قازاق قاي زاماندا دا بىلىمگە, بىلمەككە ۇمتىلعان. بۇل ونىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەي الاتىن ءبىلگىرلىگىن تانىتادى. مەكتەبى جوق كەزدە اۋىل ەلدەگى اقىل يەلەرىنىڭ قول ءيىنىنە كىرىپ, تۇپكى ويدى ۇعىپ, ءسوز قادىرىن تۇسىنۋگە ۇمتىلعان. ۇلكەنىنە ۇيىپ, الدىن قيىپ وتپەگەن. كەيىن كەڭەس زامانىندا بۇكىل ءبىر ۇلتتى ساۋاتسىزدار قاتارىنا قوستى. وعان تۇياق سەرپي قويمادىق. «ە», دەگەن بولدىق. سويتسەك, ءبىلىم مەن بىلىك قازاقتا جاتىر ەكەن. تەك تامىرىمىزدى تۇگەندەپ ەدىك: «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» (اسان قايعى) عاسىرلار قويناۋىنان بولات توپشى قىران ۇلدار شوعىر-شوعىر بولىپ قانات قاقتى. قازىر ولاردى ءتۇگەندەۋ جولىندامىز. ۇلت ىسىندە, ءبىلىم ءىسىندە بيىكتە تۇرعان دارا اباي: «مىنا مەن ايتقان جول – مال ايار جول ەمەس. قۇدايدان قورىق, پەندەدەن ۇيات, بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ – وقىت, مال اياما! ءايتپەسە, ءبىر يت قازاق بولىپ قالعان سوڭ, ساعان راقات كورسەتەر مە, ءوزى راقات كورەر مە, ياكي جۇرتقا راقات كورسەتەر مە؟!» دەسە, ابايدىڭ ءىزباسارى, الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «...اۋەلى ءبىز ەلدى تۇزەۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەك, بولىستىق تا, بيلىك تە, حالىق تا وقۋمەن ءتۇزەلەدى», دەيدى. وسى ۇلى قاعيدالار ۇلت جولىنا سەرىك بولىپ كەلىپ, كەڭەس داۋىرىندە ورتاق قاعيدا ءورىس الدى, سونىڭ اياسىندا ءبىركەلكى ءبىلىم الۋعا دەن قويدىق. ونىڭ جەتىستىگى دە, كەمشىلىگى دە بولماي قالعان جوق.
ال تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ناعىز ۇلتتىق وقۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى تاباندى تالپىنىستار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتىمەن جاسالىپ كەلەدى. ءيا, قازاق قازىر دە بالام وقىسا ەكەن دەيدى. وقىسا وي-ساناسى بيىك بولاتىنىنا سەنەدى. وقىماي قالسا, جۋان جۇدىرىقتىڭ ءبىرى بولىپ قالا ما دەپ سەسكەنەدى. قىزمەت ىستەپ, پاپكا قۇشاقتاماسا دا, توڭىرەگىن تانىپ بىلسە, ادام قادىرىن ۇقسا, ەل جايىنان حاباردار بولىپ وتىرسا اداسپايتىنىن, الجاسپايتىنىن ىشتەي ۇعادى. ءبىزدىڭ ۇلت – وسىنىڭ ءبارىن كوڭىل تۇپكىرىندە توپشىلاعان جۇرت. سونى بىلگەن «قۇلعا» كورسەتەر قۇرمەتتەن دە كەندە ەمەس. جاقسى ءسوزىن, ءىلتيپاتىن تانىتۋداي تانىتادى.
جاقىندا سونداي ىلتيپاتقا لايىق ابىز دەرلىك اقساقالمەن ديدارلاسقانىمىز بار. ول – وتكەن عاسىرداعى ۇلت بىلىمىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان, قولتاڭباسىن قالدىرعان, 13 جىلدان اسا ۋاقىت بويى قازاق كسر وقۋ ءمينيسترى قىزمەتىن ابىرويلى اتقارعان, ۇستىنە شاڭ جۇقتىرماعان, ارتىنا جاعىمسىز ءسوز ىلەستىرمەگەن قوعام قايراتكەرى قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى ەدى. اق شاشتى, ەڭسەگەي بويلى اعامىز ەسىك الدىندا كۇتىپ تۇر ەكەن. 90 دەگەن جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ, 100 جاستىڭ شىڭىنا قاراي كوز تىككەن ارداقتى ۇلدىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىنە يلانعانمەن, يمەنشەكتەدىك. اعامىز دا ونى جازباي ءتۇسىنىپ: «بابالار سالتى بار ەمەس پە, ىڭعايسىزدانبا, ءىنىم», دەدى قالباقتاعان ءبىزدى سابىرعا شاقىرىپ. بۇكىل سانالى ءومىرىن ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولاشاعى سانالاتىن ۇل مەن قىزعا ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ارناعان اسىلداردىڭ سىنىعى سەرگەك, جادى دا مىقتى ەكەن. ءۇي تىرلىگى قاراپايىم, تۇنىپ تۇرعان تۇك جوق. قيلى كەزەڭدەردىڭ كۇيىنىشى مەن ءسۇيىنىشىن جاڭىلماي ەسكە تۇسىرەدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, بىرەۋدى ايىپتاپ, بىرەۋدى اسىرا ماقتامايدى. ءومىردىڭ قالىبىندا, كوڭىلدىڭ قالاۋىندا سىر ەتىپ شەرتەدى. تابيعاتى كەلىستى ارقادا ومىرگە كەلگەنىمەن, وتكەن عاسىر توعىسىنداعى الاساپىراندا بالالىق ءداۋىرى بال تاتىرلىق بولا قويماپتى.
– قازاق اناسىن ارداقتاعان حالىق قوي. ۇلى شەشەمىز ۇلىش 38 جاسىندا جاردان ايىرىلىپ, جەتى بالامەن جەسىر قالىپتى. جەتى بالاعا جەتىمدىك كورسەتىپ, كوز تۇرتكى ەتپەيمىن, ءوزىم جەتكىزەمىن دەپ امەڭگەرلىك جولدى ايتىپ, الەك بولعانداردى كەرى سەرپىپ تاستاپتى. ءسويتىپ, ءۇش ۇل, ءتورت قىزدى ىستىق الاقانىندا ايالاپتى, – دەپ اجەسىنىڭ ادامگەرشىلىگى مول, اقىلدى, قاراپايىم بولعانىن, ارابشا ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا ارعى بابالارىنان قالعان قارا تىستى قۇراندى وقىپ, ونداعى مۇسىلماندىق بەلگىلەرىن ۇرپاعىنا جەتكىزىپ وتىرعانىن, قىزىل يمپەريا قانشا قىسسا دا, بەس ۋاقىت نامازىن, وتىز كۇن ورازاسىن قازا ەتپەي, 1949 جىلى ءومىردەن وزعانىن اڭگىمەلەدى. ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان, توپىراعى قۇنارلى كوكشە ءوڭىرىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى اتىنا قاراي زاتى دا كەرەمەت ساۋمالكول اۋىلى جايلى اعىنان جارىلدى. اكەسى اكەسىن كورمەگەنىن, اتاسى ابىلقايىر دۇنيە سالعاننان كەيىن ەكى اي وتكەن سوڭ تۋعانىن ايتتى. «اكەلەرىم مەن اپكەلەرىم نەگە ولاي ەتكەنىنە قازىرگە دەيىن كوزىم جەتە قويمايدى. تەكتەرىن ءابىلقايىر دەمەي, قايىروۆ دەپ جازعان. قارعاداي بولسام دا, وسى كوڭىلىمە قونباي اكەمنىڭ اتىنا, ياعني بالاحمەتوۆ بولىپ شىعا كەلدىم», دەگەندە كوپتى كورگەن كونەكوزدىڭ بالا كەزىنەن ارعى تەگىنە تارتقان سانالىلىعىن كورگەندەي بولدىق.
– اپىراي دەسەڭشى! – دەيدى قاجاحمەت اعا, – انا زاماندا بۇكىل قازاقتىڭ ەكى پايىزى عانا ساۋاتتى دەسە, سوعان سەنىپپىز عوي. اكەم قازاق ءتىلىن تەرەڭ بىلەتىن ەدى. وعان قوسا ورىسشا دا, ارابشا دا وتە ساۋاتتى بولاتىن. اجەمنىڭ قۇران كىتابىنا جۇيرىكتىگىن الدا ايتتىم, – دەگەن اقساقال ءوزىنىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن 8 جاسىندا اتتاعانىن, مىرقاسىم دەگەن مۇعالىمنىڭ حات تانىرلىق ءحالى بولعانىمەن, ءبىلىمى تەرەڭ ەمەس ەكەندىگىن, ايتسە دە ۇلت ۇرپاعىنا دەگەن سەرگەك كوڭىلىنىڭ بولەكتىگىن, 1937 جىلى قازاق مەكتەبى مۇلدە جويىلىپ, ءوزى ءبىر سىنىپ شەگەرىلىپ, ءۇشىنشى ورىس سىنىبىنا قايتا وتىرعانىن ەسكە سالىپ, – مەنىڭ قازاقشا وقۋىم سول ءۇش سىنىپپەن ءبىتتى. بىراق انا ءتىلىمىزدى ۇمىتپادىم, دەدى.
اكەسى بالاحمەت سول زاماننىڭ تالابىن ورىندايتىن قىزمەتتەر اتقارىپتى. شاڭىراق كوتەرسەم دەگەن بولاشاق جارى بايدىڭ قىزى ەكەن. وعان ايداپ بەرەتىن 47 قارا قولبايلاۋ. اقىرى الىپ قاشىپ العانىمەن, ارتى داۋعا اينالىپ, سوڭى تۇسىنىستىكپەن ءبىتىپتى. ەندى ەس جيىپ كەلە جاتقاندا, 37-ءنىڭ ويرانى باستالىپ, بالاحمەتكە قاراداي جالا جابىلادى. كامپەسكەگە تاپ بولعان بايدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن, الاشورداشىلارمەن بايلانىسى بار – وسىلاي تىزبەكتەلگەن ارىزدار ورگە قاراي جونەلتىلەدى.
