ەڭ جاۋاپتى جەردەگى كەرەك مامان

دالادا بوران ۇلىپ تۇر. سارىباي كارەرىنىڭ تەرەڭدىگى 600 مەتردەن اسادى. بىراق الىپ قازان شۇڭقىر قانشا تەرەڭدەسە دە ىقتاسىن بولمايدى ەكەن. قىردىڭ باسىندا اق تۇتەك بوران قالاي سوقسا, 600 مەتر تەرەڭدىكتە دە سول الاي-دۇلەي جىندى مىنەزىنەن ءبىر تانبايدى. «تابيعاتتا جاماندايتىن اۋا رايى جوق», دەپ ورىس انىندە ايتىلاتىنداي, عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلىنا تۋعان جەردىڭ اپتابى مەن بورانىنىڭ جاقپاي قالعان جەرى جوق دەسەك تە سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ كەنىشتەرىندەگى تەمىرجول توسەۋ جۇمىسى كەزىندە اقپانداتقان بوراننىڭ الەگى وڭاي ەمەس, ارينە. ويتكەنى, قار ءۇرىپ تاستاي بەرەدى دە, جولدى بۇزعاندا دا, سالعاندا دا كەدەرگىسى كوپ بولادى. ۇسكىرىك اياز توپىراقتى ابدەن قاتىرىپ تاستاعاندىقتان, ەكسكاۆاتوردىڭ ءتىسى تاسقا تيگەندەي شاقىلدايدى. تەمىرجول توسەۋ جۇمىسى قىس ايلارىندا وسىنداي قيىندىقپەن جۇرەدى. كوكتەم مەن جازدىڭ, كۇز­دىڭ دايىندايتىن «سىباعاسى» ءوز الدىنا. دەگەنمەن, جازدىڭ تولاس­س­ىز جاۋاتىن جاڭبىرى مەن توبەڭ­­نەن شىجعىراتىن اپتاپ ىس­­تى­عى, كۇزدىڭ قاراسۋىعى مەن ءوت­كىر جەلى كارەردەگى تەمىرجول ۋچاس­­كەسىندە 35 جىل ءۇزىلىسسىز ىستەپ كەلە جاتقان عۇبايدوللا جاناح­مەتوۆ­كە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەلى قاشان؟! كەن قازۋ جۇمىسىن قازىر الىپ تەح­نيكالارسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. شەتەلدىك الىپ ەكسكاۆا­تور­لاردىڭ ءشومىشى ءبىر سالعاندا 190 تەكشە مەترگە دەيىن جىنىس­تى ءبىر-اق شىعارادى. بىراق ادام قولى ارالاسپاي جۇمىس بىتپەيدى. كارەردە تەمىرجول توسەپ جۇرگەن جۇمىسشىلاردىڭ قولىنان قايلا­سى مەن بالعاسى, كۇرەگى مەن كىلتى تۇسپەيدى. تەحنيكا تەمىرجول تۇسە­تىن جولدىڭ بارلىعىن قولمەن قوي­عان­داي تەگىستەمەيدى, ونىڭ دا ادام قولىمەن اتقارىلار تۇس­تارى جەتىپ-ارتىلادى. جەر تەگىس­تەل­مەي تەمىرجول توسەلمەيدى. بوران سوعىپ نەمەسە جاڭبىر قۇيىپ تۇرعاندا جۇمىستى تۇندە اتقا­رۋدىڭ قيىندىقتارى ءوز ال­دىنا, قاۋىپتىلىگىن ايتىڭىز. كارەر تەرەڭدەگەن سايىن جول دا قۋ­سى­رى­لادى. «ەتىگىڭ تار بولسا, دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا» دەگەندى ءار جۇ­مىسشى سەزىنىپ جۇرەدى. ۋچاس­كەنىڭ باستىعى ع.جاناحمەتوۆ ءار قادام جەردەگى جۇمىسقا جاۋاپ بەرەدى, ويتكەنى, ونىڭ سىزباسىن دا, جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ باعىت-باعدارىن دا, جابدىقتار مەن قۇرالداردىڭ جۇمسالۋىن دا ءوزى جوسپارلاپ بەرەدى جانە ونىڭ باسى-قاسىندا بولادى. ءبىر ۋچاسكەدە جۇمىس توقتاسا, بۇكىل كەنىش قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش كۇيگە ەنەدى. ەلەكتر قۋاتىن بەرىپ تۇرعان جەلىدەن اقاۋ شىقسا دا نەمەسە باعانالار جەلمەن قۇلاپ, سىم ۇزىلسە دە بۇكىل كە­نىش توقتايدى. ويتكەنى, ەلەكتر قۋا­­تىن­سىز ءبىر ۋچاسكە جۇمىس ىستە­مەي­دى. كەن جىنىسىن تاسىپ ءجۇر­گەن ماشينالار بۇزىلىپ قال­سا, بۇكىل كەنىش جۇمىسى تاعى قاڭ­تارى­لادى. سەبەبى, قۇلاتىلعان جى­نىس­تى سىرت­قا شىعارىپ, ورىن بوس­اتىپ تۇر­ماسا, كەن قازۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەگەر كارەرگە تەمىرجول توسەل­مەسە, وندا ءتىپتى كەنىشتە جۇمىس جۇرەدى دەگەن تۇسىنىك تە بول­ماس ەدى. سەبەبى, ەكسكاۆاتور قازىپ بەرگەن كەن بايىتۋ فاب­ريكا­سىنا جەتكىزىلمەي قالادى. كارەر ىشىندەگى تەمىرجولمەن كەلگەن ۆاگوندار تىزبەگىنە كەن ارتىلادى. ءارى بۇل جۇمىس كۇندىز-ءتۇنى توق­تا­ماي جۇرەدى. كەنىشتەگى ەڭ جاۋاپ­تى, ءتۇيىندى جۇمىس ۋچاسكەسى دە وسى. – كەنىشتەن باسقا ورىندا جۇ­مىس كۇندىز عانا جۇرەدى. ءتىپتى تابي­­عاتتىڭ ءوزى تۇندە دامىل­داعان­­داي بولادى عوي؟ كۇندىز جورت­قان اڭ, ۇشقان قۇس تۇندە ىنىنە كىرىپ, ۇياسىندا قوناقتاماي ما؟ تەك كەنىشتەردە عانا كۇن­دىز-ءتۇنى دامىلسىز ەڭبەك قايناي­­دى, – دەيدى سارىباي جانە سوكولوۆ كەنىشتەرىندەگى كارەر تەمىر­جول ۋچاسكەلەرىنىڭ باستىعى ع.جاناحمەتوۆ. جول سالۋشىلار كەن قازاتىن ەكسكاۆاتوردى باعىت ەتىپ ۇستايدى. ەكس­كاۆاتور قالاي جىلجىسا, كەن ار­تاتىن ۆاگون تىزبەگى دە سولاي جىل­­جي بەرەدى. سوندىقتان عۇباي­دوللا الدابەرگەن ۇلى باسقاراتىن تەمىرجول ۋچاسكەسى جىل تاۋلىگىندە 80 شاقىرىمنان اسا تەمىرجولدى توسەپ, ونى قايتا بۇزىپ وتىرادى. مىسالى, ەكسكاۆاتورعا دەيىنگى 500 مەتر جولدى ەكى تاۋلىكتە بىتىرۋگە تاپسىرما كەلەدى. جۇمىسشىلار دامىلسىز قيمىلداپ, تەمىرجولدى ەكسكاۆاتور ءشومىشى جەتەتىندەي جەرگە دەيىن توسەيدى. سوندا عانا ۆاگونعا كەن ارتىلادى. – مۇنداي كەزدەردە كارەردە جۇمىس قىزادى. حالىق­ارا­لىق نارىقتا تەمىر جەنتەگى باعا­سىنىڭ ارزانداۋىنا بايلانىستى كەيىنگى جىلدارى ءوندىرىس كولە­مى ىقشامدالدى. سوعان وراي جۇمىس اۋقىمى دا ازايدى. ءايت­پەسە, بۇرىن كارەر ىشىندە جىلىنا 160 شا­قىرىمعا دەيىن تەمىرجول توسەي­تىنبىز, – دەيدى عۇبەكەڭ. ول بۇكىل عۇمىرىن كەنىش­ت­ە ءوت­كىزىپ كەلەدى. ع.