[caption id="attachment_50082" align="aligncenter" width="700"]
فوتو: pro100-mica.livejournal.com[/caption]
ءVىىى عاسىردا بوي كوتەرگەن حازار قاعاناتىنىڭ پاتشاسى يوسيف يسپان ەۆرەيى حاسداي يبن شافرۋت دەگەنگە جازعان حاتىندا: «ەدىل وزەنىنىڭ باتىسىنان قارا تەڭىزگە دەيىنگى ارالىقتاعى تانا دەگەن ەلدىڭ حالقى (دون وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسى), ارعىسى قىرىمنان سولتۇستىكتەگى يۋز (تۇرىكشە «ۋزۋ» – دنەپر) ەلدى مەكەندەرىنىڭ جۇرتى ماعان الىم-سالىق تولەپ تۇرادى. بۇل ءوزى ءتورت ايلىق جۇرەتىن جول بويىنداعى قۇمداي ىعىسقان كوپ حالىق», دەپ جازعان.
ءحىV عاسىرداعى ارابتىڭ ساياحاتشى-كوپەسى يبن باتتۋت 1325 جىلى الەكساندريا قالاسىنان شىعىپ, ءنىل وزەنىن بويلاي جۇرەدى. قارا تەڭىز ارقىلى قىرىمعا جەتەدى. ودان ءارى ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسىنا جەتەدى. يبن باتتۋتتىڭ كۇندەلىگىندە وسى ساپارىندا 1333 جىلى التىن وردانىڭ استاناسى ساراي-بەركەدە وزبەك حاننىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن جازادى. ساياحاتشى ودان ءارى تانا قالاسىنا جەتكەندىگى جايلى قىزىقتاي اڭگىمەلەگەن. ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ ءىز كارتاسىن تۇسىرگەن.
[caption id="attachment_50083" align="aligncenter" width="700"]
فوتو: massaget.kz[/caption]
تانا قالاسى. تانا جۇرتى جايلى دەرەكتەر ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى داۋىردە دە كەزدەسەدى. ب.ج.س. بۇرىنعى ءىV عاسىردا پيفەي دەگەن گرەك ساياحاتشىسى قارا تەڭىزدەن ءوتىپ, قايتار جولىندا تەڭىز جاعالاۋىن جاياۋ ارالاعان. ول ءوز كۇندەلىگىندە تانا جۇرتىن تانايد دەپ جازعان.
كونە گرەك ساياحاتشىلارىنىڭ اتاسى سانالاتىن گەرودوت تا تانا جۇرتىن كوزىمەن كورگەن. ول تانا وزەنى جايلى جازعاندا وعان يس جالعاۋلىعىن قوسىپ, تانايس دەپ جازعان. گەرودوت سول ەڭبەگىندە تانايس وزەنىنىڭ بەرگى جاعىن سكيفتەر, ارعى جاعىن سارماتتار مەكەندەيدى دەپ اتاپ وتكەن.
سول تۇستاعى گرەكتىڭ پيمەن دەگەن تاعى ءبىر ساياحاتشىسى: «حالقى قۇمداي جىلجىعان تاتارلار (بۇل جەردە تاتارلار, دەپ تۇرىك تايپالارىن ايتقان – ج.ش.)» بويىمىزعا قورقىنىش بيلەتتى. جاعادا قىرۋار مال, قىرۋار ادامدار بويلاي كورىنىپ وتىردى. بويىمىزدى ۇرەي بيلەدى. الايدا, بۇل قورقىنىشىمىز بەكەر بولىپ شىقتى. ولار بىزگە تيىسكەن جوق. وسىلايشا ازاۋ تەڭىزىنە جەتتىك», – دەيدى. سوندا پيمەن تانا وزەنىمەن ءجۇزىپ وتكەن ەدى.
[caption id="attachment_50085" align="aligncenter" width="700"]
فوتو: xatv.ru[/caption]
ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ باسىنداعى ءىى عاسىردا الەكساندريا قالاسىنان شىققان گرەك ساياحاتشىسى كلاۆديا پتولومەي جازبالارىندا تانا جۇرتى مەن وزەنىنە گەرودوت ءتارىزدى يس جالعاۋىن قوسىپ, تانايس, دەگەن اتاۋ جازىپ, بۇل جۇرتتا سارماتتار تۇرادى دەپ جازعان.
سونىمەن, تانا جۇرتى جايلى العاشقى كەلگەن وي تانا وزەنى ازاۋ تەڭىزىنە قۇياتىن بۇگىنگى دون وزەنى ەكەنى, تانا قالاسىنىڭ ورنى كازىرگى دونداعى روستوۆ قالاسى ەكەنىن بايقايمىز. بۇل وڭىرگە ساپار شەككەن كونە گرەك, اراب ساياحاتشىلارى جازۋلارىنا سۇيەنسەك, تانالار جۇرتى انتيكالىق گرەكتەردەن دە, ۆيزانتيالىق پراۆوسلاۆيالىق گرەكتەردەن دە بولەك جۇرت, ەلدى مەكەن بولعانىن بايقايمىز.
سارماتتار يران تىلدەس حالىقتار توبىنا جاتاتىنى, ولاردىڭ تۇرىك تايپالارىمەن قونىستاس بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ب.ز.ب. دون وزەنىنىڭ ازاۋ تەڭىزىنە قۇيار تومەنگى ساعاسىندا سارماتتار مەن تۇرىك تايپالارى مەكەندەگەنىن ورىس تاريحشىسى ۆ.ماۆرودين ءوزىنىڭ «درەۆنيايا رۋس» دەگەن كىتابىندا ايشىقتاپ جازعان بولاتىن.
