ارال – اپات ەمەس, دەمالىس ايماعى

قانشاما جىلداردان بەرى جۇرت ارال جەرى مەن ارال تەڭىزىنىڭ اتى اتالعاندا, ولاردى نەگىزىنەن ەكولوگيالىق اپات ۇعىمىمەن شەندەستىرە قاراۋشى ەدى. بىلايعى كوپشىلىك ولاردى تەك تەڭىزدىڭ تابانىنان توننالاپ تۇز ۇشاتىن ەكولوگيالىق اپاتتىڭ كىندىگى رەتىندە قاراستىرۋشى ەدى. بىراق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدان بەرى بۇل ايماقتاعى احۋال جىلدان-جىلعا جاقسارا باستادى. ءبىر كەزدەرى وسىندا ارنايى كەلگەنىندە ەلباسى: «مەن قاشاندا ارال حالقىمەن بىرگەمىن» دەگەن بولاتىن. سول ايتقانى انىق بولىپ شىقتى. ءبىر زامانداعى ەلدىڭ سوڭى, جەردىڭ سورى سياقتى بولىپ كورىنگەن ارال ءوڭىرى كىشى تەڭىز قالپىنا كەلگەننەن باستاپ تۇزەلىپ, دامۋدىڭ جاڭاشا جولىنا تۇسە باستادى. سونىڭ ناقتى ايعاعى, ءبىر ۋاقىتتارى قورشاعان ورتانىڭ قورى سياقتى بولعان مەكەن ەندى قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتۋريزمنىڭ فلاگمانىنا, دەمالۋدىڭ ايتۋلى ايماعىنا اينالىپ كەلەدى. بۇعان وبلىسپەن قوسا, اۋداننىڭ دا بۇرىنعى جانە قازىرگى باسشىلارىنىڭ قوسقان ۇلەستەرى از ەمەس. ال تۋريزم – بۇگىنگى الەمدى بيلەپ تۇرعان برەندتىڭ ءبىرى. ول جاھاننىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە پايدانىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالىپ وتىر. ءبىر عانا تۇركيا, فرانتسيا, يتاليا, تايلاند سىندى ەلدەردى الىپ قاراساق, ولاردا ىشكى ءونىمنىڭ بەستەن ءبىرىن, ءتىپتى, كەيبىرىنىڭ 30 پايىزىن تۋريزم سالاسى قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان دا, وسى سالا ەكونوميكانى اياقتان تۇرعىزۋعا قابىلەتتى ەكەنىن تۇسىنگەن اتالمىش ەلدەر ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا بارلىق جاعدايدى جاساپ قويعان. وسى ورايدا ارال اۋدانىنىڭ جاع­دايىنا كەلسەك, ونداعى اق شاعىلدى قۇمنىڭ ورتاسىندا ويماقتاي بولىپ جايناعان كۇمىس سۋلى قامباش كولىنىڭ ورنى ەرەكشە. حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى قامبار باتىردىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستا پايدا بولعان بۇل سۋ قويماسى­نىڭ ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا دا قولايلى اي­ماق ەكەنى ءبىرازدان بەلگىلى بولعان. اۋداننىڭ قامىستىباس ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان بۇل كولدىڭ سۋى ءمولدىر ءارى ەمدىك قاسيەتى مول. قامباش كولىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەستى دامىتۋعا وتە قولايلى جاعداي تۋعىزباق. سوندىقتان ايماقتاعى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا اتالمىش كولدىڭ قوساتىن ۇلەسى زور. بۇگىندە كولدىڭ جاعاسىنان «قامىستى­باس» دەمالىس ايماعى بوي كوتەرىپ كەلەدى. وسى جەردە ايتا كەتەيىك, ارال اۋدانىندا ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ءىسىن قولعا الۋعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قوزعاۋ سالعان ەدى. وسىعان وراي قامىستىباس دەمالىس ايماعىن دامىتۋعا قاتىستى اۋدان اكىمىنىڭ ارنايى ءىس-شارالار جوسپارى جاسالىپ, بەكىتىلدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ابزال مۇحيموۆپەن حابارلاسىپ, قامباش كولىنە قاتىستى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ بىلگەن ەدىك. – «قامىستىباس» دەمالىس ايماعى جايلى ايتار بولسام, تۋريستەر ءۇشىن كول جاعالاۋىنا سالىناتىن قۇرىلىستارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ, دەمالىس ايماعىنا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ جولدارىن قاراستىرۋ, ۇيىمداستىرىلاتىن جۇمىستارعا قاتىستى ءتيىستى قۇجاتتاردى ازىرلەۋ, تۋريستەر سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ار­قىلى ناسيحاتتاۋ, دەمالىس ايماعىنا كەلىپ تىنىعۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدى­گىن جانە كول جاعالاۋى مەن دەمالىس اي­­ماعىنىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى اۋقىمدى جۇمىستاردى قامتيتىن جوسپار جاساپ, بەكىتتىك. قازىرگى تاڭدا وسىعان بايلانىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, – دەيدى اكىم. سونىمەن قاتار, ول: «قامباش كولى ماڭىنداعى 2 گەكتار جەر كاسىپكەرلەرگە 2 جىل مەرزىمگە جالعا بەرىلدى. قازىرگى تاڭدا ولار دەمالۋ­شىلار ءۇشىن 80-گە جۋىق ءتۇرلى نىساندار سالىپ, ەكوتۋريزمنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ وتىر. وسى جەردە ايتا كەتەيىن, كاسىپكەرلەر قامباش كولىنىڭ اۋماعىن دامىتۋعا 30,0 ملن. تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا سالدى. مۇندا قازىر كاتەر, ۇرلەمەلى قايىق, كاتاماران, گيدروتسيكل سىندى ءجۇزۋ قۇرىلعىلارى تىنىعۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 350-دەن استام جەرگىلىكتى جۇمىسشىلار تارتىلسا, 150-دەن استام ادام ماۋسىمدىق جۇمىسپەن قامتىلعان», دەدى. وتكەن 2015 جىلى وسى دەمالىس اي­ماعىنا 70 مىڭنان استام دەمالۋشى كەلگەن ەكەن. «بيىل بۇل تسيفر 35-40 پايىزعا ارتۋى ءتيىس», دەيدى ماماندار. دەمەك, قامباش كولىنە قىزىعۋشىلار مەن سۋعا شومىلىپ, ءبىر سەرگىپ قالۋشىلار جىل سايىن مولايىپ كەلەدى. – 2015 جىلى «ارال-سۋ-قۇرىلىسى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قامىستىباس ەلدى مەكەنىندەگى دەمالىس ورنىندا اباتتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ول ءۇشىن اۋداندىق بيۋدجەتتەن 23 387, 3 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىنىپ, اۆتوتۇراق الاڭىنا قيىرشىق تاستار توسەلدى. سونىمەن قاتار, 14 دانا تۇنگى جارىقتاندىرۋ شامدارى ورناتىلدى. اتالعان جۇمىستاردى بيىل اياقتاۋ كوزدەلۋدە, – دەيدى ابزال مۇحيموۆ. قازىرگى تاڭدا قامباش كولىنىڭ اينالاسى ادام تانىماستاي وزگەرە باستاعان. جەكە كاسىپكەرلەر دەمالىس ورىندارىن جانداندىرىپ, كەلۋشىلەرگە بارلىق جاعداي جاساعان. كول جاعاسىنان 4 ادامعا لايىقتالعان 10 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. ايتپاقشى, سپورت الاڭدارى دا نازاردان تىس قالماي, دەمالۋشىلاردىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. بۇگىندە اۋدان ەكونوميكاسىن دا­مىتۋدىڭ باستى كوزى بولىپ تابىلاتىن تۋريزم سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. جوسپارعا سايكەس مۇنداعى جۇمىستار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلۋدا. اۋدان باسشىلىعى 2017 جىلى ەلىمىزدە وتەتىن ەكسپو كورمەسىنە كەلەتىن قوناقتاردى وسى قامباش كولىنە اكەلۋدى ويلاستىرۋدا. – ارال ەكولوگيالىق ايماق رەتىندە الەمنىڭ نازارىن اۋدارتتى. جەر شا­رىن­داعى حالىقتار ارال دەسە, تەڭىزى تارتىلعان, توپىراعى كوشكەن, تۇزى ۇشقان قاسىرەتتى مەكەن دەپ ويلايدى. قازىرگى تاڭدا تەڭىز كەمەلىنە كەلە باستادى. شاعالاسى شارق ۇرعان ايدىن مۇنداعى حالىقتىڭ تىرشىلىك كوزىنە اينالىپ كەلەدى. بىزدە بالىق شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ايتارىم, ارال – ناعىز دەمالىس ايماعى!, – دەيدى اۋدان اكىمى. قارت ارالدىڭ اساۋ تولقىنى جاعانى ۇرىپ, شاعالاسى ازان-قازان بولىپ جاتاتىن باعزى ءبىر شاق قايتا ورنىعا باستادى. ەندى, مىنە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان اۋداندا ەكوتۋريزم سالاسى قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە. قازىردىڭ وزىندە قامباش كولىنە كەلىپ, سۋعا شومىلىپ, دەمالۋشىلار قاتارى كورشىلەس وبلىستاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, رەسەي تۋريستەرىمەن تولىعۋى بۇل ءىستىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىن دالەل­دەيتىندەي. تالعات رايىمبەك, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا