«التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى كۇندەلىگىنەن
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ساپارعا شىققان «التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى رەسەيدىڭ تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى قوساعاش اۋدانىنداعى ساپارىن ماۋسىمنىڭ 19-20-سى كۇندەرى وسى اۋدانعا قاراستى جازوتىر اۋىلىندا جالعاستىردى.
قوساعاش اۋىلىنان قارت التايدىڭ اق قار جامىلعان تابىن بوعدا, ۇكەك جانە مۇزتاۋ سىندى ايگىلى شىڭدارىن بەتكە الىپ جولعا شىققان ەكسپەديتسيا 20 شاقىرىمداي ءجۇرىپ تاۋ ەتەگىنە جاقىنداي بەرە, تارحاتا وزەنىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا ورنالاسقان ءبىزدىڭ زامانىمىزدان ەكى-ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى تىلسىم مەگاليتتىك كەشەنگە اتباسىن تىرەدى. جەرگىلىكتى حالىق قابايتاس دەپ اتايتىن, ءتورت بوساعالىعىندا ءتورت ۇلكەن پەتروگليفتى جانە ۇساق تاستاردان قالانعان بۇل كەشەن ەرتە زاماندا وسىندا مەكەن ەتكەن بەلگىسىز حالىقتىڭ تاڭىرگە, تابيعاتقا, كۇن مەن ايعا ءتاۋ ەتىپ, تاساتتىق بەرەتىن كيەلى كەشەنى بولعان. ءبىزدى وسىندا باستاپ كەلگەن تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني-تاريحي مۇرالار اگەنتتىگىنىڭ ءداستۇرلى اۋماقتاردى پايدالانۋ ديرەكتسياسىنىڭ ادىسكەرى راشيت سەرگەەۆيچ ماتيەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي عالىمدارى تاراپىنان شارتتى تۇردە «كىشى ستوۋنحەندج» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل كەشەن بىرنەشەلەگەن ماتەماتيكالىق جانە استرونوميالىق مەجەلەرگە (ەسەپتەرگە) ساي قۇرىلعان. بۇدان بۇرىن ارحەولوگ-تاريحشىلار ءبىرشاما زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىمەن, وسىناۋ تىلسىم كەشەننىڭ تۇڭعيىق سىرىن ءالى كۇنگە تولىق اشا الماپتى. ءبىز دە ءاتۇستى اينالىپ-ۇيىرىلگەنىمىز بولماسا, جوپەلدەمەدە نە قورىتىندى شىعارا قويايىق؟
قازاقستان, رەسەي, قىتاي جانە موڭعوليا سىندى ءتورت ەلگە بىردەي تىرەك بولعان گەوگرافيالىق التاي دۇنيە ءجۇزىن باياعىدان وسىنداي تىلسىمدارىمەن تاڭعالدىرىپ كەلەدى. كۇنگەي التايداعى بەرەل, كۇرشىم قورىمدارى, شەمىرشەك مادەنيەتى, شىڭگىلدەگى ۇشكول ۇيگەن تاس كەشەنى, ۇكەك حانشايىمى, پازىرىق كونە قورعاندارى, ت.ب. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر التاي تاريحىنىڭ تىم ەرتەدەن باستاۋ الاتىنىن, ءارى ونىڭ ادامزات وركەنيەتى بەسىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەرتە جانە ورتا عاسىرلاردا الەمگە تانىلعان كوشپەندىلەردىڭ ءۇش ۇلكەن يمپەرياسى − عۇن, كونە تۇركى جانە موڭعول يمپەريالارى وسى التايدان جەر جۇزىنە قانات جايعان بولاتىن. التايدىڭ تاۋ مەن تاسى, وزەن-كولدەرى, جەراستى بايلىقتارى, وسىمدىگى مەن اڭ-قۇسى تۋرالى اڭگىمە تىپتەن بولەك. دەمەك, التايعا ءار جولعى ساپار − ءوزىنىڭ اۋەلگى تابيعي بولمىسىن, تازالىعىن ساقتاعان عاجايىپ ولكەنى اشۋ, ءتۇرلى مادەنيەتتەردى, داستۇرلەر مەن تۇرمىس-سالتتاردى اشۋ. بىراق بۇل وسىندا ساپار شەككەن ءار ادام ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىن-ءوزى اشۋ, جاڭاشا تىنىستاۋ, ءوزىن جاڭاشا سەزىنۋ. ايتىپ-ايتپاي, التايدىڭ ءتورت مەملەكەتتى تۇيىستىرگەن بيىك تاۋ-شىڭدى ايماعى ءدال وسى تۇستا ورنالاسقان ەدى. الەمگە ايگىلى وب, ەرتىس سەكىلدى ۇلى داريالار باستاۋىن وسى تۇستان الادى. ياعني, التايدىڭ كۇنگەي بەتىنەن ەرتىس, تەرىسكەي بەتىنەن وب قۇرالادى. ولار ۇزاق اعىپ مۇحيتقا قۇيادى. وندا الەمدىك مۇحيت ايدىنىمەن تابيعي بايلانىس بار. بىراق كەيىن كەلە ادام قولىمەن جاسالعان قياناتتار التايدىڭ وسىناۋ الەمدىك ەكوزونامەن بولعان بايلانىسىنا كەدەرگى كەلتىردى. سونىڭ ءبىر مىسالى − مۇندا بالىقتىڭ تۇرلەرى كۇرت ازايىپ كەتتى. ۇلى مۇحيتتاردان قايتىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ تۋعان بۇلاعىنىڭ باسىنا جەتىپ ۋىلدىرىق شاشاتىن بالىقتار بەتون بوگەندەردەن وتە المايتىن بولدى.
سول سەكىلدى, التايدى اتا-باباسىنان بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان قازاقتار دا شەكارا سىزىقتارىمەن تورتكە ءبولىنىپ قالدى. سونىڭ ءبىر مىسالى, ەرتەرەكتە مىناۋ ءبىز باعىت الىپ كەلە جاتقان جازوتىر قاتونقاراعاي ەلىنىڭ جايلاۋى بولعان. ۇكەككە قىستىگۇنى جىلقىشىلار جىلقى وتارلاتىپ, جاس جىگىتتەر شاڭعىمەن ت ۇلىپتارىن سۇيرەتىپ قاتىناپ تۇرعان. كەيىن كەلە, كەڭەس وكىمەتى بۇل جاق شالعاي ءارى قاتىناسى قولايسىز دەگەن سىلتاۋمەن 30-جىلدارى جازوتىردى رەسەيگە قاراتىپ جىبەرگەن.
قاتونقاراعاي مەن قوساعاش قازاقتارىنىڭ تاريحي بايلانىسى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ كەلە جاتقان سان تاراۋ وقيعانىڭ ءبىرى – «قامار سۇلۋ» حيكاياسى. قامار سۇلۋ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ وسى اتتاس پوەماسىنىڭ باس كەيىپكەرى. اۆتور بۇل شىعارماسىن 1914-1915 جىلدارى قاتونقاراعايداعى شىڭعىستاي بولىسىندا بالا وقىتىپ جۇرگەندە عاشىق بولعان باعيلا سۇلۋعا ارناپ شىعارعان. باعيلا شىڭعىستايدىڭ بولىسى ابدىكارىم ەرەجەپتىڭ الپەشتەپ ۇستاعان قىزى بولاتىن, قوساعاشتاعى بۇقارباي بايدىڭ اقسۇلتان دەگەن ۇلىنا بەسىكتەگى كەزىندە اتاستىرىپ قويىلعان ەدى. سۇلتانماحمۇت باعيلاعا قانشا عاشىق بولعانىمەن, ەكى جاس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءداستۇرلى قازاق سالتىنان اتتاپ كەتە المايدى. ءوزىن ابدىكارىمنىڭ ەمەس, اتاسى ەرەجەپتىڭ قىزىمىن دەيتىن باعيلا ۇزاتىلىپ بارا جاتىپ: «اكەم ايتسا كونبەس ەدىم, اتام ايتقان سوڭ كوندىم», دەگەن ەكەن. بۇل وقيعا ءارى ەكى جاقتاعى قازاقتاردىڭ بۇرىننان تاعدىرلاس, تىنىستاس بولىپ, بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناسىپ كەلگەنىن كورسەتەدى. بەرگى شىڭعىستاي مەن شابانبايداعى ەلدىڭ قوساعاش پەن جازوتىرداعى تۋىستارىمەن ارا قاتىناسى تۋرالى پ.مۇحتاسىروۆتىڭ «فوليانت» باسپاسىنان شىققان «بايتەرەكتىڭ وقشاۋ شىققان بۇتاعى» اتتى كىتابىندا جان-جاقتى باياندالادى. مۇزتاۋ مەن ۇكەكتىڭ قوس قاپتالىن تەل ەمگەن قازاقتار كەشەگى كەڭەس وداعى ىدىراعانعا دەيىن اراداعى تاۋ جولىمەن ءارى-بەرى قاتىناپ, ءبىر-بىرىمەن ادەتتەگىدەي بايلانىسىپ تۇرىپتى. بۇگىندە مۇنداي بارىس-كەلىسكە قاتاڭ شەكتەۋ قويىلعان. ويتكەنى, شەكارانىڭ اتى شەكارا. سول سەبەپتى ارعى, بەرگى بەتتەگى اعايىندار ءبىر-بىرىنە جەتۋ ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇرىپ كەدەن اينالۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ دە اتالعان شەكارالىق ايماققا جەتۋىمىز ءۇشىن الدىن الا رۇقسات الۋىمىزعا تۋرا كەلدى.
وسى تۇستا ەرىكسىز بار شىندىققا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, قانشا جەردەن باۋىرىم دەسەك تە, قوساعاشتىق اعايىندار اتامەكەنىمەن بىرگە وزگە ەلدىڭ قۇزىرىندا. زاڭى, ءتارتىبى باسقا بولعاندىقتان اعايىندار ەرىكتى نەمەسە ەرىكسىز تۇردە سول ەلدىڭ قوعامدىق جاعدايىنا, مەنتاليتەتىنە جانە تىلىنە بەيىمدەلە بەرەتىنى ءسوزسىز. وعان قوساعاش اۋدانىنداعى اۋىلداردى ارالاعان كەزىمىزدە كوز جەتكىزدىك. قازاقتار باسىم ورنالاسقان اۋىلداردىڭ وزىندە بالالار ورىس تىلىندە وقيدى. وسى جايدى كوڭىلىنە اۋىر الدى بىلەم, قاسىمدا وتىرعان وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباەۆ اعامىز: «ەندى ءبىراز جىلدان كەيىن مۇنداعى ۇرپاقتىڭ تاعدىرى نە بولار!؟» – دەپ كۇرسىنىپ جىبەردى. مۇندايدا قول ۇشىن بەرەتىن ءبىر عانا نارسە − ول ەلىمىزدىڭ ءىشى مەن سىرتىنداعى ءار قازاقتىڭ قازاقتىعى, ار-نامىسى مەن پاتريوتتىعى...
جازوتىرعا دەيىنگى 142 كيلومەترلىك اسفالتسىز تاۋ جولى ءبىزدىڭ كولىكتەر ءۇشىن تىم جايلى بولعانى سونشالىق, قارلى جوندار مەن ورماندى شاتقالداردى ارتقا سىدىرىپ, بىرقالىپتى جىلدامدىقپەن زىمىراپ وتىردىق. راحمەتقاجى اعامىز بۇل جولدىڭ ءاربىر وي-شۇقىرىن جاتقا بىلەدى ەكەن. «وسى جولدىڭ بويىمەن اۋىل مەن اۋداننىڭ اراسىندا اتپەن ارا قونىپ جەتەتىن كەزدەرىم ءالى ەسىمدە», – دەيدى ول. راحمەتقاجى بەرسىمباي بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمداردىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە تانىمال بولىپ, ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا, گاننوۆەر مەديتسينالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, ەۋروپا مولەكۋلالىق بيولوگيا زەرتحاناسىندا, استون ۋنيۆەرسيتەتىندە, جاپونيانىڭ ۇلتتىق بيومەديتسينالىق يننوۆاتسيالار ينستيتۋتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. اعامىزدىڭ نەگىزگى عىلىمي ەڭبەكتەرى جانۋارلار مەن ءوسىمدىكتەر گەنومىنىڭ فۋنكتسيونالدىق قۇبىلىستارى زاڭدىلىعىنىڭ مولەكۋلالىق مەحانيزمدەرىن, گەندىك رەتتەۋىش جۇيەلەردى جاسۋشالىق جانە تىندىك دەڭگەيدە زەرتتەۋگە ارنالعان. ول گەنەتيكالىق تۇراقسىزدىقتىڭ, وسىمدىكتەر گەنەتيكاسىنىڭ ارنايى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, گەن اكتيۆتىلىگىنىڭ كاسكادتىق جولمەن رەتتەلۋىن دالەلدەدى. ءسويتىپ, نەمىستىڭ اتاقتى گۋمبولدت ستيپەندياسىنىڭ, ۇلىبريتانيا كورولدىق قوعامىنىڭ پ.كاپيتسا اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. دەمەك, بۇل جولدار ونى جاستايىنان شىنىقتىرعان, جىگەرىن جانىعان جولدار ەدى. «جاقسىدان شاراپات» دەمەكشى, راحمەتقاجى اعامىزدىڭ وسى جولى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمىمەن بىرگە تۋعان اۋىلىنا كەلە جاتۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن تاعىلىمدىق ءمان-ماعىنا جاتىر دەسەك بولادى.
جازوتىرعا كەلە جاتىپ اعانىڭ ايتۋىمەن جول-جونەكەي تاعى ەكى جەردە كونە ءداۋىردىڭ تاس مولالارىنا, قازاقتاردىڭ قاراعايدان بۇراعان ەسكى اعاش بەيىتتەرىنە ايالدادىق. بىرىڭعاي تاس قورىمداردان تۇراتىن كونە ءداۋىر مولالارى پوشىمى جاعىنان تۇركى داۋىرىنە وتە جاقىن. وندا وڭدەلمەگەن بالبال تاستاردى جانە ءبىر-بىرىمەن قاتارلاستىرا ورناتىلعان قادا تاستاردىڭ تىزبەسىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان قاراعاندا, وسى وڭىرگە كەزىندە كونە تۇركىلەردىڭ تومەن دارەجەلى شاتتارى, ەلتابىرلەرى نەمەسە ەركىندەرى, تارحاندارى يەلىك ەتكەن بولۋى مۇمكىن. ال اعاش بەيىتتەرگە كەلسەك, ول ءحىح عاسىرعا ءتان جالپى التاي قازاقتارىنداعى جەرلەۋ ءداستۇرىنىڭ ءبىر كورىنىسى. قايتىس بولعان ادامعا قاراعاي بورەنەلەردەن قيۋلاستىرىپ قورعان نەمەسە كەسەنە تۇرعىزۋ التايدىڭ كۇنگەي بەتىندەگى قازاقتاردا كەڭ تاراعان. مۇنداي زيراتتاردىڭ تۇرلەرىن, سالىنۋ ادىستەرى مەن اۋقىمىن, دارەجەسىن, تارالعان جەرلەرىن, سانىن جانە ولاردىڭ تاريحىن انىقتاۋ دا زەرتتەۋشىلەر ءجىتى نازار اۋدارۋعا تاتيتىن ماسەلە.
جازوتىر اۋىلىندا ءبىزدى اۋىل باسشىسى, قازاق جىگىتى الەكساندر زەلەنوك قارسى الا شىقتى. ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن قىز-كەلىنشەكتەر ورىس, التاي جانە قازاق تىلدەرىندە قۇتتىقتاۋ سوزدەر ايتىپ, جازوتىر جەرىنىڭ ءدام-تۇزىن ۇسىندى. سول جەردە قارسى الۋ داستارقانى جايىلىپ, اۋدان ونەرپازدارى, «كەرۋەن» توبىنىڭ انشىلەرى ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى. ەكسپەديتسيانىڭ وزگە مۇشەلەرى قوناق ۇيگە جايعاسىپ, جاسى ۇلكەندەر اكادەميك ر.بەرسىمبايدىڭ تۋىپ-وسكەن قارا شاڭىراعىنا – وسى اۋىلدى 30 جىلعا جاقىن باسقارعان اعاسى مۇحامەتقاجى بەرسىمباەۆتىڭ ۇيىنە تۇستىك. وسىندا ايانبەك, ەرمۇحان, قانجارباي جانە ءيىس قاتارلى اقساقالدارمەن بولعان اڭگىمە-دۇكەن اۋىلدىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحى مەن قازىرگى جاعدايى, قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق ءداستۇر, ءتىل مەن ءدىل, رۋحاني قۇندىلىقتار جايىندا ءوربىدى. قاريالار قازاق ەلىنىڭ 25 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنا, سىرتتاعى اعايىندارعا دەگەن كوڭىلىنە ءدان ريزا ەكەندىكتەرىن ايتىپ ءوتتى. كىشكەنتايىنان وسى ءوڭىردىڭ تاۋ-تاسىمەن بىرگە جاساسقان, تۋعان جەرگە تۋ تىگىپ, باۋىر باسقان ءيىس اقساقال ءوز كوڭىل-كۇيىن ولەڭمەن اۋەندەتە, تاقپاقتاتا جەتكىزدى.
ەرتەڭىنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ باستاعان اۆتوەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الدىمەن جازوتىر اۋىلىنداعى م.بەرسىمباەۆ اتىنداعى مەكتەپتە بولىپ, مەكتەپ كىتاپحاناسىنا كىتاپتار مەن ءتۇرلى كادەسىيلار تارتۋ ەتتى. ۇستازدار مەن وقۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەگەن ە.سىدىقوۆ جاس جەتكىنشەكتەرگە قازاق ەلىن جان-جاقتى تانىستىرا كەلىپ, ولاردى كەلەشەكتە راحمەتقاجى اتالارىنىڭ جولىن قۋىپ, ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات بولۋعا شاقىردى. اۋىلداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايدى تاماشالاۋ بارىسىندا جازوتىر قازاقتارىنىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ اتا-باباسىنان كاسىپ ەتىپ كەلە جاتقان ات ابزەلدەرى مەن ىدىس-اياقتارىن, جاساۋ-جابدىقتارىن كورىپ كوزايىم بولدىق.
مادەنيەت ۇيىندە اۋىل تۇرعىندارىمەن بولعان كەزدەسۋدە قوساعاش اۋدانىنىڭ اكىمى اۋەلحان جاتقانباەۆ اۆتوەكسپەديتسيانىڭ كەلۋىن قوساعاشتىقتار ءۇشىن يگى ىسكە بالاپ, الداعى ۋاقىتتا قازاق ەلىمەن قارىم-قاتىناستىڭ جيىلەپ, داستۇرگە اينالۋىنان ءۇمىت ەتتى, سونداي-اق كەلەشەكتە التايدى اينالا قونىستانعان رەسەي, قىتاي, موڭعوليا قازاقتارى ونەرپازدارىنىڭ استاناعا بىرىككەن گاسترولدىك ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتتى. ءسوز كەزەگى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ە.سىدىقوۆقا كەلگەندە, ول ەڭ اۋەلى قيىر جايلاپ, شەت قونعان اعايىنعا اتامەكەننىڭ, ەل ورداسى استانانىڭ ىستىق ىقىلاسقا تولى سالەمىن جەتكىزە كەلىپ, ولاردىڭ بوگدە ەلدىڭ قۇزىرىندا وتىرىپ-اق وزدەرىنىڭ انا ءتىلى مەن ءداستۇرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتارىن قازاقى رۋحتا ءتاربيەلەپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جازوتىرداعى م.بەرسىمباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپپەن ۇدايى بايلانىستا بولىپ, وسىنداعى جەتكىنشەكتەردىڭ زاماناۋي ءارى ۇلتتىق ۇلگىدە ءتالىم-تاربيە الۋىنا قولدان كەلگەنشە كومەك قولىن سوزاتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان سوڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى التاي رەسپۋبليكاسى «سايليۋگەم» ۇلتتىق پاركىنىڭ جازوتىرداعى كەڭسەسىندە بولىپ, تاۋلى التاي وڭىرىنەن رەسەيدىڭ «قىزىل كىتابىنا» كىرەتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاپ قالۋعا ارنالعان پارك قىزمەتىمەن تانىستى. پارك قىزمەتكەرلەرى ءوز قىزمەتىنىڭ باستى باعىتى جازوتىردى جارىپ اققان ورعىتى وزەنى اڭعارىنداعى تاۋلى, ورماندى القاپتى مەكەندەيتىن قار بارىسى مەن وسىنداعى تاۋ ارقارىنىڭ «ارعالى» دەپ اتالاتىن ءتۇرىن ايرىقشا قورعاۋعا الۋ, ءوڭىردىڭ وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارىن ۇدايى قاداعالاپ وتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل عانا ەمەس, رەسەي ۇكىمەتى, ءتىپتى, وزدەرىنە قاراستى تۇتاس التاي ءوڭىرىن ايرىقشا قورعاۋعا العان. ولاردىڭ التايعا ءبىرتۇتاس تاريحي-مادەني, تابيعي ەكوايماق رەتىندە قاراپ, سوعان وراي ءىس-قيمىل جاساي باستاعانى كورىنىپ تۇر. بۇگىندە ءون بويى قازىناعا تولى التايدىڭ ءبىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنە دە مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قامقورلىق قاجەت-اق. سەبەبى, ەلىمىزدە التايدىڭ ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىز بەن بۇگىنگى ومىرىمىزدەگى ورنى مەن ءرولى, ءمان-ماڭىزى ءالى دە بولسا تولىق ەسكەرىلمەي كەلەدى. ەندەشە, التايعا جاقىنداۋ ول ءبىزدىڭ ءتۇپ-تەگىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا جاقىنداۋ بولىپ تابىلادى. سوندا عانا ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى قايتا تاۋىپ, تاريح الدىنداعى ءوز ميسسيامىزدى قايتا قولعا الاتىن بولامىز. پرەزيدەنتتىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باستاماسى دا وسىنداي ۇلكەن پاسسيونارلىق يدەيادان تۋىنداعان.
جازوتىردان كەرى قايتقاندا 650 كيلومەتردەن استام جول ءجۇرىپ, كەشكىسىن الەمگە ايگىلى التىنكول بويىنداعى «ەدەم» قوناق ۇيىنە كەلىپ جايعاستىق. التىنكول تاۋلى التايدان شىققان وب وزەنىنىڭ ەكىنشى ءبىر باستاۋ سالاسى بولىپ تابىلاتىن بيە وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان. وعان قۇياتىن وزەندەردىڭ اڭعارى التىن كەنىنە باي بولعاندىقتان كول اتى دا سولاي اتالعان دەسەدى. ۇزىندىعى 78 كم, ەنىنىڭ كەڭدىگى 0,6-5,2 كم, ورتاشا تەرەڭدىگى 174 مەتر بولىپ كەلەتىن اقشا بۇلتتار استىنداعى وسىناۋ ادەمى ايدىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە جاراتىلىستىق ەسكەرتكىشتەرى تىزىمىنە كىرەدى. وعان كەلمەي كەتۋ تاۋلى التايدى كورمەي كەتكەنمەن بىردەي. سول سەبەپتى ءبىز دە «پيونەر» اتتى كەمەمەن كولدى ۇزىنا بويىنا ءبىر شولىپ قايتتىق. ءبىر قىزىعى, كولگە قۇيىپ جاتقان ۇلىلى-كىشىلى وزەندەردىڭ, سارقىرامالاردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ اتاۋى قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى, مىسالى: ايۋكەشپەس (ايۋ كەچمەس), اققورىم (اككۋرۋم), ءشيلى (چيلي), جايلاۋ (يايليۋ), ت.ب.
وسىلايشا ءبىزدىڭ تاۋلى التايعا جاساعان اۆتوەكسپەديتسيامىز التايدىڭ التىن القاسىنداي تابيعاتتىڭ وسىناۋ عاجايىپ جاراتىلىسىن كورىپ تاڭ قالۋمەن, اسەرلەنۋمەن جانە وي تۇيۋمەن اياقتالدى. شىنىمەن سولاي بولۋعا ءتيىس تە ەدى. ويتكەنى, قۇدىرەتى كۇشتى جاراتۋشى وسىنىڭ ءبارىن ادام ءۇشىن, ادامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ونىڭ سانالى ارەكەتى ءۇشىن جاراتقان. ەگەر قادىرىن بىلسەك, اتا-بابامىز بيىك شىڭدارىنا ءتاۋ ەتىپ, كوك تاڭىرمەن تىلدەسىپ, مىڭ جىلدار بويى جاراسىمدى تىرلىك ەتكەن قارت التايدىڭ بىزگە ءالى دە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ.
ماۋسىمنىڭ 25-ءى كۇنى ەكسپەديتسيا التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسىندا ايالداپ, وسىندا ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جالپى جيىنىنا قاتىستى. ايماقتاعى ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن تاجىريبەلەردى بىرلىكتە پايدالانۋ, جاڭا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ساي باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋ ماقساتىندا 2012 جىلى قازاقستان, رەسەي, قىتاي, ارمەنيا, موڭعوليا, تايلاند, قىرعىزستان, تاجىكستان قاتارلى ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇل ۇيىمعا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى 2014 جىلدان باستاپ مۇشە. التاي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن قاۋىمداستىقتىڭ بۇل جولعى جالپى وتىرىسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ ونىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزبەن بىرگە ەسەيگەن ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 20 جىلدىق بەلەسىندە قول جەتكەن تابىستارى مەن الەمدىك ارەناداعى بەت-بەدەلىن مويىنداۋ بولىپ تابىلارى دا ءسوزسىز.
تۇرسىنحان زاكەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
«التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى كۇندەلىگىنەن
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ساپارعا شىققان «التاي مۇراسى» اۆتوەكسپەديتسياسى رەسەيدىڭ تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسى قوساعاش اۋدانىنداعى ساپارىن ماۋسىمنىڭ 19-20-سى كۇندەرى وسى اۋدانعا قاراستى جازوتىر اۋىلىندا جالعاستىردى.
قوساعاش اۋىلىنان قارت التايدىڭ اق قار جامىلعان تابىن بوعدا, ۇكەك جانە مۇزتاۋ سىندى ايگىلى شىڭدارىن بەتكە الىپ جولعا شىققان ەكسپەديتسيا 20 شاقىرىمداي ءجۇرىپ تاۋ ەتەگىنە جاقىنداي بەرە, تارحاتا وزەنىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا ورنالاسقان ءبىزدىڭ زامانىمىزدان ەكى-ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى تىلسىم مەگاليتتىك كەشەنگە اتباسىن تىرەدى. جەرگىلىكتى حالىق قابايتاس دەپ اتايتىن, ءتورت بوساعالىعىندا ءتورت ۇلكەن پەتروگليفتى جانە ۇساق تاستاردان قالانعان بۇل كەشەن ەرتە زاماندا وسىندا مەكەن ەتكەن بەلگىسىز حالىقتىڭ تاڭىرگە, تابيعاتقا, كۇن مەن ايعا ءتاۋ ەتىپ, تاساتتىق بەرەتىن كيەلى كەشەنى بولعان. ءبىزدى وسىندا باستاپ كەلگەن تاۋلى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني-تاريحي مۇرالار اگەنتتىگىنىڭ ءداستۇرلى اۋماقتاردى پايدالانۋ ديرەكتسياسىنىڭ ادىسكەرى راشيت سەرگەەۆيچ ماتيەۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي عالىمدارى تاراپىنان شارتتى تۇردە «كىشى ستوۋنحەندج» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل كەشەن بىرنەشەلەگەن ماتەماتيكالىق جانە استرونوميالىق مەجەلەرگە (ەسەپتەرگە) ساي قۇرىلعان. بۇدان بۇرىن ارحەولوگ-تاريحشىلار ءبىرشاما زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىمەن, وسىناۋ تىلسىم كەشەننىڭ تۇڭعيىق سىرىن ءالى كۇنگە تولىق اشا الماپتى. ءبىز دە ءاتۇستى اينالىپ-ۇيىرىلگەنىمىز بولماسا, جوپەلدەمەدە نە قورىتىندى شىعارا قويايىق؟
قازاقستان, رەسەي, قىتاي جانە موڭعوليا سىندى ءتورت ەلگە بىردەي تىرەك بولعان گەوگرافيالىق التاي دۇنيە ءجۇزىن باياعىدان وسىنداي تىلسىمدارىمەن تاڭعالدىرىپ كەلەدى. كۇنگەي التايداعى بەرەل, كۇرشىم قورىمدارى, شەمىرشەك مادەنيەتى, شىڭگىلدەگى ۇشكول ۇيگەن تاس كەشەنى, ۇكەك حانشايىمى, پازىرىق كونە قورعاندارى, ت.ب. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر التاي تاريحىنىڭ تىم ەرتەدەن باستاۋ الاتىنىن, ءارى ونىڭ ادامزات وركەنيەتى بەسىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەرتە جانە ورتا عاسىرلاردا الەمگە تانىلعان كوشپەندىلەردىڭ ءۇش ۇلكەن يمپەرياسى − عۇن, كونە تۇركى جانە موڭعول يمپەريالارى وسى التايدان جەر جۇزىنە قانات جايعان بولاتىن. التايدىڭ تاۋ مەن تاسى, وزەن-كولدەرى, جەراستى بايلىقتارى, وسىمدىگى مەن اڭ-قۇسى تۋرالى اڭگىمە تىپتەن بولەك. دەمەك, التايعا ءار جولعى ساپار − ءوزىنىڭ اۋەلگى تابيعي بولمىسىن, تازالىعىن ساقتاعان عاجايىپ ولكەنى اشۋ, ءتۇرلى مادەنيەتتەردى, داستۇرلەر مەن تۇرمىس-سالتتاردى اشۋ. بىراق بۇل وسىندا ساپار شەككەن ءار ادام ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىن-ءوزى اشۋ, جاڭاشا تىنىستاۋ, ءوزىن جاڭاشا سەزىنۋ. ايتىپ-ايتپاي, التايدىڭ ءتورت مەملەكەتتى تۇيىستىرگەن بيىك تاۋ-شىڭدى ايماعى ءدال وسى تۇستا ورنالاسقان ەدى. الەمگە ايگىلى وب, ەرتىس سەكىلدى ۇلى داريالار باستاۋىن وسى تۇستان الادى. ياعني, التايدىڭ كۇنگەي بەتىنەن ەرتىس, تەرىسكەي بەتىنەن وب قۇرالادى. ولار ۇزاق اعىپ مۇحيتقا قۇيادى. وندا الەمدىك مۇحيت ايدىنىمەن تابيعي بايلانىس بار. بىراق كەيىن كەلە ادام قولىمەن جاسالعان قياناتتار التايدىڭ وسىناۋ الەمدىك ەكوزونامەن بولعان بايلانىسىنا كەدەرگى كەلتىردى. سونىڭ ءبىر مىسالى − مۇندا بالىقتىڭ تۇرلەرى كۇرت ازايىپ كەتتى. ۇلى مۇحيتتاردان قايتىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ تۋعان بۇلاعىنىڭ باسىنا جەتىپ ۋىلدىرىق شاشاتىن بالىقتار بەتون بوگەندەردەن وتە المايتىن بولدى.
سول سەكىلدى, التايدى اتا-باباسىنان بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان قازاقتار دا شەكارا سىزىقتارىمەن تورتكە ءبولىنىپ قالدى. سونىڭ ءبىر مىسالى, ەرتەرەكتە مىناۋ ءبىز باعىت الىپ كەلە جاتقان جازوتىر قاتونقاراعاي ەلىنىڭ جايلاۋى بولعان. ۇكەككە قىستىگۇنى جىلقىشىلار جىلقى وتارلاتىپ, جاس جىگىتتەر شاڭعىمەن ت ۇلىپتارىن سۇيرەتىپ قاتىناپ تۇرعان. كەيىن كەلە, كەڭەس وكىمەتى بۇل جاق شالعاي ءارى قاتىناسى قولايسىز دەگەن سىلتاۋمەن 30-جىلدارى جازوتىردى رەسەيگە قاراتىپ جىبەرگەن.