جاناح­­­مەتوۆتىڭ ەڭ­بەك كىتاپشا­سىندا ەۋرازيالىق توپقا كىرە­تىن «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءون­دىرۋ بىرلەستىگى» اكتسيونەرلىك قوعا­مىنان باسقا كاسىپورىن كورسە­تىل­مەگەن. 1981 جىلى قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «ونەركاسىپ كولىكتەرى» فاكۋل­تەتىن ءبىتىرىپ, سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە جۇمىسقا كەلدى. ماماندىعى بويىنشا وندىرىستەگى ءىرى كولىكتەر ينجەنەرى بولىپ سانالاتىن بۇعان كادر مەڭگەرۋشىسى ءوتىنىش ايتتى. «بىزدە كارەرلەرگە تەمىرجول توسەۋ ءىسى وتە ماڭىزدى, ول جەردە ماماندار تاپشىلىعى ءبىلىنىپ تۇر, سەنى سوندا جىبەرە تۇرساق, قالاي قاراي­سىڭ؟» دەگەن. بۇل كەلىستى. جۇمىس اۋقىمى وتە كوپ, كۇردەلى تسەح ەكەن. كەنىشتەردە ءار جۇمىس ۋچاس­كەسى تسەح دەپ اتالادى. تەمىرجول توسەۋ تسەحىنىڭ باستىعى ۆيك­تور يۆانوۆيچ كايدا بىلىكتى, ءتاجى­ريبەلى جانە اكەسىندەي قامقور, ادامگەرشىلىگى مول كىسى ەكەن. جاس مامان مەن ۋچاسكە باستىعى تەز ءتۇسىنىستى, ەلگەزەك جىگىت ۆيكتور يۆانوۆيچكە ۇناپ قالدى. ۇستازى الدىمەن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىكتى بارىنشا مۇقيات ساقتاۋدى, ءتىپتى جۇمىستىڭ ءوزى سودان باستالاتىنىن ۇيرەتتى. « ۇلىم, ەڭ الدىمەن امان بولعانىڭ دۇرىس, سوسىن جۇمىس. بايقاماساڭ, مىنا تەحنيكالار, سونشا قۋاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ەنەرگياسى, مىڭ­داعان تەكشە مەتر توپىراق, كەن جىنىسى سەنى قۇمىرسقا قۇرلى كورمەيدى, ادامنىڭ اقىل-ويىمەن جاسالىپ جاتسا دا, ونىڭ قۇربانى بولىپ كەتۋ تۇك ەمەس», دەيتىن. كەن, جىنىس تاسيتىن ۆاگوندار تەمىرجولمەن عانا جۇرەدى. سوندىق­تان رەلستەردى قالاي تەز ارادا توسەسە, سولاي جىلدام بۇزىپ تاستاۋى ءتيىس, كۇندىز-ءتۇنى ءشومىشى تى­نىم تاپپايتىن ەكسكاۆاتور سوڭى­نان بۇلار دا جىلجىپ وتىرادى. كەنىشتە توپىراقتىڭ تۇسىنە قاراپ كەنىن تانيتىن, تەحنيكانىڭ ءتىلىن, ءىس تەتىگىن بىلەتىن ماماندار ەڭ قاجەت ادامدار. جاس مامان عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلى جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسى ارقاسىندا بىلىكتى مامانعا – ەڭ قاجەت ادامعا اينالدى. 