۇل ساحناعا وتباسىمنىڭ اماناتىن وتەۋ ءۇشىن شىعىپ تۇرمىن. جەر اۋدارۋ جىلدارىندا مەنىڭ اتامنىڭ وتباسىن قايىرىمدى قازاق وتباسى پانالاتىپتى. مەن ءسىزدىڭ وتباسىڭىز – ءابىش اتانىڭ وتباسى پانالاتقان حىزىر حادجيەۆتىڭ نەمەرەسى, ازرەت حادجيەۆتىڭ شوبەرەسىمىن. سول ادامگەرشىلىك, سول كەڭپەيىلدىك, سول قامقورلىق ءۇشىن ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىزعا, ءسىزدىڭ وتباسى­ڭىزعا ايتار العىسىمىز, اق تىلەگىمىز شەكسىز. بالقار حالقىنىڭ اقساقالدارى: «بارلىق مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قاسيەتتى جەرى مەككە مەن مەدينە بولسا, جەر اۋدارىلعان ادامداردىڭ قاسيەتتى دە قۇتتى مەكەنى – قازاقستان. باسىمىزدى ساجدەگە يگەندە – قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن, جۇرتىنىڭ امان بولۋىن تىلەيمىز», – دەيدى. مەن دە قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە ەلىمدى ماڭگى ەتۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن!». وسى قىسقا عانا اڭگىمەنى اياقتاي كەلە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۋعان كۇندەرىنىڭ بىرىندە وزدەرى سىيلاعان ساعاتقا قىزدارىنىڭ جازىپ بەرگەن مىنا بىرەر ولەڭ جولدارىن كەلتىرە كەتپەي تۇرا المادىم. «ۆ ەتوت تسەح ۋگوديت, گدە راسپلاۆيلوس ۆرەميا, چتو ۋج تام گوۆوريت, – نەپوسيلنوە برەميا. نو يز سداننوگو ۆ لوم پرەدىدۋششەگو تسارستۆا ۆسەم ناپاستيام نازلو – سوتۆوريت گوسۋدارستۆو! ۆوت دوستوينىي ۆەنەتس! س دنەم روجدەنيا, وتەتس!». ولەڭ ورىس تىلىندە جازىلعان ەكەن. مەن اقىن ەمەسپىن عوي, بىراق ماعىنا­سىن بەرۋگە تالپىنىپ كورسەم, شاما­سى, بى­لاي بولىپ شىعار ما ەدى دەپ ويلايمىن: ءداۋىردى بالقىتقان سىنعا دا ءتۇستىڭىز, ايتاتىن نەسى بار, قيىندىق كەشتىڭىز. قيراعان پاتشالىق قاڭقاسىن جالعاعان, كۇمانمەن كۇرەسىپ – مەملەكەت سومداعان! مىنە, بۇل – ناعىز مارتەبە! تۋعان كۇنىڭمەن, ارداقتى اكە! «ونەر ماڭگىلىك, ءومىر قىسقا», – دەيدى حالىقتىڭ كونە دانالىعى. بۇل ناعىز شىعارماشىلىقتىڭ ءاربىر اكتىسىنە ادامدار ءوز ءومىرىنىڭ ساۋلەلى شاقتارىن ارناپ, وعان ءوزىنىڭ ولمەس جانىنىڭ ءبىر بولشەگىن سىيلايتىندىعىنان بولار. ءوزىنىڭ سوڭىنا ۇزاققا باراتىن يگى ءىس قالدىرۋ نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋ – بۇل ەندى اركىم ءوزى شەشەتىن ماسەلە. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى