دەندروباق دەمەۋ كۇتەدى

باسقاسىن قايدام, ءدال بۇگىندە بۋرابايدا جانايقايعا باساتىن تۇس كەلىپ تۇر. ناقتىلاي تۇسسەك, كوپ سالالى ورمان شارۋاشىلىعى عىلى­مي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ (قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى) دەن­درو­باعىنا ء(تۇر مەن تەك قورى) قاتىستى مۇشكىل حال وسى­نى ايتقىزادى. توتەسىنەن قايىرايىق, قازاقستان­دا ورمان تىم از. ونىڭ ۇستىنە, جاسىل بەلدەۋ قورى­نىڭ قۇرامىن نەگىزىنەن قايىڭ, قاراعاي, ەمەن, ۇيەڭكىمەن شەكتەي الامىز. وسىمدىكتەر الەمىنىڭ 17 پايىزى عانا اعاش ەكەن. ونىڭ ءوزى, كوبىنەسە تابيعاتتىڭ بەرەگەن قولى­مەن بوي تۇزەۋدە. سوندىقتان, “قارا ورماننىڭ” قالىڭداۋى ادامنىڭ قامقور جاناشىرلىعىنا تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەتىنى اقيقات. مىندەت – باردى ەسەلەپ, سۇرانىسقا قاجەتتى تۇقىم دايىنداۋ, جاڭا ءتۇر مەن تەكتى مولايتۋ. بۇل ورايدا, باستى تۇتىنۋشى بەيقام وتىر دەگەنىمىز جاراسپاس. وتكەن عاسىردىڭ باسىن­دا-اق, بۋراباي ورمان تەحنيكۋ­مىن­دا دەندروباۋ قۇرىلىپ, وسىمدىكتەر­دىڭ 400 تۇرىنە عىلىمي سىناق جۇرگىزىلە باستاعان. كوزايىم قۇندى­لىقتىڭ قايتارىمى از بولعان جوق. ەڭ باس­تىسى, وسىمدىكتەر الەمىن كور­كەيتۋ­دىڭ عىلىمي جۇيەسى قالىپ­تاستى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اقمولا وبلىسىنا 2007 جىلعى 3 ماۋ­سىمداعى جۇمىس ساپارى بارى­سىن­دا اتالعان ۇجىمعا ارنايى اتباسىن بۇردى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن قاربالاس كەزەڭ ەدى. مىندەت – استا­نا­نىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» قالىپتاس­تىرۋ. وسىدان بولسا كەرەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن قالا ىرگەسىندەگى دەندروباققا ايال­دا­عان. ەلباسى نەگىزگى ورامداردى ارالاپ كورىپ, ديرەكتورعا: «ءيا, نە ايتاسىڭ؟» – دەگەنى ەسىمىزدە. جالعىز اۋىز سۇراقتىڭ استارىندا كوپتەگەن ماسەلە, وراسان جاۋاپ­كەرشىلىك جاتقان ەدى. ورتالىق ديرەكتورى, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى بولات مۇقانوۆ استانا­نىڭ جاسىل بەل­دەۋىن قالىپ­تاس­تىرىپ جاتقان كەزدە جاس وسكىننىڭ ءتۇرى مەن تەگىن, بۋدان­دىق اۋدان­داستىرىلۋىن, سۇرا­نىس­تاعى تۇقىم دايىنداۋدى, وعان قا­تىس­تى عىلىمي نەگىزدەمەلەر مەن ۇسى­­­ن­ىس­تار­دى باسشىلىققا الۋ قا­جەت­­تى­گىن ايتقان. وسىعان بايلانىس­تى جاڭا مىندەتتەر دە جۇكتەلگەنى تۇسىنىكتى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەلباسى تاپسىرماسىن وي­داعى­داي ورىن­داپ وتىر دەپ ايتا الا­­­مىز. «جاسىل بەلدەۋدىڭ» اۋما­­­عى قازىرگى كۇنى 100 مىڭ گەك­­­تارعا جۋىقتادى. وندا بۋرا­باي عالىمدارىنىڭ جاڭا پاتەنت­تەرىمەن وسىرىلگەن باعالى اعاش­تار, سايالى وسكىندەر جاي­قا­لىپ ءوسىپ تۇر. بۇل باعىتتاعى ءىز­دەنىس ءالى دە جالعاسا بەرەتىنى انىق. تەك الەۋەتى مول عىلىمي ور­داعا ءتيىس­تى قامقورلىق كەرەك. – وسىناۋ يگىلىكتى ىسپەن جارتى عا­سىردان بەرى اينالىسىپ كەلە­مىز, – دەيدى ورمان شارۋا­شى­لى­عى عىلى­مي-وندىرىستىك ورتا­لى­­عى­­­نىڭ ديرەك­تورى, اكادەميك بولات مۇ­قانوۆ. – پروفەسسور ۆ.م.