1998 جى­لى ۆيكتور يۆانوۆيچ وسىنداي دارەجەگە جەتكەن عۇبايدوللانى ءوزىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ الدى. 2005 جىلى ول ۇستازىنىڭ ورنىنا كارەردەگى تەمىرجول توسەۋ ۋچاسكەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعا­يىندالدى. ع.جاناحمەتوۆ تە وسى ىسكە بەرىلگەن جاستاردى جانىنا ءۇيىر ەتتى. قازىر ۆيكتور بابەنكو, ۆلاديمير ستاركوۆ, الەكساندر ترۋبەتسكوي دەگەن ىسكە مىعىم جىگىتتەر بار. قاراپ وتىرسا, كە­نىش­­تەگى تىرلىك تە ۋاقىت اعى­نى­نا باعىنىپ, عالاممەن بىرگە دا­مىپ بارا جاتقانداي. ءوزىنىڭ زەينەت­كەر­لىككە شىعاتىن ۋاقىتى دا جا­قىن­داپ قالىپتى. ايتەۋىر كەنىش­تەردەگى تەمىرجول توسەۋ ءىسى ەشقان­داي توتەنشە جاعدايسىز, جاقسى جالعاساتىنىنا سەنىمدى, ويتكەنى, الگى ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى مامان جىگىتتەر ءىستى ءىلىپ اكەتەرى ءسوزسىز. – قازىر قاراماعىڭىزدا 160 ادام جۇمىس ىستەيدى. مىنانداي اۋىر جۇمىسقا تۇراقتاماۋشىلىق بار ما؟ – دەيمىز ءبىز عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ. – جوق, جۇمىستان كەتۋ سيرەك. بىزدەگى جۇمىس جەڭىل ەمەس. رەلستەردى كراندار كوتەرگەنىمەن, ءبارىبىر, قول جۇمىسى دا جەتكىلىكتى عوي. بىراق جۇمىسشىلار دا, ءوزىمىز دە تاپسىرمانى ورىنداپ بولعانشا جۇمىستىڭ اۋىر-جەڭىلى, كەتۋ-كەتپەۋ تۋرالى ويلاپ باس قاتىرىپ جاتپايمىز. وعان شامامىز كەلمەيدى. ەكسكاۆاتور توقتاپ تۇرىپ قالماۋى ءتيىس. جولدى تەز بۇزىپ, تەز توسەپ وتىرامىز. مەجەلەگەن ۋاقىتتا ۆاگوندار تىزبەگى كەلىپ, كەن ارتىلعاندا يىعىمىزدان جۇك تۇسكەندەي, جەڭىلدەنىپ قالامىز. ايازدا توڭعانىمىز, جاڭبىردا سۋ بول­عانىمىز, شاڭ قاپقانىمىز ۇمى­تىل­عانداي بولادى. ال جۇمىس ءبىت­كەن سوڭ كىمنىڭ كەتكىسى كەلەدى؟ – دەيدى عۇبەكەڭ ك ۇلىپ. – ەكەۋمىز دە وسى رۋدنىي قالاسىنا جاس مامان بولىپ كەلدىك. سودان بەرى عۇبايدوللا سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە ىستەيدى. مەن مۇعا­لىممىن. كەنىشتەگى قاي جۇمىس تا وڭاي ەمەس. عۇبەكەڭ جۇمىستان وتە شارشاپ كەلەدى. اس-سۋىن ءىشىپ تىنىققاننان كەيىن عانا بالا-شاعاسىن ويلايدى, – دەپ زايىبى گاۋھار اڭگىمەگە ارالاستى. ۇيىندە گاۋھار اپاي سەكىلدى ارقاسۇيەرى بولماسا, ەر ازاماتتىڭ قايسىسى دا كەنىشتە جاقسى جۇمىسشى بولا المايدى. ءوزى ايتقانداي, جۇمىستان كەيىن ادام ۇيىنە كەلىپ, الاڭسىز تىنىعۋى ءتيىس. ال وتباسىنىڭ بەرەكەسى جوق ادام كەنىشتىڭ اۋىر جۇمىسىنا توتەپ بەرە المايدى. عۇبايدوللا مەن گاۋھار ءبىر ۇل, ەكى قىز ءوسىردى. بالالارى