بۇگىندە بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتانىپ وتىرعان توقبولات ەڭسەگەن ۇلى وبلىستىق گازەتتىڭ قىزمەتكەرى بولىپ ءجۇرىپ-اق عىلىمنىڭ سوڭىنا تۇسكەن, سول كەزدەردىڭ وزىندە عىلىم كانديداتى اتاعىنا قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن بەساسپاپ جۋرناليست ەدى. كۇندەلىكتى شىعىپ تۇراتىن مەرزىمدى باسىلىمدا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, عىلىممەن اينالىسۋدىڭ قانشالىقتى قيىن تىرلىك ەكەنىن كوبىمىز شامالاي الامىز. وسىلاي ءىلىم ىرگەسىندەگى ىلكى قادامىن جاساپ قويعان توقاڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا اقىرى ءبىر جاعىنا شىعىپ, ءبىرجولا عىلىمنىڭ سوڭىندا كەتتى. ءسويتىپ, وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىندەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىن ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى اعا وقىتۋشى قىزمەتىنە الماستىردى.
مۇنىڭ وتە ءبىر وڭدى شەشىم بولعانىن كوپ ۇزاماي بايقادىق. بۇرىننان جازۋشى, سىنشى, جۋرناليست رەتىندە ءوزىن كورسەتكەن عالىم سالاعا كەلگەننەن بۇرىنعى بەينەتكەشتىگىنە بەلەس ارالاي تارتتى. جانە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تاپتاۋرىن بولعان تاراپتارىن ەمەس, ءالى دە بولسا تولىق يگەرىلىپ بىتە قويماعان ورحون-ەنيسەي جازۋلارى جاعىنىڭ جالىنا جارماستى. توقاڭ وسىدان باستاپ ءبىلىمنىڭ شىنىندا ينەمەن قۇدىق قازعانداي بەينەت ەكەنىن بىلدىرەتىن ىزدەنىس جولىنا ىركىلمەي بەت قويدى. ارادا بىرقاتار جىلدار وتكەسىن عالىم كونە تۇركى بىتىك-سىنا جازۋلارى الەمىنە بەكەر بەتتەمەگەنىن كورسەتە باستادى. وسى ىرگەلى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر بۇرقىراتا جازىلىپ, ونىڭ اياعى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعىپ جاتتى. سول كەزدە توقاڭدى جاقسى بىلەتىن, ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن اعايىن تۇگەل بۇل كىسىنىڭ عىلىمعا دەر كەزىندە اۋىسىپ ۇلگەرگەنىنە رازىلىق پەن ءسۇيىنىس تانىتىپ ەدى.
ەندى, مىنە, توقبولات ەڭسەگەن ۇلىنىڭ سونشاما جىلداردان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن باستى تاقىرىبى – كونە تۇركىلەردىڭ جارتاستار مەن قاعازعا تۇسىرىلگەن ءتول جازۋلارى تۋرالى ەڭبەك 5 تومدىق بولىپ جارىققا شىعىپ وتىر. عالىم وسىلايشا ەجەلگى تۇركى رۋنا جازۋلارى جونىندەگى زەرتتەۋلەرىن حالىقارالىق دەڭگەيگە تۇڭعىش رەت تۇتاستاي الىپ شىقتى. بۇل مونوگرافيالاردا ەنيسەي, تالاس, التاي, تۇرفان جانە ورحون بويلارىنداعى كونە تۇركى شىعارمالارى مۇمكىندىگىنشە تۇگەلدەي قامتىلعان. جاي قامتىلىپ قانا قويىلا سالماعان, سونىمەن بىرگە تاستار مەن قاعازداعى نەگىزگى ماتىندەر ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلىپ, ترانسكريپتسياسى جاسالىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, بىردەن پايدالانا بەرەتىن دايىن دۇنيەگە اينالعان. كىتاپتاردا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ادەبيەتى, سالت-ءداستۇرى, جازۋى, بەينە-سۋرەتتەرى, كاسىبى, قاھارماندىق ەرلىگى, تۇركىلىك مىنەزى, تۇركىلىك رۋحى, تۇركىلىك فيلوسوفياسى تۇگەل نازارعا الىنىپ, سينتەزدىك تۇرعىدا تەرەڭدەتىلە تالداۋ جاسالعان ەكەن.
كونە تۇركى رۋنا جازبا شىعارمالارى پوەزيالىق ۇلگىدە جاسالعانى عىلىمي نەگىزدە دالەلدەنىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. وسىعان وراي, اتالمىش رۋحاني مۇرالاردىڭ جانرى, قۇرىلىسى, مازمۇنى, وبرازى, كوركەمدىك ەرەكشەلىگى, ءداستۇر جالعاستىعى, بايىرعى دانالىق شىعارمالارمەن ساباقتاستىعى ارنايى تەكسەرىلىپ, ورنىقتى تۇجىرىمدارمەن ءتۇيىندەلگەن. وسى ارقىلى وقىرمان كونە تۇركى ءالفاۆيتىنىڭ ەجەلگى مىسىر, شۋمەر, قىتاي جازۋلارىمەن جارىسا تۋعانىنا كوز جەتكىزە الادى. سونىڭ ىشىندە تۇركى ءسوزى, تۇركى اتاۋى قاشان, قالاي پايدا بولعانى عىلىمي نەگىزدە ءبىرشاما دالەلدەنىپ كورسەتىلەدى. مۇندا, سونداي-اق, كونە تۇركى رۋنا جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق حالقىنا قانشالىقتى قاتىسى بار ەكەنى تاريحي دەرەكتەرمەن, تەوريالىق تۇيىندەۋلەرمەن, ناقتى مالىمەتتەرمەن ءبىلدىرىلەدى. ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, قىپشاق سەكىلدى كوپتەگەن بايىرعى تايپالاردىڭ قازاق حالقىنىڭ قۇرامىن قالاي قۇراعانى, قازاقتىڭ ارعى تەگى مەن «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ قاي زاماندا قالاي تۋعانى جونىندە عىلىمي بايلام جاسالادى.
البەتتە, قازىر بەس تومدىق ەڭبەكتىڭ اربىرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ال ولاردىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىنىڭ وراسان زور ەكەنىن ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. بۇعان قوسا, ءار تومنىڭ كوتەرىپ وتىرعان وزىندىك جۇگى, تاقىرىپتارى بار ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءلازىم. ماسەلەن, ءبىرىنشى توم «ەنيسەي بويىنداعى كونە تۇركى رۋنا جازبا ولەڭدەرى, وعان قازاق تايپالارىنىڭ قاتىسى» دەپ اتالادى. وندا تاقىرىپتى زەرتتەۋدەگى تاريحي جانە تەوريالىق نەگىزدەمەلەر, تۇركى رۋنا جازبا شىعارمالارى مەن فيلوسوفياسى, قازاق تاڭبا-بەينەلەرى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك, قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى, قازاق تايپالارىنىڭ تۇركى رۋنا جازۋىن جاساۋعا قاتىسى ءسوز ەتىلەدى. ال «ىرق بىتىگ» كىتابى جانە قازاق شىعىس دانالىعى» دەپ اتالاتىن ەكىنشى توم ۇلتتىق عىلىمدا بۇرىن-سوڭدى قوزعالماعان كۇردەلى تاقىرىپتاردى قاۋزايتىنىمەن ەستە قالادى. سول سياقتى «التاي, تالاس جازبالارى: ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى كونە تۇركى ىزدەرى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ءۇشىنشى توم وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋلى التاي جوتالارىنان تابىلعان 83 كونە تۇركى رۋنا جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ توڭىرەگىنەن سىر شەرتسە, «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ سارىنى جانە قازاق تايپالارىنىڭ ىزدەرى» قازىر تاسقا تۇسكەن 500-دەن استام ەسكەرتكىشتەر اۋقىمىنان ارقاۋ تارتادى. ءبارىنىڭ سوڭىنداعى «تۇركى يمپەرياسىن قۇرۋداعى ورحون جورىق جازبالارى جانە قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارى» دەگەن كىتاپ ەجەلگى بابالارىمىز جاساعان كونە مادەنيەتىمىزدىڭ, اسىرەسە, تۇركىلىك ءداستۇردىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇرعانىن قاپەرگە سالادى.
قورىتا كەلگەندە, پروفەسسور توقبولات ەڭسەگەن ۇلى كونە تۇركى رۋنا جازۋلارىن زەرتتەپ, ونى تۇتاس ءبىر الەم ەتىپ جاساپ شىعارۋدا وراسان زور ەڭبەك اتقارعان. بۇعان وسى بەس تومدىق ەڭبەك تولىق كۋا. وسىعان قاراپ تۇرعاندا, تاقىرىبىن تاپقان عالىمنىڭ ءوز ماقساتىن جەتە العانىنا ەشبىر كۇمانىمىز قالمايدى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
بۇگىندە بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتانىپ وتىرعان توقبولات ەڭسەگەن ۇلى وبلىستىق گازەتتىڭ قىزمەتكەرى بولىپ ءجۇرىپ-اق عىلىمنىڭ سوڭىنا تۇسكەن, سول كەزدەردىڭ وزىندە عىلىم كانديداتى اتاعىنا قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن بەساسپاپ جۋرناليست ەدى. كۇندەلىكتى شىعىپ تۇراتىن مەرزىمدى باسىلىمدا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, عىلىممەن اينالىسۋدىڭ قانشالىقتى قيىن تىرلىك ەكەنىن كوبىمىز شامالاي الامىز. وسىلاي ءىلىم ىرگەسىندەگى ىلكى قادامىن جاساپ قويعان توقاڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا اقىرى ءبىر جاعىنا شىعىپ, ءبىرجولا عىلىمنىڭ سوڭىندا كەتتى. ءسويتىپ, وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىندەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىلىگىن ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنداعى اعا وقىتۋشى قىزمەتىنە الماستىردى.
مۇنىڭ وتە ءبىر وڭدى شەشىم بولعانىن كوپ ۇزاماي بايقادىق. بۇرىننان جازۋشى, سىنشى, جۋرناليست رەتىندە ءوزىن كورسەتكەن عالىم سالاعا كەلگەننەن بۇرىنعى بەينەتكەشتىگىنە بەلەس ارالاي تارتتى. جانە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تاپتاۋرىن بولعان تاراپتارىن ەمەس, ءالى دە بولسا تولىق يگەرىلىپ بىتە قويماعان ورحون-ەنيسەي جازۋلارى جاعىنىڭ جالىنا جارماستى. توقاڭ وسىدان باستاپ ءبىلىمنىڭ شىنىندا ينەمەن قۇدىق قازعانداي بەينەت ەكەنىن بىلدىرەتىن ىزدەنىس جولىنا ىركىلمەي بەت قويدى. ارادا بىرقاتار جىلدار وتكەسىن عالىم كونە تۇركى بىتىك-سىنا جازۋلارى الەمىنە بەكەر بەتتەمەگەنىن كورسەتە باستادى. وسى ىرگەلى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر بۇرقىراتا جازىلىپ, ونىڭ اياعى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىعىپ جاتتى. سول كەزدە توقاڭدى جاقسى بىلەتىن, ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن اعايىن تۇگەل بۇل كىسىنىڭ عىلىمعا دەر كەزىندە اۋىسىپ ۇلگەرگەنىنە رازىلىق پەن ءسۇيىنىس تانىتىپ ەدى.
ەندى, مىنە, توقبولات ەڭسەگەن ۇلىنىڭ سونشاما جىلداردان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن باستى تاقىرىبى – كونە تۇركىلەردىڭ جارتاستار مەن قاعازعا تۇسىرىلگەن ءتول جازۋلارى تۋرالى ەڭبەك 5 تومدىق بولىپ جارىققا شىعىپ وتىر. عالىم وسىلايشا ەجەلگى تۇركى رۋنا جازۋلارى جونىندەگى زەرتتەۋلەرىن حالىقارالىق دەڭگەيگە تۇڭعىش رەت تۇتاستاي الىپ شىقتى. بۇل مونوگرافيالاردا ەنيسەي, تالاس, التاي, تۇرفان جانە ورحون بويلارىنداعى كونە تۇركى شىعارمالارى مۇمكىندىگىنشە تۇگەلدەي قامتىلعان. جاي قامتىلىپ قانا قويىلا سالماعان, سونىمەن بىرگە تاستار مەن قاعازداعى نەگىزگى ماتىندەر ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلىپ, ترانسكريپتسياسى جاسالىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, بىردەن پايدالانا بەرەتىن دايىن دۇنيەگە اينالعان. كىتاپتاردا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى, مادەنيەتى, ادەبيەتى, سالت-ءداستۇرى, جازۋى, بەينە-سۋرەتتەرى, كاسىبى, قاھارماندىق ەرلىگى, تۇركىلىك مىنەزى, تۇركىلىك رۋحى, تۇركىلىك فيلوسوفياسى تۇگەل نازارعا الىنىپ, سينتەزدىك تۇرعىدا تەرەڭدەتىلە تالداۋ جاسالعان ەكەن.
