كەشە باستالىپ كەتكەن ەلوردا تويىنىڭ ەڭ قىزىقتى باعدارلاماسىنا بالاناتىن «مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى استانا» كوشپەندىلەر وركەنيەتى فەستيۆالىن تاماشالاۋ بارىسىندا كوڭىل تەبىرەنتەرلىك تالاي تاعىلىمدى كورىنىستەردىڭ كۋاسى بولدىق.
«حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ وڭ قاپتالىن الا قونىس تەپكەن ەكزوتيكالىق ەتنواۋىلعا اياق باسقاننان-اق ەرتەگى الەمىنە ەنگەندەي ەجەلگى زامان ەلەستەرىنە ەلىتىپ, ەرەكشە كۇيگە بولەندىك. ورتاسىندا ەڭسەلى وردا ورناعان اقشاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ اينالاسى ابىر-سابىر. اساتاياقتى اقساقالدار, كيمەشەگى قارقاراداي كەيۋانالار, قىرمىزىداي قۇلپىرعان قىز-قىرقىن, جەلىككەن جىگىت-جەلەڭ, ءبارى وسىندا. بەس قارۋىن بەلىنە بايلاعان باتىرلار ءجۇر بالپاق-بالپاڭ باسىپ. ەكى مەتردەن اساتىن ەڭسەگەي بويلى ەرلەردى ەكى كۇننىڭ بىرىندە كورە بەرمەيتىن بىلايعى جۇرت ولارمەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ الەك. ەستەرى كىرگەننەن اتىس-شابىس كينولاردىڭ اتىشۋلى كەيىپكەرلەرىنە ەلىكتەيتىن قارادومالاقتارىمىزدىڭ بەتىن بەرى قاراتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتسا بولعانى دا مۇنداي باھادۇرلەر بايقاۋىنىڭ.
قاي جاققا قاراساڭىز دا قايناعان قىزۋ ەڭبەك, ارقا-جارقا اعايىن, ىردۋ-دىردۋ توي-دۋمان... اناۋ تۇستا الاشا توقىپ, تەكەمەت باسقان ايەلدەر. مىنا بۇرىشتا ۇرشىقتارىمەن ءجىپ ءيىرىپ, ءجۇن ساباعان جەڭگەيلەر. انەبىر جەردە قىشتان قۇمىرا قۇيىپ, ساقينا سوققان, قىلپىتىپ قىلىش قايراپ, دومبىرانىڭ شاناعىن «دومالاتقان» قولونەر شەبەرلەرى وتىر جاندارىنا تالاپتى جاستاردى جيناپ الىپ. ءجون-اق. الدىڭعى بۋىن اعالار كەيىنگى تولقىن ىنىلەردى وسىلايشا ۇيرەتپەسە ارىدەن تارتىلعان التىن ارقاۋدىڭ ءۇزىلىپ قالۋى وپ-وڭاي. سوندىقتان جاقسى ءداستۇر جالعاسسا يگى.
قارا قايىستى كۇمىسپەن كۇپتەپ ومىلدىرىك, قۇيىسقان ءتۇيىپ, ايشىقتى ات ابزەلدەرىن جاساعان, تاسپا ءتىلىپ, قامشى ءورىپ, ەرتوقىم قۇراستىرعان جىگىت اعاسىن از-كەم اڭگىمەگە تارتتىق.