جاقسى وقى­دى, استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتى­ن­داعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسي­تەتىندە ءبىلىم الدى, ءبىر-ءبىر مامان­دىق يەسى اتاندى. اكەسىنىڭ ەڭبەك­قور­لىعىنا, وزگەنىڭ الا ءجىبىن ات­تا­ماعان ادالدىعى مەن ادامگەر­شى­لىگىنە قاراپ وسكەن بالالارى دا ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى, ونىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. عۇبايدوللا جاناحمەتوۆ باس­­قاراتىن كارەر تەمىرجولى ۋچاسكەسى كەن الىبىنىڭ سوكولوۆ جانە سارىباي كەنىشتەرىن تەمىر­جول­مەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە­دى. جۇمىستىڭ جارتىسىنان كوبى كۇندىز, قالعانى تۇندە ات­قا­رى­لادى. جارىلىسپەن كەن قوپارعان كەزدەردە جۇمىس تا قاينايدى, ءار مينۋت ەسەپكە الىنادى. جارىلىس كەيدە جول سالاتىن توپىراقتى اۋدارىپ كەتەدى, ونى كران گرەيدەردەن شىعىپ كەتپەستەي ەتىپ ءجون­دەۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ۋچاس­كە باستىعى الاڭسىز تەلەفوندا وتىرىپ, بۇكىل جۇمىستى ۇيىم­داستىرادى, ەسەپتەيدى, نىسانا­لى جەردى بارىپ كورەدى. وعان دا, بىرگە ىستەيتىن ماماندار مەن جۇمىس­شىلارعا دا دامىل جوق. كەنىشتەردەگى جۇمىستاردىڭ ءبىر كۇن توقتاۋى تەك كەن الىبىنا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز ەكونوميكاسى­نا دابىل قوڭىراۋىنداي اسەر ەتەدى. جەرىمىزدىڭ بايلىعىن ەلى­مىز­دىڭ ىرىسىنا اينالدىرۋعا عۇباي­دوللا جاناحمەتوۆ پەن ونىڭ ۋچاسكەسىندەگى تەمىرجول توسەپ جۇرگەن قۇرىش قولدى جۇمىس­شى­لاردىڭ دا ۇلەسى از ەمەس. جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگىن سەزىنگەن­دىكتەن, ولار جىلى جەر ىزدەپ, ۋچاس­كەنى تاستاپ كەتپەدى. بىراق عۇبايدوللا الدابەرگەن ۇلى مەن كەنشىلەردە ماق­تانۋ, مىندەتسۋ دەگەن تۇسىنىك جوق. وزىمەن ۇجىمدا قاتار ءجۇر­گەن­دەردىڭ ءبارى دە تابان ەت, ماڭداي تەرىمەن وتباسىن اسىراپ, بالا وسىرۋدە. ۋچاسكەگە جاڭا تەحنيكا الىنسا, جۇمىستىڭ ونەتىنىن ويلاپ, بارلىعى بىرگە قۋانادى. كەن الىبىنىڭ باسشى­لىعى­نان العان «العىس حاتتار» ع.جاناحمەتوۆتىڭ ۇيىندە ءبىر البوم بولعان, «سسكوب» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قۇرمەت تاقتاسىندا سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. ونى ۇجىمى, كەنشىلەر قالاسى قۇرمەتتەيدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» رۋدنىي