بۇل وڭىردە يران تىلدەس تايپالار مەن تۇرىك تايپالارىنىڭ تاريحي ىزدەرى, اسىرەسە جەر-سۋ جانە ەلدى مەكەن اتاۋلارىندا جاقسى ساقتالعان. مىسالى, تانا تەڭىزى (ازاۋ), تانا وزەنى (دون), تانا قالاسى تۇرىكتىڭ تانا تايپاسىنىڭ نەگىزگى قونىسى بولعاندىقتان, بۇل وڭىردەگى جەر, سۋ, تاۋ, قالا, تەڭىز – ءبارى دە ورتاق تانا اتاۋىمەن اتالعان دەپ تۇجىرىمداۋ قيسىنعا كەلەدى. ال «دون» دەگەن ءسوز وسەتين تىلىندە «سۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. كادىمگى وزەن سۋى. وسەتيندەر يران تىلدەستەر توبىنا جاتاتىنى جانە ولاردىڭ اتاتەكتەرىندە سارماتتارعا قاتىستىلىعى بار ەكەنى بەلگىلى.
ياعني, تانا وزەنىنىڭ دون اتالىنىپ, وزگەرۋىنە سەبەپكەر بولعان گرەكتەر دە. سلاۆياندار دا ەمەس, يران تىلدەس سارماتتار ۇرپاعىنىڭ قاتىسى بولعاندىعى ايقىندالادى. سارماتتاردىڭ يازىگ, روكسولان, سيراك, اورس, الان ءتارىزدى تايپالارى بولعان. وسىلاردىڭ ىشىندە تۇرىكتەرمەن كورشىلەس قونىس وتىرعانى دا, جاۋلاسقانى دا, بىتىمدەسكەنى دە الان اتتى اتىشۋلى تايپاسى بار.
[caption id="attachment_50086" align="aligncenter" width="700"]
فوتو: tarih-begalinka.kz[/caption]
ريم ساياحاتشىلارىنىڭ جازۋىندا الاندار ب.ز. دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنان ارال تەڭىزىنە دەيىنگى, ودان ءارى ۆولگا وزەنىنە دەيىن مەكەن ەتكەن كوشپەندى ءارى جاۋىنگەر حالىق بولعاندىعى كەلتىرىلگەن. ب.ز. باسىنداعى قازىرگى قازاقستان جەرىنەن عۇنداردىڭ جاپپاي وتۋىنە بايلانىستى الاندار باتىسقا ىعىسادى دا, ازاۋ تەڭىزىنىڭ شىعىسىنداعى تايپالار جۇرتىن الا كاۆكاز جوتالارىنا دەيىنگى ارالىقتا قونىستاندى. الانداردىڭ ەكىنشى رەت اۋىر سوققىعا ۇشىراۋى 1220 جىلى بولدى. بۇل تۋرالى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە»: «بۇل كەزدە دەربەنت جولىنىڭ بويىندا قىپشاقتار مەن الاندار وتىر ەدى. ءسۇبىتاي ءباھادۇر قىپشاقتارعا كوپ سىيلىق پەن كىسى جىبەرىپ: «سىزدەر تۋىسىمىزسىزدار, ال الاندار» - جات جۇرت, سوندىقتان بىزبەن بىرگە بولىڭدار» - دەيدى. قىپشاقتار مونعولداردىڭ سوزىنە ەرىپ, الانداردان ءبولىندى. قىپشاقتىڭ كومەگىنەن ايىرىلعان سوڭ الاندار مونعولعا توتەپ بەرە المادى, مونعولدار ولاردى تالاپ, قىرىپ, قۇل ەتتى» دەپ جازعانى بەلگىلى. الانداردان قالعانىنىڭ ەندىگى قونىسى قازقازدىڭ سولتۇستىك جوتالارى بولدى. بۇل وڭىردە الاندارمەن ىرگەلەس تۇرىك تايپالارىنان قۇرىلعان كوسوگ دەگەن ەل بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كوسوگ ەلىنىڭ نەگىزى شەركەش تايپالارىنان قۇرالدى. ورىس تاريحشىسى ن.كارامزيننىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, شەركەشتەر ءوزىن سول كەزدىڭ وزىندە اق, قازاقپىز, قازاقيا ەلىمىز دەپ اتايدى ەكەن. ال, تانالار بولسا, كوسوگتارمەن ىرگەلەس وتىرعان. حازار پاتشاسى ءيوسيفتىڭ جازعان حاتىنداعى «تانالار ەلى» دەۋىنە قاراعاندا, تەڭىزى دە, تاۋى دا, وزەنى دە, قالاسى دا تانا اتىمەن اتالعان جۇرت قۇرامىندا ءارتۇرلى تايپالار بولعانى داۋ تۋعىزبايدى. ال, يران تىلدەس الاندار بولسا, بۇلار دا تانالارمەن ىرگەلەس وتىرعان, سول ەلدىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلگەن, مويىنداعان جۇرت.
[caption id="attachment_50087" align="aligncenter" width="646"]
فوتو: kk.wikipedia.org[/caption]
قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا تانا قالاسى تۇرعىندارى ىشىندە تۇرىكتەر دە, الاندار دا بار ەكەنى جازىلعان. سوندا تانا قالاسىن تۇرىك تايپالارى عانا ەمەس, الاندار دا ءوز ورتالىعىمىز دەپ ساناعاندىعى ايقىندالادى.
الانداردىڭ تانا قالاسىندا تانا تايپاسىمەن بىرلەسىپ قونىس تەپكەن زامانداعى اتاۋى «اس» ەكەنىن ءبىز بىلەمىز بە؟ ءيا, الانداردىڭ كونە اتاۋى - اس. كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە «ياس» دەلىنگەنى دە كەزدەسەدى.
ال ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ باسپاسىنان 1893 جىلى جارىققا شىققان «وپىت سلوۆاريا تيۋركسكيح نارەچي» دەگەن كىتابىنىڭ ءى تومىنىڭ 535-ءشى بەتىندە, «الانداردىڭ ەرتەدەگى اتى – «اس», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋى بۇل ويىمىزعا تاپجىلتپايتىن دالەل بولا الادى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ باسىندا تانا قالاسى اس جۇرتىنىڭ دا قونىسى بولعان.
تانا الەمگە شىعاتىن ساۋدا جولىنداعى قاقپا ءتارىزدى قالا بولعاندىقتان, بۇل ماڭنان اعىل-تەگىل وتكەن ءار ەلدىڭ ساۋداگەرلەرى قالانى جەرگىلىكتى ەكى تايپا تۇرعىندارى اتاۋىمەن بىرىكتىرىپ, بۇل ورتالىقتى اس-تانا جۇرتىنىڭ قالاسى دەگەن. وسىلايشا ەل اۋزىندا استانا اتانعان.
اس - تانا جۇرتىن اينالىپ,
بايتاعىم دەپ زارلانىپ,
دەگەن ءسوز وسىنداي ورتالىق, كوپشىلىك, جۇرت, دەگەن ۇعىمنان شىقسا كەرەك.
تانا قالاسى توعىز جولدىڭ تورابىندا ەدى. ۆولگاعا, ورتا ازياعا, سولتۇستىك قازقازعا, قىتايعا, دەربەنت ارقىلى يران مەن اراب ەلدەرىنە, جالپى ايتقاندا, جەر الەمىنىڭ بار وڭىرىنە بۇل قالادان ساۋدا جولدارى شىققان. الىس ەلدەرمەن ايىرباس, ساۋدا-ساتتىق جاساۋ استار مەن تانالار جۇرتىنىڭ اتىن كەڭ دۇنيەگە تانىتۋعا سەبەپكەر بولعان.
ساياحاتشىلار مەن عالىمداردىڭ جازعان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, استانا اتالۋى قاي قىرىنان, قاي جاعىنان بولسىن وسى تۇجىرىمعا جەتەلەيدى. اس – يران تىلدەس تايپا, تانا – تۇرىك تايپاسى. استانا بولىپ بىرىككەندە, ەكى ەلدىڭ ەتنيكالىق ەكى ءتۇبىرلى كومپوننەنتتەن تۇراتىنىن بىلدىرەدى.
استانا قالاسى يران ەلىندە دە بار. قازاق جەرىندە دە بار. اقتوبە وبلىسى قوبدا اۋدانى, قاراسۋ وزەنى بويىندا دەشتى-قىپشاق زامانىنان جەتكەن استانا دەگەن قالانىڭ ورنى بولعان. وسىنىڭ ءوزى اق ەكى ەلدىڭ استانا دەگەن اتاۋعا بىردەي قاتىستىلىعىن تانىتادى. اس ءتۇبىرى يران تىلدەس بولعانىمەن, تانا ءتۇبىرى تۇركى تىلدەس, ونىڭ ىشىندە قازاققا ءتان ەكەنى ايقىن. مىسالى, «دون» اتالعان وزەننىڭ باستاپقى اتى «تانا» بولسا, وعان قۇياتىن ساعالارى سال, قارا, ساسىق, جوراق-سال, ەگورلىق, ماناش ءتارىزدى تۇركى اتاۋلارىنىڭ ساقتالعانى قايران قالدىرادى.
ازاۋ تەڭىزىنىڭ كۇنگەي شىعىسى تۇركى تايپالارىنىڭ قونىس مەكەنى بولعان. كەيىن دەشتى-قىپشاققا قاراعان. ولاردىڭ بىردەن-ءبىرى كۋبان جەرى مەن قازقاز جوتالارى ارالىعىن مەكەندەگەن شەركەشتەر (كوسوگ) «قازاقيا» ەلى بولسا, ەكىنشى ءبىر شوعىرلانعان جەرى – ازاۋ تەڭىزى جاعالاۋىنداعى تانالار جۇرتى. م.ءماۆروديننىڭ: «كوشپەلى تۇرىك تايپالارى ەندىگى جەردە قارا تەڭىز جاعالاۋىنىڭ تولىق قوجاسى بولدى» دەگەن ويى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندەگى»: «وعىز حاننىڭ زامانىنان شىڭعىس حاننىڭ زامانىنا دەيىن دون, ەدىل, جايىق اتالاتىن بۇل ءۇش سۋدىڭ جاعاسىندا قىپشاقتان وزگە ەل جوق ەدى», دەپ جازعانىمەن ۇندەس.
[caption id="attachment_50088" align="aligncenter" width="700"]
فوتو: ult.kz[/caption]
وسى پىكىرلەردى ودان ءارى وربىتكەندەي, «كوسوگ» - قازاقيا ەلىنىڭ قۇرامىندا, ءسوز جوق, - دەپ جازدى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, - شەركەشتەردەن باسقا بەرىش, اداي, تانا, رامادان, تاما, رۋلارى بولدى, - دەي كەلە – ولار «الشىن», «قازاق» دەگەن اتپەن بىرلەسكەن, - دەپ تۇيىندەيدى. وسىلايشا, تاريحشىلاردىڭ جازعاندارىنان قارا تەڭىز بەن ازاۋ تەڭىزى جاعالاۋى تۇركى تايپالارىنىڭ ەجەلگى مەكەنى بولعانىن جانە ۇستەم بولاعنىن تاني تۇسەمىز.
رەسەي مەن ۋكراينا جەرىندەگى رامادان, ودوەۆ, چەركەس, بيريۋچ ءتارىزدى قالالار مەن ۋاداي, التىن, تامان ءتارىزدى جەر-سۋ اتاۋلارى تۇركى تايپالارىنىڭ تاريحتاعى قالدىرعان ىزدەرى ەكەنىندە داۋ جوق.
بۇل كۇندەرى تانا اتىمەن اتالاتىن تەڭىز دە, تاۋ اتاۋى دا, قالا دا, وزەن دە باسقا اتاۋلارعا وزگەرتىلىپ تەلىنگەن. تانا جۇرتىنا ءار زاماندا پارسىلار مەن گرەكتەر, مونعولدار مەن ورىستار قىر كورسەتكەن. قاتارلاس جاتقان شەركەشتەر ەلى ءتارىزدى تانالار جۇرتىنىڭ دا بەي بەرەكەتكە تۇسكەن زامانى دا بولعان. ءحىV عاسىرعا ءتان كوپتەگەن دەرەكتەردە تانا تەڭىزى مەن تانا قالاسى ازاق اتاۋىنا وزگەرگەنى بەلگىلى. كەيبىر دەرەكتەردە وزەك جانە ازاۋ دەپ تە ۇشىراسادى.
باسقا تونگەن قارا بۇلت ەل تاعدىرىنا اسەر ەتپەي قويعان جوق. تەڭىز جاعالاۋىنداعى قاپتاعان قالىڭ تانا ازاق تەڭىزىنەن دە اسىپ, قارا تەڭىزدىڭ ارجاق-بەرجاعىنا قونىس اۋدارۋعى ءماجبۇر بولدى. وسىمان تۇرىكتەرىنە, رەسەي جەرىنە سىڭگەندەرى بولدى. ەدىل, جايىق اسىپ, كاسپي ماڭىنا شوعىرلانعاندارى ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ءبىرى بولىپ قوسىلىپ, باسقاداي دا تۇرىك تايپالارى قاتارىندا كەيىنگى حV عاسىردا «قازاق» اتانىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, اتاقتى جەتى باۋلى تانا ۇرپاقتارى رەتىندە قانات جايدى. ءحVىى عاسىرداعى اتاقتى ەسىم حاننىڭ وڭ قولى, قولباسى بولعان جيەمبەت جىراۋ, ءحVىىى عاسىرداعى قارا قىلدى قاق جارعان شەشەن قارامان مالايسارى بي – سول تانالار جۇرتىنىڭ ۇرپاقتارى. ازاۋ (تانا) قالاسىندا تۋىپ وسكەن دوسپانبەت جىراۋ (حV عاسىر):
ازاۋ, ازاۋ دەگەنىڭ –
ءال-عۇسمان- پاشا جۇرتى ەكەن,
ءدىن-ءىسلامنىڭ كىرتى ەكەن,
ازاۋدىڭ ەر دوسپانبەت اعاسى –
ازاۋدىڭ ءبىر بۇرىشىنداي نارتى ەكەن!, -
دەپ تولعانسا, ەندى بىردە:
اينالا بۇلاق باسى تەڭ,
ازاۋلىنىڭ ستامبۋلدان نەسى كەم.
ازاۋلىنىڭ ايمادەت ەر دوسپانبەت اعانىڭ
حان ۇلىنا نەسى جوق,
بي ۇلىنان نەسى كەم!
ءتاڭىرىنىڭ ءوزى بەرگەن كۇنىندە
حان ۇلىنان ارتىق ەدى مەنىڭ نەسىبەم!, -
دەپ جىراۋ ءوزى جايلى سيپاتتاي كەلە, ازاۋ قالاسىنىڭ ستامبۋلدان كەم تۇسپەيتىنىن, مۇنداعى جۇرتتىڭ ەركىندىگىن تانىتا جىرلايدى. جالپى ازاق, وزەك, ازاۋ ءبىر قالا اتىن بىلدىرەتىن جاعراپيالىق اتاۋلار بولسا, قازاق ءسوزى قازقاز القابى مەن ازاۋ جاعالاۋىنداعى تۇركى تايپالارىندا ءVى عاسىردان باستاپ ەتنوتەرمين رەتىندە كەزدەسەتىنىن عالىمدار جوققا شىعارمايدى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ قازاق تاريحى جايلى جازعانىندا م.تىنىشباەۆ پەن ورىس تاريحشىسى كارامزينگە سۇيەنىپ: «1499 جىلى «وردالىق قازاقتار» جانە «ازوۆتىق قازاقتار» ولەشيە پوسەلكەسىنە كەلىپ الدى» دەگەن ءسوزدى كەلتىرگەن. ساكەن اعامىز بۇل جەردە قازاقتى ەكى بولەك ەلدە بارلىعىن ايتىپ, ەتنيكالىق تەرمين رەتىندە ءبىلدىرىپ تۇر. ياعني م.تىنىشباەۆتىڭ «الشىن» دەگەن ەل قازاق اتانىپ, قارا تەڭىز بەن قازقاز تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا بولعان, كەيىن ول قازاقتار كوشىپ, ەدىلدىڭ اياعىنا كەلگەن» دەپ جازۋى – تاريحي شىندىق.
[caption id="attachment_50089" align="aligncenter" width="653"]
فوتو: chaskor.ru[/caption]
ويىمنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولسام: «زاحيانىڭ ارعى جاعىندا پاناگيا بار, پاناگيادان ارى قازاقيا, قازاقيانىڭ سىرتى قازقاز تاۋى, ودان ارعى جاعىن الاندار مەكەندەيدى» دەپ ح عاسىردا جازعان ۆيزانتيا يمپەراتورى كونستانتين باگريانارودنىي ايتقان دەرەكتى ءسوزدى كازىرگى قازاققا جەتكىزگەن بايۇزاق الباني اعامىزعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. مەنىڭ بۇعان قوسارىم جانە وزىمشە العاشقى ادام بولىپ پىكىر ايتارىم, الانداردىڭ كونە اتاۋى – اس. مۇنى رادلوۆ دالەلدەگەن. ال, اس (الاندار) جۇرتى كونە تانا قالاسىندا قونىستانعان. بۇل قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا بار. تانا – ون ەكى اتا قۇرامىنا ەنگەن تۇركى تايپاسى. اس-تانا جۇرتى الىمساقتان بەلگىلى جانە تاريحتا قوسپاسىز ءمولدىر كورىنەدى. وسى ءسوزىم ساناعا توقىلار جانە زامانداستارىما وي سالار دەگەن نيەتتەمىن. بۇل – استانا اتاۋىنىڭ قالاي پايدا بولعانى جايلى مەنىڭ وزىمشە پىكىرىم, وزىمشە گيپوتەزام. مەنىڭ جازعانىما قوسىپ الار ويلار, نەمەسە جوققا شىعارار پىكرلەر بولسا وعان دا ريزامىن.
جارقىن شاكارىم
zharkynshakarim.info
فوتو: pro100-mica.livejournal.com[/caption]
ءVىىى عاسىردا بوي كوتەرگەن حازار قاعاناتىنىڭ پاتشاسى يوسيف يسپان ەۆرەيى حاسداي يبن شافرۋت دەگەنگە جازعان حاتىندا: «ەدىل وزەنىنىڭ باتىسىنان قارا تەڭىزگە دەيىنگى ارالىقتاعى تانا دەگەن ەلدىڭ حالقى (دون وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسى), ارعىسى قىرىمنان سولتۇستىكتەگى يۋز (تۇرىكشە «ۋزۋ» – دنەپر) ەلدى مەكەندەرىنىڭ جۇرتى ماعان الىم-سالىق تولەپ تۇرادى. بۇل ءوزى ءتورت ايلىق جۇرەتىن جول بويىنداعى قۇمداي ىعىسقان كوپ حالىق», دەپ جازعان.
ءحىV عاسىرداعى ارابتىڭ ساياحاتشى-كوپەسى يبن باتتۋت 1325 جىلى الەكساندريا قالاسىنان شىعىپ, ءنىل وزەنىن بويلاي جۇرەدى. قارا تەڭىز ارقىلى قىرىمعا جەتەدى. ودان ءارى ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسىنا جەتەدى. يبن باتتۋتتىڭ كۇندەلىگىندە وسى ساپارىندا 1333 جىلى التىن وردانىڭ استاناسى ساراي-بەركەدە وزبەك حاننىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن جازادى. ساياحاتشى ودان ءارى تانا قالاسىنا جەتكەندىگى جايلى قىزىقتاي اڭگىمەلەگەن. ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ ءىز كارتاسىن تۇسىرگەن.
[caption id="attachment_50083" align="aligncenter" width="700"] فوتو: massaget.kz[/caption]
تانا قالاسى. تانا جۇرتى جايلى دەرەكتەر ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى داۋىردە دە كەزدەسەدى. ب.ج.س. بۇرىنعى ءىV عاسىردا پيفەي دەگەن گرەك ساياحاتشىسى قارا تەڭىزدەن ءوتىپ, قايتار جولىندا تەڭىز جاعالاۋىن جاياۋ ارالاعان. ول ءوز كۇندەلىگىندە تانا جۇرتىن تانايد دەپ جازعان.
كونە گرەك ساياحاتشىلارىنىڭ اتاسى سانالاتىن گەرودوت تا تانا جۇرتىن كوزىمەن كورگەن. ول تانا وزەنى جايلى جازعاندا وعان يس جالعاۋلىعىن قوسىپ, تانايس دەپ جازعان. گەرودوت سول ەڭبەگىندە تانايس وزەنىنىڭ بەرگى جاعىن سكيفتەر, ارعى جاعىن سارماتتار مەكەندەيدى دەپ اتاپ وتكەن.
سول تۇستاعى گرەكتىڭ پيمەن دەگەن تاعى ءبىر ساياحاتشىسى: «حالقى قۇمداي جىلجىعان تاتارلار (بۇل جەردە تاتارلار, دەپ تۇرىك تايپالارىن ايتقان – ج.ش.)» بويىمىزعا قورقىنىش بيلەتتى. جاعادا قىرۋار مال, قىرۋار ادامدار بويلاي كورىنىپ وتىردى. بويىمىزدى ۇرەي بيلەدى. الايدا, بۇل قورقىنىشىمىز بەكەر بولىپ شىقتى. ولار بىزگە تيىسكەن جوق. وسىلايشا ازاۋ تەڭىزىنە جەتتىك», – دەيدى. سوندا پيمەن تانا وزەنىمەن ءجۇزىپ وتكەن ەدى.
[caption id="attachment_50085" align="aligncenter" width="700"] فوتو: xatv.ru[/caption]
ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ باسىنداعى ءىى عاسىردا الەكساندريا قالاسىنان شىققان گرەك ساياحاتشىسى كلاۆديا پتولومەي جازبالارىندا تانا جۇرتى مەن وزەنىنە گەرودوت ءتارىزدى يس جالعاۋىن قوسىپ, تانايس, دەگەن اتاۋ جازىپ, بۇل جۇرتتا سارماتتار تۇرادى دەپ جازعان.
سونىمەن, تانا جۇرتى جايلى العاشقى كەلگەن وي تانا وزەنى ازاۋ تەڭىزىنە قۇياتىن بۇگىنگى دون وزەنى ەكەنى, تانا قالاسىنىڭ ورنى كازىرگى دونداعى روستوۆ قالاسى ەكەنىن بايقايمىز. بۇل وڭىرگە ساپار شەككەن كونە گرەك, اراب ساياحاتشىلارى جازۋلارىنا سۇيەنسەك, تانالار جۇرتى انتيكالىق گرەكتەردەن دە, ۆيزانتيالىق پراۆوسلاۆيالىق گرەكتەردەن دە بولەك جۇرت, ەلدى مەكەن بولعانىن بايقايمىز.
سارماتتار يران تىلدەس حالىقتار توبىنا جاتاتىنى, ولاردىڭ تۇرىك تايپالارىمەن قونىستاس بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ب.ز.ب. دون وزەنىنىڭ ازاۋ تەڭىزىنە قۇيار تومەنگى ساعاسىندا سارماتتار مەن تۇرىك تايپالارى مەكەندەگەنىن ورىس تاريحشىسى ۆ.ماۆرودين ءوزىنىڭ «درەۆنيايا رۋس» دەگەن كىتابىندا ايشىقتاپ جازعان بولاتىن.
بۇل وڭىردە يران تىلدەس تايپالار مەن تۇرىك تايپالارىنىڭ تاريحي ىزدەرى, اسىرەسە جەر-سۋ جانە ەلدى مەكەن اتاۋلارىندا جاقسى ساقتالعان. مىسالى, تانا تەڭىزى (ازاۋ), تانا وزەنى (دون), تانا قالاسى تۇرىكتىڭ تانا تايپاسىنىڭ نەگىزگى قونىسى بولعاندىقتان, بۇل وڭىردەگى جەر, سۋ, تاۋ, قالا, تەڭىز – ءبارى دە ورتاق تانا اتاۋىمەن اتالعان دەپ تۇجىرىمداۋ قيسىنعا كەلەدى. ال «دون» دەگەن ءسوز وسەتين تىلىندە «سۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. كادىمگى وزەن سۋى. وسەتيندەر يران تىلدەستەر توبىنا جاتاتىنى جانە ولاردىڭ اتاتەكتەرىندە سارماتتارعا قاتىستىلىعى بار ەكەنى بەلگىلى.
ياعني, تانا وزەنىنىڭ دون اتالىنىپ, وزگەرۋىنە سەبەپكەر بولعان گرەكتەر دە. سلاۆياندار دا ەمەس, يران تىلدەس سارماتتار ۇرپاعىنىڭ قاتىسى بولعاندىعى ايقىندالادى. سارماتتاردىڭ يازىگ, روكسولان, سيراك, اورس, الان ءتارىزدى تايپالارى بولعان. وسىلاردىڭ ىشىندە تۇرىكتەرمەن كورشىلەس قونىس وتىرعانى دا, جاۋلاسقانى دا, بىتىمدەسكەنى دە الان اتتى اتىشۋلى تايپاسى بار.
[caption id="attachment_50086" align="aligncenter" width="700"] فوتو: tarih-begalinka.kz[/caption]
ريم ساياحاتشىلارىنىڭ جازۋىندا الاندار ب.ز. دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىردا سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنان ارال تەڭىزىنە دەيىنگى, ودان ءارى ۆولگا وزەنىنە دەيىن مەكەن ەتكەن كوشپەندى ءارى جاۋىنگەر حالىق بولعاندىعى كەلتىرىلگەن. ب.ز. باسىنداعى قازىرگى قازاقستان جەرىنەن عۇنداردىڭ جاپپاي وتۋىنە بايلانىستى الاندار باتىسقا ىعىسادى دا, ازاۋ تەڭىزىنىڭ شىعىسىنداعى تايپالار جۇرتىن الا كاۆكاز جوتالارىنا دەيىنگى ارالىقتا قونىستاندى. الانداردىڭ ەكىنشى رەت اۋىر سوققىعا ۇشىراۋى 1220 جىلى بولدى. بۇل تۋرالى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە»: «بۇل كەزدە دەربەنت جولىنىڭ بويىندا قىپشاقتار مەن الاندار وتىر ەدى. ءسۇبىتاي ءباھادۇر قىپشاقتارعا كوپ سىيلىق پەن كىسى جىبەرىپ: «سىزدەر تۋىسىمىزسىزدار, ال الاندار» - جات جۇرت, سوندىقتان بىزبەن بىرگە بولىڭدار» - دەيدى. قىپشاقتار مونعولداردىڭ سوزىنە ەرىپ, الانداردان ءبولىندى. قىپشاقتىڭ كومەگىنەن ايىرىلعان سوڭ الاندار مونعولعا توتەپ بەرە المادى, مونعولدار ولاردى تالاپ, قىرىپ, قۇل ەتتى» دەپ جازعانى بەلگىلى. الانداردان قالعانىنىڭ ەندىگى قونىسى قازقازدىڭ سولتۇستىك جوتالارى بولدى. بۇل وڭىردە الاندارمەن ىرگەلەس تۇرىك تايپالارىنان قۇرىلعان كوسوگ دەگەن ەل بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كوسوگ ەلىنىڭ نەگىزى شەركەش تايپالارىنان قۇرالدى. ورىس تاريحشىسى ن.كارامزيننىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, شەركەشتەر ءوزىن سول كەزدىڭ وزىندە اق, قازاقپىز, قازاقيا ەلىمىز دەپ اتايدى ەكەن. ال, تانالار بولسا, كوسوگتارمەن ىرگەلەس وتىرعان. حازار پاتشاسى ءيوسيفتىڭ جازعان حاتىنداعى «تانالار ەلى» دەۋىنە قاراعاندا, تەڭىزى دە, تاۋى دا, وزەنى دە, قالاسى دا تانا اتىمەن اتالعان جۇرت قۇرامىندا ءارتۇرلى تايپالار بولعانى داۋ تۋعىزبايدى. ال, يران تىلدەس الاندار بولسا, بۇلار دا تانالارمەن ىرگەلەس وتىرعان, سول ەلدىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلگەن, مويىنداعان جۇرت.
[caption id="attachment_50087" align="aligncenter" width="646"] فوتو: kk.wikipedia.org[/caption]
قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا تانا قالاسى تۇرعىندارى ىشىندە تۇرىكتەر دە, الاندار دا بار ەكەنى جازىلعان. سوندا تانا قالاسىن تۇرىك تايپالارى عانا ەمەس, الاندار دا ءوز ورتالىعىمىز دەپ ساناعاندىعى ايقىندالادى.
الانداردىڭ تانا قالاسىندا تانا تايپاسىمەن بىرلەسىپ قونىس تەپكەن زامانداعى اتاۋى «اس» ەكەنىن ءبىز بىلەمىز بە؟ ءيا, الانداردىڭ كونە اتاۋى - اس. كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە «ياس» دەلىنگەنى دە كەزدەسەدى.
ال ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ باسپاسىنان 1893 جىلى جارىققا شىققان «وپىت سلوۆاريا تيۋركسكيح نارەچي» دەگەن كىتابىنىڭ ءى تومىنىڭ 535-ءشى بەتىندە, «الانداردىڭ ەرتەدەگى اتى – «اس», دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋى بۇل ويىمىزعا تاپجىلتپايتىن دالەل بولا الادى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ باسىندا تانا قالاسى اس جۇرتىنىڭ دا قونىسى بولعان.