قاتونقاراعاي مەن قوساعاش قازاقتارىنىڭ تاريحي بايلانىسى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ كەلە جاتقان سان تاراۋ وقيعانىڭ ءبىرى – «قامار سۇلۋ» حيكاياسى. قامار سۇلۋ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ وسى اتتاس پوەماسىنىڭ باس كەيىپكەرى. اۆتور بۇل شىعارماسىن 1914-1915 جىلدارى قاتونقاراعايداعى شىڭعىستاي بولىسىندا بالا وقىتىپ جۇرگەندە عاشىق بولعان باعيلا سۇلۋعا ارناپ شىعارعان. باعيلا شىڭعىستايدىڭ بولىسى ابدىكارىم ەرەجەپتىڭ الپەشتەپ ۇستاعان قىزى بولاتىن, قوساعاشتاعى بۇقارباي بايدىڭ اقسۇلتان دەگەن ۇلىنا بەسىكتەگى كەزىندە اتاستىرىپ قويىلعان ەدى. سۇلتانماحمۇت باعيلاعا قانشا عاشىق بولعانىمەن, ەكى جاس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءداستۇرلى قازاق سالتىنان اتتاپ كەتە المايدى. ءوزىن ابدىكارىمنىڭ ەمەس, اتاسى ەرەجەپتىڭ قىزىمىن دەيتىن باعيلا ۇزاتىلىپ بارا جاتىپ: «اكەم ايتسا كونبەس ەدىم, اتام ايتقان سوڭ كوندىم», دەگەن ەكەن. بۇل وقيعا ءارى ەكى جاقتاعى قازاقتاردىڭ بۇرىننان تاعدىرلاس, تىنىستاس بولىپ, بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناسىپ كەلگەنىن كورسەتەدى. بەرگى شىڭعىستاي مەن شابانبايداعى ەلدىڭ قوساعاش پەن جازوتىرداعى تۋىستارىمەن ارا قاتىناسى تۋرالى پ.مۇحتاسىروۆتىڭ «فوليانت» باسپاسىنان شىققان «بايتەرەكتىڭ وقشاۋ شىققان بۇتاعى» اتتى كىتابىندا جان-جاقتى باياندالادى. مۇزتاۋ مەن ۇكەكتىڭ قوس قاپتالىن تەل ەمگەن قازاقتار كەشەگى كەڭەس وداعى ىدىراعانعا دەيىن اراداعى تاۋ جولىمەن ءارى-بەرى قاتىناپ, ءبىر-بىرىمەن ادەتتەگىدەي بايلانىسىپ تۇرىپتى. بۇگىندە مۇنداي بارىس-كەلىسكە قاتاڭ شەكتەۋ قويىلعان. ويتكەنى, شەكارانىڭ اتى شەكارا. سول سەبەپتى ارعى, بەرگى بەتتەگى اعايىندار ءبىر-بىرىنە جەتۋ ءۇشىن مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇرىپ كەدەن اينالۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ دە اتالعان شەكارالىق ايماققا جەتۋىمىز ءۇشىن الدىن الا رۇقسات الۋىمىزعا تۋرا كەلدى.
وسى تۇستا ەرىكسىز بار شىندىققا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, قانشا جەردەن باۋىرىم دەسەك تە, قوساعاشتىق اعايىندار اتامەكەنىمەن بىرگە وزگە ەلدىڭ قۇزىرىندا. زاڭى, ءتارتىبى باسقا بولعاندىقتان اعايىندار ەرىكتى نەمەسە ەرىكسىز تۇردە سول ەلدىڭ قوعامدىق جاعدايىنا, مەنتاليتەتىنە جانە تىلىنە بەيىمدەلە بەرەتىنى ءسوزسىز. وعان قوساعاش اۋدانىنداعى اۋىلداردى ارالاعان كەزىمىزدە كوز جەتكىزدىك. قازاقتار باسىم ورنالاسقان اۋىلداردىڭ وزىندە بالالار ورىس تىلىندە وقيدى. وسى جايدى كوڭىلىنە اۋىر الدى بىلەم, قاسىمدا وتىرعان وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, اكادەميك راحمەتقاجى بەرسىمباەۆ اعامىز: «ەندى ءبىراز جىلدان كەيىن مۇنداعى ۇرپاقتىڭ تاعدىرى نە بولار!؟» – دەپ كۇرسىنىپ جىبەردى. مۇندايدا قول ۇشىن بەرەتىن ءبىر عانا نارسە − ول ەلىمىزدىڭ ءىشى مەن سىرتىنداعى ءار قازاقتىڭ قازاقتىعى, ار-نامىسى مەن پاتريوتتىعى...
جازوتىرعا دەيىنگى 142 كيلومەترلىك اسفالتسىز تاۋ جولى ءبىزدىڭ كولىكتەر ءۇشىن تىم جايلى بولعانى سونشالىق, قارلى جوندار مەن ورماندى شاتقالداردى ارتقا سىدىرىپ, بىرقالىپتى جىلدامدىقپەن زىمىراپ وتىردىق. راحمەتقاجى اعامىز بۇل جولدىڭ ءاربىر وي-شۇقىرىن جاتقا بىلەدى ەكەن. «وسى جولدىڭ بويىمەن اۋىل مەن اۋداننىڭ اراسىندا اتپەن ارا قونىپ جەتەتىن كەزدەرىم ءالى ەسىمدە», – دەيدى ول. راحمەتقاجى بەرسىمباي بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمداردىڭ ءبىرى. ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە تانىمال بولىپ, ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا, گاننوۆەر مەديتسينالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, ەۋروپا مولەكۋلالىق بيولوگيا زەرتحاناسىندا, استون ۋنيۆەرسيتەتىندە, جاپونيانىڭ ۇلتتىق بيومەديتسينالىق يننوۆاتسيالار ينستيتۋتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. اعامىزدىڭ نەگىزگى عىلىمي ەڭبەكتەرى جانۋارلار مەن ءوسىمدىكتەر گەنومىنىڭ فۋنكتسيونالدىق قۇبىلىستارى زاڭدىلىعىنىڭ مولەكۋلالىق مەحانيزمدەرىن, گەندىك رەتتەۋىش جۇيەلەردى جاسۋشالىق جانە تىندىك دەڭگەيدە زەرتتەۋگە ارنالعان. ول گەنەتيكالىق تۇراقسىزدىقتىڭ, وسىمدىكتەر گەنەتيكاسىنىڭ ارنايى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, گەن اكتيۆتىلىگىنىڭ كاسكادتىق جولمەن رەتتەلۋىن دالەلدەدى. ءسويتىپ, نەمىستىڭ اتاقتى گۋمبولدت ستيپەندياسىنىڭ, ۇلىبريتانيا كورولدىق قوعامىنىڭ پ.كاپيتسا اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. دەمەك, بۇل جولدار ونى جاستايىنان شىنىقتىرعان, جىگەرىن جانىعان جولدار ەدى. «جاقسىدان شاراپات» دەمەكشى, راحمەتقاجى اعامىزدىڭ وسى جولى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن ۇجىمىمەن بىرگە تۋعان اۋىلىنا كەلە جاتۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن تاعىلىمدىق ءمان-ماعىنا جاتىر دەسەك بولادى.