– اتى-ءجونىم جانبولات ءسۇيىمباي. كيەلى تۇركىستاننان كەلدىم. باستى ماقساتىم – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاپ, ءىزىمىزدى باسقىسى كەلەتىن ءىنىلەرىمىزگە بىلىكتىلىك دارىستەرىن بەرۋ. ماسەلەن, مىناۋ قۇراندى ەر ءوزىمىزدىڭ وڭىردە وسەتىن كوكتالدان ىستەلىنگەن. قاڭقاسى تۇيەنىڭ مويناق تەرىسىمەن قاپتالعان. ودان ءارى تاپسىرىس يەسىنىڭ تالعامىنا جانە قالتاسىنا قاراي اشەكەيلەنىپ, قاجەتتى قالىپقا كەلتىرىلەدى. اكەم تاسبولات مارقۇم كادەلى كاسىپكە بالا كۇنىمنەن باۋلىدى. بۇگىندە بۇل وتباسىمنىڭ كۇنكورىس كوزىنە اينالدى. كوركەمدەۋ جۇمىستارىنا كەلىنشەگىم گۇلزيرا كومەكتەسەدى. ون بەس جىلدان بەرگى كورگەن-باققانىم وسى. ءبىرسىپىرا رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىستىم. بىلتىر ءبىر ايدان استام ۋاقىت ابۋ-دابي قالاسىندا بولدىم. شەيحتاردىڭ شاقىرۋىمەن بارعان سوڭ بارىمدى سالىپ باقتىم. ارابتىڭ شالدارى مۇڭدارىن شاعىپ, وزدەرىندە بۇل ونەردىڭ جوعالىپ كەتكەنىنە كەيىستىك ءبىلدىردى. ايتۋلارىنا قاراعاندا, ارعىماقتارىن امەريكالىق كوۆبويلاردىڭ ەر-تۇرماندارىمەن جابۋلايتىن كورىنەدى. باۋىرىم ەسبولات, بالام رامازان, شاكىرتتەرىم بەكسۇلتان مەن نۇرسۇلتان ءبارىمىز تۇتىنۋشىلارىمىزدىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن تاپ-تۇيناقتاي ورىنداۋعا تىرىسامىز, – دەيدى ول بىزگە اعىنان جارىلىپ,
قاز-قاتار جايعاسقان ىسمەرلەردىڭ اراسىنان اسقان ىجداعاتتىلىقپەن كەستە تىگۋگە كىرىسكەن اپايدىڭ ەپتى قيمىلىنا ەرىكسىز نازار اۋداردىق. اماندىق سۇراسىپ, انىقتاعانىمىز, شىت-شىبىردىڭ شىرايىن كىرگىزگەن كەستەشىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ايماعىنان اتاجۇرتىنا اڭساپ جەتكەن كۇليا قاسەنقىزى ەكەن. قولىنداعى ءبىزىمەن قولايىن تاۋىپ تۇسكيىزدىڭ بەتىن تۇتاسىمەن تۇرلەندىرىپ تاستاپتى.
بىلۋىمىزشە, تۇسكيىزدەر بۇرىن جاڭادان تۇسكەن كەلىندەردىڭ جاۋراماۋى ءۇشىن توسەكتىڭ ىرگە جاعىنا ۇستالىنسا, كەيىننەن كەلىستىرە ورنەكتەپ تورگە ىلەتىن ءۇردىس قالىپتاسقان. قازىر ونى قالا تۇگىل اۋىلداعى ۇيلەردەن كورمەيتىن جاعدايعا جەتتىك.
وڭتۇستىكقازاقستاندىق مەڭشارىپ داۋرەن قاراعاشتىڭ دىڭىنەن جونىپ العان قوبىزىن سورەگە قويىپتى. كيەلى اسپاپقا كوبىنەسە مۋزىكا ماماندارى قولقا سالاتىن سياقتى. ارا-تۇرا باقسىلار سۇرايدى. ايتەۋىر ءار تاراپتاعى الەۋمەتتىڭ قاجەتىنە جاراپ تۇرعانى ءسوزسىز.
استانالىق اتاقتى قولونەرشى بەرىك ءالىباي ءوزىنىڭ وسىناۋ ۇلكەن جارمەڭكەدەن تىس قالعانىن بازىنا قىلىپ جەتكىزدى: «ماعان ەشكىم حابارلاسپادى. ايتپەسە اكەلەتىن زاتتارىم جەتكىلىكتى ەدى. ايتسە دە الدەكىمدەردىڭ جىبەرگەن «ءاتتەگەن-ايىنا» وكپەلەپ جاتىپ الماي, الىستان-جاقىننان اتباسىن بۇرعان ءارىپتەستەرىمنىڭ بازارلىعىن بايقاپ شىعۋدى ءجون سانادىم».
اجارلى-بازارلى اۋىلدى ارالاعانىمىزدا قولىنا قىران قوندىرعان جىگىتتىڭ اينالاسىنا جينالىپ قالعان قالىڭ قاۋىمدى اڭعاردىق. ۇلكەن-كىشى ۇزدىگىپ ءتۇز قۇسىنا قۇمارلانا قارايدى. سونى سەزگەن قاراعاندىلىق قۇسبەگى سەرىك ابدىرازاق بۇركىت باپتاۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلدەرى توڭىرەگىندە شەتجاعالاپ سىر شەرتىپ قويادى: «اقسۋ-ايۋلىنىڭ ازاماتىمىن. قۇس سالىپ, تازى جۇگىرتىپ سايات قۇرعانىما جەتى جىلدان استى. اكەمىز باستاپ, ءۇي-ىشىمىزبەن تەگىس اتا-سالتىمىزدى ارداقتايمىز. قارىنداسىم ماقپال قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇيىمداستىرىلعان «سالبۋرىن» بايگەلەرىندە سان مارتە ولجا سالىپ جۇرگەن كانىگى بۇركىتشى. توماعاسى سىپىرىلماي تورىققان مىناۋ «سارىارقام» ءتورت رەت قاسقىرعا ءتۇسىپ, قانجىعامدى مايلاعان سايىپقىران», دەپ جىمىڭ-جىمىڭ ەتەدى سابازىڭ ماقتانىشىن جاسىرا الماي.
ارنايى بولىنگەن الاڭقايدا ات ويناتقان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جايداربەك كۇنعوجينوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ايگىلى «نوماد» كاسكادەرلەر توبىنىڭ ونەرىنە قوشەمەتپەن قول سوقپاعاندار كەمدە-كەم. ءوزىمىزدىڭ «قازاقفيلمنىڭ» «كوشپەندىلەرىنەن» باستاپ رەسەي, گولليۆۋد, بوليۆۋدتىڭ كينوتۋىندىلارىندا كورەرمەننىڭ كوزدەرىن شاراسىنان تالاي شىعارا جازداعان شىتىرمان تريۋكتەردىڭ اۆتورى اتانعان اسا ءابجىل شاباندوزدار بۇل جولى دا ايانىپ قالعان جوق. استارىنداعى ارعىماقتارى دا اۋىزدىقتارىمەن الىسقانمەن تاقىمى تاستاي بەرىك يەلەرىنىڭ ءامىرىن ەكى ەتپەيدى. اقمىلتىق اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى: «ەپوسى, ەپوپەياسى قىراتتارىمنىڭ, تۇياقتارىمەن جازىلعان پىراقتارىمنىڭ», دەپ اعىل-تەگىل جىرلاعانىنداي جىلقىنى جانىنداي جاقسى كورمەيتىن, قىردان قيقۋ شىقسا قانى قىزبايتىن قازاق بار ما؟! وسى ويىمىزدىڭ ايعاعىنداي «كوكپار», «اۋدارىسپاق», «قىز قۋ», «جامبى اتۋ» سەكىلدى ۇلتتىق ويىنداردان كورسەتىلگەن شوۋ اركىمگە ۇمىتىلماستاي اسەر سىيلادى.
قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇجىناعان قالاشىقتا بۇگىندە ۇمىتىڭقىراپ كەتكەن كەيبىر سالت-داستۇرىمىزبەن, ادەت-عۇمىرىپتارىمىزبەن قايتا قاۋىشقانىمىز قانداي عانيبەت. كوشپەلى مۋزەيلەرگە باس سۇقساڭىز, اتاقتى رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ قايتا قالپىنا كەلتىرگەن «التىن ادام», «سارمات جاۋىنگەرى» سىندى كونە جادىگەرلەرىمىزدى كورىپ, باياعىدا باقۋاتتى ءومىر سۇرگەن بابالارىمىزدىڭ باي مۇرالارىمەن تانىساسىز. ەرتە, ەرتە, ەرتەدە اتا-بابالارىمىز قانداي بولعانىن بىلگىسى كەلگەن جانداردىڭ «مىڭجىلدىقتار توعىسىنداعى استانا» اتتى فەستيۆالدىڭ اياسىنداعى مادەني شارالاردى ءبىر كورىپ كەتكەنىن قالار ەدىك.
مۇندا ەندى ەكى-ءۇش كۇن بويى ەلوردالىقتار مەن قالا قوناقتارىن التى الاشقا ءماشھۇر ءانشى, كۇيشى, بيشىلەر, ەتنوگرافيالىق توپتار ساحنا تورىنەن سازدى سالەم جولداماق.
ەندەشە, ەن جايلاۋ – ەسىل جۇرتقا كوشىپ كەلگەن ەجەلگى ءداۋىر عاجايىپتارىمەن ديدارلاسۋعا اسىعايىق!
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