تانا الەمگە شىعاتىن ساۋدا جولىنداعى قاقپا ءتارىزدى قالا بولعاندىقتان, بۇل ماڭنان اعىل-تەگىل وتكەن ءار ەلدىڭ ساۋداگەرلەرى قالانى جەرگىلىكتى ەكى تايپا تۇرعىندارى اتاۋىمەن بىرىكتىرىپ, بۇل ورتالىقتى اس-تانا جۇرتىنىڭ قالاسى دەگەن. وسىلايشا ەل اۋزىندا استانا اتانعان.
اس - تانا جۇرتىن اينالىپ,
بايتاعىم دەپ زارلانىپ,
دەگەن ءسوز وسىنداي ورتالىق, كوپشىلىك, جۇرت, دەگەن ۇعىمنان شىقسا كەرەك.
تانا قالاسى توعىز جولدىڭ تورابىندا ەدى. ۆولگاعا, ورتا ازياعا, سولتۇستىك قازقازعا, قىتايعا, دەربەنت ارقىلى يران مەن اراب ەلدەرىنە, جالپى ايتقاندا, جەر الەمىنىڭ بار وڭىرىنە بۇل قالادان ساۋدا جولدارى شىققان. الىس ەلدەرمەن ايىرباس, ساۋدا-ساتتىق جاساۋ استار مەن تانالار جۇرتىنىڭ اتىن كەڭ دۇنيەگە تانىتۋعا سەبەپكەر بولعان.
ساياحاتشىلار مەن عالىمداردىڭ جازعان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, استانا اتالۋى قاي قىرىنان, قاي جاعىنان بولسىن وسى تۇجىرىمعا جەتەلەيدى. اس – يران تىلدەس تايپا, تانا – تۇرىك تايپاسى. استانا بولىپ بىرىككەندە, ەكى ەلدىڭ ەتنيكالىق ەكى ءتۇبىرلى كومپوننەنتتەن تۇراتىنىن بىلدىرەدى.
استانا قالاسى يران ەلىندە دە بار. قازاق جەرىندە دە بار. اقتوبە وبلىسى قوبدا اۋدانى, قاراسۋ وزەنى بويىندا دەشتى-قىپشاق زامانىنان جەتكەن استانا دەگەن قالانىڭ ورنى بولعان. وسىنىڭ ءوزى اق ەكى ەلدىڭ استانا دەگەن اتاۋعا بىردەي قاتىستىلىعىن تانىتادى. اس ءتۇبىرى يران تىلدەس بولعانىمەن, تانا ءتۇبىرى تۇركى تىلدەس, ونىڭ ىشىندە قازاققا ءتان ەكەنى ايقىن. مىسالى, «دون» اتالعان وزەننىڭ باستاپقى اتى «تانا» بولسا, وعان قۇياتىن ساعالارى سال, قارا, ساسىق, جوراق-سال, ەگورلىق, ماناش ءتارىزدى تۇركى اتاۋلارىنىڭ ساقتالعانى قايران قالدىرادى.
ازاۋ تەڭىزىنىڭ كۇنگەي شىعىسى تۇركى تايپالارىنىڭ قونىس مەكەنى بولعان. كەيىن دەشتى-قىپشاققا قاراعان. ولاردىڭ بىردەن-ءبىرى كۋبان جەرى مەن قازقاز جوتالارى ارالىعىن مەكەندەگەن شەركەشتەر (كوسوگ) «قازاقيا» ەلى بولسا, ەكىنشى ءبىر شوعىرلانعان جەرى – ازاۋ تەڭىزى جاعالاۋىنداعى تانالار جۇرتى. م.ءماۆروديننىڭ: «كوشپەلى تۇرىك تايپالارى ەندىگى جەردە قارا تەڭىز جاعالاۋىنىڭ تولىق قوجاسى بولدى» دەگەن ويى ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندەگى»: «وعىز حاننىڭ زامانىنان شىڭعىس حاننىڭ زامانىنا دەيىن دون, ەدىل, جايىق اتالاتىن بۇل ءۇش سۋدىڭ جاعاسىندا قىپشاقتان وزگە ەل جوق ەدى», دەپ جازعانىمەن ۇندەس.
[caption id="attachment_50088" align="aligncenter" width="700"] فوتو: ult.kz[/caption]
وسى پىكىرلەردى ودان ءارى وربىتكەندەي, «كوسوگ» - قازاقيا ەلىنىڭ قۇرامىندا, ءسوز جوق, - دەپ جازدى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, - شەركەشتەردەن باسقا بەرىش, اداي, تانا, رامادان, تاما, رۋلارى بولدى, - دەي كەلە – ولار «الشىن», «قازاق» دەگەن اتپەن بىرلەسكەن, - دەپ تۇيىندەيدى. وسىلايشا, تاريحشىلاردىڭ جازعاندارىنان قارا تەڭىز بەن ازاۋ تەڭىزى جاعالاۋى تۇركى تايپالارىنىڭ ەجەلگى مەكەنى بولعانىن جانە ۇستەم بولاعنىن تاني تۇسەمىز.
رەسەي مەن ۋكراينا جەرىندەگى رامادان, ودوەۆ, چەركەس, بيريۋچ ءتارىزدى قالالار مەن ۋاداي, التىن, تامان ءتارىزدى جەر-سۋ اتاۋلارى تۇركى تايپالارىنىڭ تاريحتاعى قالدىرعان ىزدەرى ەكەنىندە داۋ جوق.
بۇل كۇندەرى تانا اتىمەن اتالاتىن تەڭىز دە, تاۋ اتاۋى دا, قالا دا, وزەن دە باسقا اتاۋلارعا وزگەرتىلىپ تەلىنگەن. تانا جۇرتىنا ءار زاماندا پارسىلار مەن گرەكتەر, مونعولدار مەن ورىستار قىر كورسەتكەن. قاتارلاس جاتقان شەركەشتەر ەلى ءتارىزدى تانالار جۇرتىنىڭ دا بەي بەرەكەتكە تۇسكەن زامانى دا بولعان. ءحىV عاسىرعا ءتان كوپتەگەن دەرەكتەردە تانا تەڭىزى مەن تانا قالاسى ازاق اتاۋىنا وزگەرگەنى بەلگىلى. كەيبىر دەرەكتەردە وزەك جانە ازاۋ دەپ تە ۇشىراسادى.