جازوتىرعا كەلە جاتىپ اعانىڭ ايتۋىمەن جول-جونەكەي تاعى ەكى جەردە كونە ءداۋىردىڭ تاس مولالارىنا, قازاقتاردىڭ قاراعايدان بۇراعان ەسكى اعاش بەيىتتەرىنە ايالدادىق. بىرىڭعاي تاس قورىمداردان تۇراتىن كونە ءداۋىر مولالارى پوشىمى جاعىنان تۇركى داۋىرىنە وتە جاقىن. وندا وڭدەلمەگەن بالبال تاستاردى جانە ءبىر-بىرىمەن قاتارلاستىرا ورناتىلعان قادا تاستاردىڭ تىزبەسىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇعان قاراعاندا, وسى وڭىرگە كەزىندە كونە تۇركىلەردىڭ تومەن دارەجەلى شاتتارى, ەلتابىرلەرى نەمەسە ەركىندەرى, تارحاندارى يەلىك ەتكەن بولۋى مۇمكىن. ال اعاش بەيىتتەرگە كەلسەك, ول ءحىح عاسىرعا ءتان جالپى التاي قازاقتارىنداعى جەرلەۋ ءداستۇرىنىڭ ءبىر كورىنىسى. قايتىس بولعان ادامعا قاراعاي بورەنەلەردەن قيۋلاستىرىپ قورعان نەمەسە كەسەنە تۇرعىزۋ التايدىڭ كۇنگەي بەتىندەگى قازاقتاردا كەڭ تاراعان. مۇنداي زيراتتاردىڭ تۇرلەرىن, سالىنۋ ادىستەرى مەن اۋقىمىن, دارەجەسىن, تارالعان جەرلەرىن, سانىن جانە ولاردىڭ تاريحىن انىقتاۋ دا زەرتتەۋشىلەر ءجىتى نازار اۋدارۋعا تاتيتىن ماسەلە.
جازوتىر اۋىلىندا ءبىزدى اۋىل باسشىسى, قازاق جىگىتى الەكساندر زەلەنوك قارسى الا شىقتى. ۇلتتىق كيىمدەر كيگەن قىز-كەلىنشەكتەر ورىس, التاي جانە قازاق تىلدەرىندە قۇتتىقتاۋ سوزدەر ايتىپ, جازوتىر جەرىنىڭ ءدام-تۇزىن ۇسىندى. سول جەردە قارسى الۋ داستارقانى جايىلىپ, اۋدان ونەرپازدارى, «كەرۋەن» توبىنىڭ انشىلەرى ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى. ەكسپەديتسيانىڭ وزگە مۇشەلەرى قوناق ۇيگە جايعاسىپ, جاسى ۇلكەندەر اكادەميك ر.بەرسىمبايدىڭ تۋىپ-وسكەن قارا شاڭىراعىنا – وسى اۋىلدى 30 جىلعا جاقىن باسقارعان اعاسى مۇحامەتقاجى بەرسىمباەۆتىڭ ۇيىنە تۇستىك. وسىندا ايانبەك, ەرمۇحان, قانجارباي جانە ءيىس قاتارلى اقساقالدارمەن بولعان اڭگىمە-دۇكەن اۋىلدىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحى مەن قازىرگى جاعدايى, قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق ءداستۇر, ءتىل مەن ءدىل, رۋحاني قۇندىلىقتار جايىندا ءوربىدى. قاريالار قازاق ەلىنىڭ 25 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنا, سىرتتاعى اعايىندارعا دەگەن كوڭىلىنە ءدان ريزا ەكەندىكتەرىن ايتىپ ءوتتى. كىشكەنتايىنان وسى ءوڭىردىڭ تاۋ-تاسىمەن بىرگە جاساسقان, تۋعان جەرگە تۋ تىگىپ, باۋىر باسقان ءيىس اقساقال ءوز كوڭىل-كۇيىن ولەڭمەن اۋەندەتە, تاقپاقتاتا جەتكىزدى.
ەرتەڭىنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ باستاعان اۆتوەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الدىمەن جازوتىر اۋىلىنداعى م.بەرسىمباەۆ اتىنداعى مەكتەپتە بولىپ, مەكتەپ كىتاپحاناسىنا كىتاپتار مەن ءتۇرلى كادەسىيلار تارتۋ ەتتى. ۇستازدار مەن وقۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەگەن ە.سىدىقوۆ جاس جەتكىنشەكتەرگە قازاق ەلىن جان-جاقتى تانىستىرا كەلىپ, ولاردى كەلەشەكتە راحمەتقاجى اتالارىنىڭ جولىن قۋىپ, ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات بولۋعا شاقىردى. اۋىلداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايدى تاماشالاۋ بارىسىندا جازوتىر قازاقتارىنىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ اتا-باباسىنان كاسىپ ەتىپ كەلە جاتقان ات ابزەلدەرى مەن ىدىس-اياقتارىن, جاساۋ-جابدىقتارىن كورىپ كوزايىم بولدىق.