كونە تۇركى رۋنا جازبا شىعارمالارى پوەزيالىق ۇلگىدە جاسالعانى عىلىمي نەگىزدە دالەلدەنىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. وسىعان وراي, اتالمىش رۋحاني مۇرالاردىڭ جانرى, قۇرىلىسى, مازمۇنى, وبرازى, كوركەمدىك ەرەكشەلىگى, ءداستۇر جالعاستىعى, بايىرعى دانالىق شىعارمالارمەن ساباقتاستىعى ارنايى تەكسەرىلىپ, ورنىقتى تۇجىرىمدارمەن ءتۇيىندەلگەن. وسى ارقىلى وقىرمان كونە تۇركى ءالفاۆيتىنىڭ ەجەلگى مىسىر, شۋمەر, قىتاي جازۋلارىمەن جارىسا تۋعانىنا كوز جەتكىزە الادى. سونىڭ ىشىندە تۇركى ءسوزى, تۇركى اتاۋى قاشان, قالاي پايدا بولعانى عىلىمي نەگىزدە ءبىرشاما دالەلدەنىپ كورسەتىلەدى. مۇندا, سونداي-اق, كونە تۇركى رۋنا جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قازاق حالقىنا قانشالىقتى قاتىسى بار ەكەنى تاريحي دەرەكتەرمەن, تەوريالىق تۇيىندەۋلەرمەن, ناقتى مالىمەتتەرمەن ءبىلدىرىلەدى. ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, قىپشاق سەكىلدى كوپتەگەن بايىرعى تايپالاردىڭ قازاق حالقىنىڭ قۇرامىن قالاي قۇراعانى, قازاقتىڭ ارعى تەگى مەن «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ قاي زاماندا قالاي تۋعانى جونىندە عىلىمي بايلام جاسالادى.
البەتتە, قازىر بەس تومدىق ەڭبەكتىڭ اربىرىنە جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ال ولاردىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىنىڭ وراسان زور ەكەنىن ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. بۇعان قوسا, ءار تومنىڭ كوتەرىپ وتىرعان وزىندىك جۇگى, تاقىرىپتارى بار ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءلازىم. ماسەلەن, ءبىرىنشى توم «ەنيسەي بويىنداعى كونە تۇركى رۋنا جازبا ولەڭدەرى, وعان قازاق تايپالارىنىڭ قاتىسى» دەپ اتالادى. وندا تاقىرىپتى زەرتتەۋدەگى تاريحي جانە تەوريالىق نەگىزدەمەلەر, تۇركى رۋنا جازبا شىعارمالارى مەن فيلوسوفياسى, قازاق تاڭبا-بەينەلەرى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك, قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى, قازاق تايپالارىنىڭ تۇركى رۋنا جازۋىن جاساۋعا قاتىسى ءسوز ەتىلەدى. ال «ىرق بىتىگ» كىتابى جانە قازاق شىعىس دانالىعى» دەپ اتالاتىن ەكىنشى توم ۇلتتىق عىلىمدا بۇرىن-سوڭدى قوزعالماعان كۇردەلى تاقىرىپتاردى قاۋزايتىنىمەن ەستە قالادى. سول سياقتى «التاي, تالاس جازبالارى: ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى كونە تۇركى ىزدەرى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ءۇشىنشى توم وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋلى التاي جوتالارىنان تابىلعان 83 كونە تۇركى رۋنا جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ توڭىرەگىنەن سىر شەرتسە, «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ سارىنى جانە قازاق تايپالارىنىڭ ىزدەرى» قازىر تاسقا تۇسكەن 500-دەن استام ەسكەرتكىشتەر اۋقىمىنان ارقاۋ تارتادى. ءبارىنىڭ سوڭىنداعى «تۇركى يمپەرياسىن قۇرۋداعى ورحون جورىق جازبالارى جانە قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارى» دەگەن كىتاپ ەجەلگى بابالارىمىز جاساعان كونە مادەنيەتىمىزدىڭ, اسىرەسە, تۇركىلىك ءداستۇردىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپىندە تۇرعانىن قاپەرگە سالادى.
قورىتا كەلگەندە, پروفەسسور توقبولات ەڭسەگەن ۇلى كونە تۇركى رۋنا جازۋلارىن زەرتتەپ, ونى تۇتاس ءبىر الەم ەتىپ جاساپ شىعارۋدا وراسان زور ەڭبەك اتقارعان. بۇعان وسى بەس تومدىق ەڭبەك تولىق كۋا. وسىعان قاراپ تۇرعاندا, تاقىرىبىن تاپقان عالىمنىڭ ءوز ماقساتىن جەتە العانىنا ەشبىر كۇمانىمىز قالمايدى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