سا­ۆي­چەۆ­تىڭ بۋرا­بايدىڭ ورمان ورام­دارىندا ءوسىم­دىكتەردىڭ 500 تۇرىنە سىناق جۇرگىزۋ­گە مۇمكىن­دىكتىڭ بار ەكەندىگىن دالەل­دەگەن جوباسى ماقۇلدانىپ, 1960 جىلى ارنايى دەندروباق قۇرىلعان ەدى. ونىڭ اۋماعى 44,3 گەكتاردى الىپ جاتىر. مۇندا وسىمدىكتىڭ 2 مىڭنان استام ءتۇرى زەرتتەلگەن. بۇگىندە سونىڭ 30 ۇيالاس تارماعى مەن 95 تەكتى قۇرايتىن 800 ءتۇرى ساقتالىپ قالدى. جاعراپيالىق تەگىن تارقاتساق, دەن­درو­باقتاعى وسكىن­دەردىڭ 25,6 پايىزى ەۋروپا­لىق, 22,5-ءى سىبىرلىك, 21,1-ءى سول­تۇس­تىكامەريكالىق, 14,4-ءى قيىر-شىعىستىق, 9,2-ءسى جاپون-قى­تاي اۋماق­­تىق, 7,2 پايىزى ورتاازيا­لىق ءتۇپ تامىرعا جاتادى. ولار اعاش­تار, بۇ­تا­­لار, سايالى وسكىندەر جانە جارتىلاي بۇتاق تارامدارى بولىپ, ءۇش ءدالىزدى ءتورت توپقا بولىنەدى. عالىمدارىمىز تابيعاتپەن نەعۇرلىم ۇيلەسىمدى بايلا­نىستى قامتاماسىز ەتەتىن باۋ-باقشا وتىرعىزۋ ونەرىنىڭ قايتالانباس نەگىزىن قالىپتاستىردى. دەندروباقپەن قولتىقتاس ور­نا­­لاسقان اربورەتۋم مەن پوپۋ­لە­تۋمنىڭ تابيعي قۇندىلىق­تارى­مىزدى ەسەلەۋ­دەگى ورنى دا ولشەۋسىز. مۇندا جولى تۇسكەن كىسى وسىمدىكتەر الەمىنىڭ قيال-عاجايىپ قۇشاعىنا ەنىپ كەتكەندەي تەبىرەنەرى ءسوزسىز. تابيعات­تىڭ قاتال­دىعىنا قاراماستان, وسىناۋ 11 گەك­تارلىق القاپتا اسا قۇندى ءوسىم­دىكتەر جايقالىپ تۇرادى. قازىرگى ساقتالعا­نى­نىڭ ءوزى 350 ءتۇردى قامتيدى ەكەن. سان الۋان ماقسات­تا پايدالانىلاتىن اعاشتاردى ايت­پاعاندا, دارىلىك شوپتەر, سان الۋان گۇل­دەر, سايالى بۇتاق­تار, جەمىس-جيدەك­تەردىڭ قالىڭ­دىعى قايران قالدىرادى. ءبۇ­گىندە بۋراباي دەندروباعىنا قاتىس­تى 150-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازى­­لىپ, ۇجىمدىق جيناق­تار­دى قوس­پا­عاندا, 70-كە تارتا كىتاپ جارىق كوردى. سونداي-اق, ون­نان استام كان­دي­داتتىق جانە دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيا­نىڭ قور­عالۋى دەند­روباق جۇيەسىنىڭ ماڭىز­دى­لىعىن دالەلدەي تۇسەتىندەي. بۋراباي بۇگىن ۇلكەن وزگەرىس­تەر قۇشاعىندا. وعان قۋان­عانى­مىزبەن دە, كوزقاراستىڭ بىرجاق­تىلىعى قىنجىل­تادى. بارىنەن دە بارىمىزدى ساقتاۋعا دانەكەر بولىپ وتىرعان عىلىمي دەن­درو­باق­تىڭ باعى تايعانىن ايتسا­ڭىزشى. سوڭعى ون جىلدا ماڭىزدى نىساننىڭ قار­جىلاندىرىلۋى جۇتاڭداپ بارادى. ورمان شا­رۋا­شىلىعى عى­لىمي-وندىرىستىك ورتالىعى جوقتان بار جاساپ وتىر. عالىمدار دا ءۇز­دىك­سىز دابىلداتۋىن قويار ەمەس. بىراق, سەلت ەتكەندەي سەرپىلىس شامالى. دەندروباق شورتان كولىن جاعا­لاي ورنالاسقان. ششۋچە قا­لاسى ءتيىپ تۇر. قاراۋسىز دۇنيە­دەي كورىن­گەندىكتەن, ادامداردىڭ جانا­شىرلىق سيپاتتاعى سانا-سەزىمى دە وزگەرە باستاعانداي. جۇرت بۇ­رىنعىداي شارباقتى اينالىپ ءوتۋدى قويىپ, توتەسىنەن تارتادى. جەمىس-جيدەكتى ءتارتىپ ساقتاپ, تاپتىشتەپ تەرۋدى ەس­كەرمەيتىندەر ايرىقشا قورعالاتىن الاپتىڭ توپىراق قۇنارىنا نۇقسان كەلە­تىنى­مەن دە شارۋاسى جوق. يت-قۇس پەن مالىڭىز دا ءورىپ جۇرەدى. قانشاما ماڭداي تەر توگىلگەن نازىك وسكىندەر كۇل-قوقىس­تى كوتەرە مە, ءسولى كەتىپ قۋارىپ بارادى. ءتيىستى كۇتىم كورمە­گەن باق كوز ال­­دى­مىزدا جابايى­لانىپ قالعان­داي اسەر قال­دىراتىنى وكىنىشتى. سول سەبەپتى, دەندروباقتى قالاي­دا ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. بۇگىنگى ولشەم­مەن قارا­ساق, وعان سونشالىقتى اس تا توك قارجى-قاراجات جۇمىلدى­رىل­ماي­تىنىن عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن ەسەپ-قيساپتارى اڭعار­تادى. رەس­پۋبليكالىق ورمان شارۋا­شىلىعى عىلىمي-ءوندىرىس­تىك ورتالىعىنىڭ باسشىلىعى جۇ­مىستى قالپىنا ءتۇ­سىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ەڭ بولماسا ەڭسە تىكتەر تەڭگە ءبولىنۋىن سۇراپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنە, وبلىس, اۋدان اكىم­دەرى­نە بىرنەشە حات جولداعان. ازىرشە الدارقاتقان اياق دوپتىڭ كەرى بولىپ تۇر. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان»  اقمولا وبلىسى, بۋراباي اۋدانى