مادەنيەت ۇيىندە اۋىل تۇرعىندارىمەن بولعان كەزدەسۋدە قوساعاش اۋدانىنىڭ اكىمى اۋەلحان جاتقانباەۆ اۆتوەكسپەديتسيانىڭ كەلۋىن قوساعاشتىقتار ءۇشىن يگى ىسكە بالاپ, الداعى ۋاقىتتا قازاق ەلىمەن قارىم-قاتىناستىڭ جيىلەپ, داستۇرگە اينالۋىنان ءۇمىت ەتتى, سونداي-اق كەلەشەكتە التايدى اينالا قونىستانعان رەسەي, قىتاي, موڭعوليا قازاقتارى ونەرپازدارىنىڭ استاناعا بىرىككەن گاسترولدىك ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتتى. ءسوز كەزەگى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ە.سىدىقوۆقا كەلگەندە, ول ەڭ اۋەلى قيىر جايلاپ, شەت قونعان اعايىنعا اتامەكەننىڭ, ەل ورداسى استانانىڭ ىستىق ىقىلاسقا تولى سالەمىن جەتكىزە كەلىپ, ولاردىڭ بوگدە ەلدىڭ قۇزىرىندا وتىرىپ-اق وزدەرىنىڭ انا ءتىلى مەن ءداستۇرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتارىن قازاقى رۋحتا ءتاربيەلەپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جازوتىرداعى م.بەرسىمباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپپەن ۇدايى بايلانىستا بولىپ, وسىنداعى جەتكىنشەكتەردىڭ زاماناۋي ءارى ۇلتتىق ۇلگىدە ءتالىم-تاربيە الۋىنا قولدان كەلگەنشە كومەك قولىن سوزاتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان سوڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى التاي رەسپۋبليكاسى «سايليۋگەم» ۇلتتىق پاركىنىڭ جازوتىرداعى كەڭسەسىندە بولىپ, تاۋلى التاي وڭىرىنەن رەسەيدىڭ «قىزىل كىتابىنا» كىرەتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاپ قالۋعا ارنالعان پارك قىزمەتىمەن تانىستى. پارك قىزمەتكەرلەرى ءوز قىزمەتىنىڭ باستى باعىتى جازوتىردى جارىپ اققان ورعىتى وزەنى اڭعارىنداعى تاۋلى, ورماندى القاپتى مەكەندەيتىن قار بارىسى مەن وسىنداعى تاۋ ارقارىنىڭ «ارعالى» دەپ اتالاتىن ءتۇرىن ايرىقشا قورعاۋعا الۋ, ءوڭىردىڭ وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارىن ۇدايى قاداعالاپ وتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل عانا ەمەس, رەسەي ۇكىمەتى, ءتىپتى, وزدەرىنە قاراستى تۇتاس التاي ءوڭىرىن ايرىقشا قورعاۋعا العان. ولاردىڭ التايعا ءبىرتۇتاس تاريحي-مادەني, تابيعي ەكوايماق رەتىندە قاراپ, سوعان وراي ءىس-قيمىل جاساي باستاعانى كورىنىپ تۇر. بۇگىندە ءون بويى قازىناعا تولى التايدىڭ ءبىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنە دە مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قامقورلىق قاجەت-اق. سەبەبى, ەلىمىزدە التايدىڭ ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىز بەن بۇگىنگى ومىرىمىزدەگى ورنى مەن ءرولى, ءمان-ماڭىزى ءالى دە بولسا تولىق ەسكەرىلمەي كەلەدى. ەندەشە, التايعا جاقىنداۋ ول ءبىزدىڭ ءتۇپ-تەگىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا جاقىنداۋ بولىپ تابىلادى. سوندا عانا ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى قايتا تاۋىپ, تاريح الدىنداعى ءوز ميسسيامىزدى قايتا قولعا الاتىن بولامىز. پرەزيدەنتتىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باستاماسى دا وسىنداي ۇلكەن پاسسيونارلىق يدەيادان تۋىنداعان.
جازوتىردان كەرى قايتقاندا 650 كيلومەتردەن استام جول ءجۇرىپ, كەشكىسىن الەمگە ايگىلى التىنكول بويىنداعى «ەدەم» قوناق ۇيىنە كەلىپ جايعاستىق. التىنكول تاۋلى التايدان شىققان وب وزەنىنىڭ ەكىنشى ءبىر باستاۋ سالاسى بولىپ تابىلاتىن بيە وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقان. وعان قۇياتىن وزەندەردىڭ اڭعارى التىن كەنىنە باي بولعاندىقتان كول اتى دا سولاي اتالعان دەسەدى. ۇزىندىعى 78 كم, ەنىنىڭ كەڭدىگى 0,6-5,2 كم, ورتاشا تەرەڭدىگى 174 مەتر بولىپ كەلەتىن اقشا بۇلتتار استىنداعى وسىناۋ ادەمى ايدىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني جانە جاراتىلىستىق ەسكەرتكىشتەرى تىزىمىنە كىرەدى. وعان كەلمەي كەتۋ تاۋلى التايدى كورمەي كەتكەنمەن بىردەي. سول سەبەپتى ءبىز دە «پيونەر» اتتى كەمەمەن كولدى ۇزىنا بويىنا ءبىر شولىپ قايتتىق. ءبىر قىزىعى, كولگە قۇيىپ جاتقان ۇلىلى-كىشىلى وزەندەردىڭ, سارقىرامالاردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ اتاۋى قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى, مىسالى: ايۋكەشپەس (ايۋ كەچمەس), اققورىم (اككۋرۋم), ءشيلى (چيلي), جايلاۋ (يايليۋ), ت.ب.
وسىلايشا ءبىزدىڭ تاۋلى التايعا جاساعان اۆتوەكسپەديتسيامىز التايدىڭ التىن القاسىنداي تابيعاتتىڭ وسىناۋ عاجايىپ جاراتىلىسىن كورىپ تاڭ قالۋمەن, اسەرلەنۋمەن جانە وي تۇيۋمەن اياقتالدى. شىنىمەن سولاي بولۋعا ءتيىس تە ەدى. ويتكەنى, قۇدىرەتى كۇشتى جاراتۋشى وسىنىڭ ءبارىن ادام ءۇشىن, ادامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ونىڭ سانالى ارەكەتى ءۇشىن جاراتقان. ەگەر قادىرىن بىلسەك, اتا-بابامىز بيىك شىڭدارىنا ءتاۋ ەتىپ, كوك تاڭىرمەن تىلدەسىپ, مىڭ جىلدار بويى جاراسىمدى تىرلىك ەتكەن قارت التايدىڭ بىزگە ءالى دە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ.
ماۋسىمنىڭ 25-ءى كۇنى ەكسپەديتسيا التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسىندا ايالداپ, وسىندا ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جالپى جيىنىنا قاتىستى. ايماقتاعى ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن تاجىريبەلەردى بىرلىكتە پايدالانۋ, جاڭا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ساي باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋ ماقساتىندا 2012 جىلى قازاقستان, رەسەي, قىتاي, ارمەنيا, موڭعوليا, تايلاند, قىرعىزستان, تاجىكستان قاتارلى ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بۇل ۇيىمعا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى 2014 جىلدان باستاپ مۇشە. التاي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن قاۋىمداستىقتىڭ بۇل جولعى جالپى وتىرىسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ ونىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزبەن بىرگە ەسەيگەن ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 20 جىلدىق بەلەسىندە قول جەتكەن تابىستارى مەن الەمدىك ارەناداعى بەت-بەدەلىن مويىنداۋ بولىپ تابىلارى دا ءسوزسىز.
تۇرسىنحان زاكەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
سوڭعى جاڭالىقتار
جەتىسۋ وبلىسىندا سيۆەرس الما اعاشى گۇلدەدى
ايماقتار • كەشە
استانادا «مۇز ايدىنىنداعى چەمپيوندار» شوۋى ءوتتى
ەلوردا • كەشە
الداعى كۇندەرى اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
«تازا قازاقستان»: كەلەشەك مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى ەكواكتسياعا قاتىستى
«تازا قازاقستان» • كەشە
تۇركىستان وبلىسىندا ەكى كوپىردى سۋ شايىپ كەتتى
ايماقتار • كەشە
بيىل ەلىمىزدە اسكەري پاراد وتپەيدى
اسكەر • كەشە