باسقا تونگەن قارا بۇلت ەل تاعدىرىنا اسەر ەتپەي قويعان جوق. تەڭىز جاعالاۋىنداعى قاپتاعان قالىڭ تانا ازاق تەڭىزىنەن دە اسىپ, قارا تەڭىزدىڭ ارجاق-بەرجاعىنا قونىس اۋدارۋعى ءماجبۇر بولدى. وسىمان تۇرىكتەرىنە, رەسەي جەرىنە سىڭگەندەرى بولدى. ەدىل, جايىق اسىپ, كاسپي ماڭىنا شوعىرلانعاندارى ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ءبىرى بولىپ قوسىلىپ, باسقاداي دا تۇرىك تايپالارى قاتارىندا كەيىنگى حV عاسىردا «قازاق» اتانىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, اتاقتى جەتى باۋلى تانا ۇرپاقتارى رەتىندە قانات جايدى. ءحVىى عاسىرداعى اتاقتى ەسىم حاننىڭ وڭ قولى, قولباسى بولعان جيەمبەت جىراۋ, ءحVىىى عاسىرداعى قارا قىلدى قاق جارعان شەشەن قارامان مالايسارى بي – سول تانالار جۇرتىنىڭ ۇرپاقتارى. ازاۋ (تانا) قالاسىندا تۋىپ وسكەن دوسپانبەت جىراۋ (حV عاسىر):
ازاۋ, ازاۋ دەگەنىڭ –
ءال-عۇسمان- پاشا جۇرتى ەكەن,
ءدىن-ءىسلامنىڭ كىرتى ەكەن,
ازاۋدىڭ ەر دوسپانبەت اعاسى –
ازاۋدىڭ ءبىر بۇرىشىنداي نارتى ەكەن!, -
دەپ تولعانسا, ەندى بىردە:
اينالا بۇلاق باسى تەڭ,
ازاۋلىنىڭ ستامبۋلدان نەسى كەم.
ازاۋلىنىڭ ايمادەت ەر دوسپانبەت اعانىڭ
حان ۇلىنا نەسى جوق,
بي ۇلىنان نەسى كەم!
ءتاڭىرىنىڭ ءوزى بەرگەن كۇنىندە
حان ۇلىنان ارتىق ەدى مەنىڭ نەسىبەم!, -
دەپ جىراۋ ءوزى جايلى سيپاتتاي كەلە, ازاۋ قالاسىنىڭ ستامبۋلدان كەم تۇسپەيتىنىن, مۇنداعى جۇرتتىڭ ەركىندىگىن تانىتا جىرلايدى. جالپى ازاق, وزەك, ازاۋ ءبىر قالا اتىن بىلدىرەتىن جاعراپيالىق اتاۋلار بولسا, قازاق ءسوزى قازقاز القابى مەن ازاۋ جاعالاۋىنداعى تۇركى تايپالارىندا ءVى عاسىردان باستاپ ەتنوتەرمين رەتىندە كەزدەسەتىنىن عالىمدار جوققا شىعارمايدى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ قازاق تاريحى جايلى جازعانىندا م.تىنىشباەۆ پەن ورىس تاريحشىسى كارامزينگە سۇيەنىپ: «1499 جىلى «وردالىق قازاقتار» جانە «ازوۆتىق قازاقتار» ولەشيە پوسەلكەسىنە كەلىپ الدى» دەگەن ءسوزدى كەلتىرگەن. ساكەن اعامىز بۇل جەردە قازاقتى ەكى بولەك ەلدە بارلىعىن ايتىپ, ەتنيكالىق تەرمين رەتىندە ءبىلدىرىپ تۇر. ياعني م.تىنىشباەۆتىڭ «الشىن» دەگەن ەل قازاق اتانىپ, قارا تەڭىز بەن قازقاز تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا بولعان, كەيىن ول قازاقتار كوشىپ, ەدىلدىڭ اياعىنا كەلگەن» دەپ جازۋى – تاريحي شىندىق.
[caption id="attachment_50089" align="aligncenter" width="653"] فوتو: chaskor.ru[/caption]
ويىمنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولسام: «زاحيانىڭ ارعى جاعىندا پاناگيا بار, پاناگيادان ارى قازاقيا, قازاقيانىڭ سىرتى قازقاز تاۋى, ودان ارعى جاعىن الاندار مەكەندەيدى» دەپ ح عاسىردا جازعان ۆيزانتيا يمپەراتورى كونستانتين باگريانارودنىي ايتقان دەرەكتى ءسوزدى كازىرگى قازاققا جەتكىزگەن بايۇزاق الباني اعامىزعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. مەنىڭ بۇعان قوسارىم جانە وزىمشە العاشقى ادام بولىپ پىكىر ايتارىم, الانداردىڭ كونە اتاۋى – اس. مۇنى رادلوۆ دالەلدەگەن. ال, اس (الاندار) جۇرتى كونە تانا قالاسىندا قونىستانعان. بۇل قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا بار. تانا – ون ەكى اتا قۇرامىنا ەنگەن تۇركى تايپاسى. اس-تانا جۇرتى الىمساقتان بەلگىلى جانە تاريحتا قوسپاسىز ءمولدىر كورىنەدى. وسى ءسوزىم ساناعا توقىلار جانە زامانداستارىما وي سالار دەگەن نيەتتەمىن. بۇل – استانا اتاۋىنىڭ قالاي پايدا بولعانى جايلى مەنىڭ وزىمشە پىكىرىم, وزىمشە گيپوتەزام. مەنىڭ جازعانىما قوسىپ الار ويلار, نەمەسە جوققا شىعارار پىكرلەر بولسا وعان دا ريزامىن.
جارقىن شاكارىم
zharkynshakarim.info