– قايدام, وسى ارىز جازۋ دەگەن الاپات قازاقتىڭ سوڭىنان قالماي كەلەدى. جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ كەسىرىنەن اكەمنىڭ باۋىرلارى مىرزاحمەت عابدوللا تۇتقىندالدى. وسىدان قايمىققان اكەم باس ساۋعالاپ, تۇمەن وبلىسىنداعى جاماعايىندارىن جاعالادى. مۇنداي سۇمدىقتاردىڭ حالقىمىزعا تيگىزگەن كەسىر-كەساپاتى ورنى تولماس دەموگرافيالىق ولقىلىققا ۇرىندىردى عوي. ونىڭ ۇستىنە, شاش ال دەسە, باس الاتىندار دا ۇلت جاقسىلارىن السىرەتۋگە, نە جويىپ جىبەرۋگە ءوز «ۇلەستەرىن» قوسپاي قويعان جوق. ءسوزىم جالاڭ شىقپاسىن, مەن وسىعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. سول تۇستاعى سولتۇستىك قازاقستان وبكومىنىڭ جانە وبلاتكومىنىڭ گازەتى «لەنين تۋى» «الاشورداشىل ەكىجۇزدى سۇمداردىڭ بەت-پەردەسىن جىرتۋ كەرەك» دەگەن ماقالا جاريالادى. وندا: «ايىرتاۋ اۋدانىنداعى «ساۋمالكول» كولحوزىندا ۇيالاعان حالىق جاۋلارى الاشورداشىلار مەن ۇلتشىل-فاشيست سۇمىرايلار كوپ ۋاقىتقا دەيىن وزدەرىنىڭ زيانكەستىك ارەكەتتەرىن ىستەپ كەلگەن. وتكەن كەزدە سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەن ەجەلگى جاۋ ءابىلعازين فاتتاح (بالاحمەتتىڭ نەمەرە اعاسى) دەگەن كولحوزدا وزىنە ءتان ادامداردان كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ ۇيىمداستىرعان. داۋلەتبەكوۆ قابباس, بايمۇقانوۆ شاكىر, مولدىباەۆ ءبىلال جانە قايىروۆ بالاحمەت دەگەن الاشورداشىل سۇمىرايلار 1920-1921 جىلدارى وسى ابىلعازين فاتتاحتىڭ بانداسىنا قوسىلىپ, سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى كۇرەسكە اتتانعان. ...قايىروۆ بالاحمەت دەگەن ەڭبەكشىلەردى مەيلىنشە قاناعان اتاقتى فەودال كۇشىكوۆتىڭ تۇقىمدارىمەن اۋىز جالاسىپ, ىم-جىمىن قوسىپ كەلگەن سۇمىراي ەدى... ەندىگى جەردە قايىروۆ, ابىلعازين, كەرەەۆتەردى كولحوز شارۋاشىلىعىنىڭ بۇل حاس جاۋلارىن, ولاردىڭ سىلىمتىكتەرىن جەرىنە جەتە اشكەرەلەپ, كۇل-تالقان ەتۋ كەرەك. ول جاۋىزداردىڭ كولحوزعا جۇرگىزگەن زيانكەستىك ارەكەتىنىڭ زاردابىن تەز ارادا جويىپ, كولحوز شارۋاشىلىعىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك», دەپ قاھارىن توگەدى. وسىنى جازىپ وتىرعان ءوز قانداسىمىز. مىنە, ءبىزدىڭ الدىڭعى تولقىن وسىنداي ادام ايتسا سەنگىسىز قيلى تراگەديانى باستان كەشتى, – دەگەن قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى ءسال ويلانىپ قالدى. ارتىنان: «ولار سول جىلدارى-اق اتىلىپ كەتكەن ەكەن. پارتيانىڭ تاريحي حح سەزىنەن كەيىن سۇراۋ سالعانىمىزدا مىرزاحمەت تاتەم ء(بىز ول كىسىنى تاتە دەيتىن ەدىك) 1949 جىلى امۋردەگى-كومسومولسك قالاسىندا راك اۋرۋىنان قايتىس بولدى دەگەن جاۋاپ العانبىز. سويتسەك, ول وتىرىك ەكەن. 1938 جىلدىڭ 28 اقپانىندا قىزىلجار قالاسىنىڭ تۇبىندە اتىلىپتى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ءبارى دە انىقتالدى. اكەم تۇمەننەن قۋعىن-سۇرگىن ءسال سايابىر تاپقاندا ەلگە قايتا ورالدى. ءوزى سۇرانىپ, 1942 جىلدىڭ اقپانىندا مايدانعا اتتاندى. ايتۋلى اقىنىمىز سىراعاڭ – سىرباي ماۋلەنوۆ جىرعا قوسقان ۆولحوۆ مايدانىندا بولعان. لەنينگراد ءتۇبىندەگى شايقاسقا قاتىسقان. اۋىر جاراقاتتانعان سوڭ ەلگە كەلدى. اياۋلى شەشەم ەكەۋى 17 ۇرپاق كورگەن ەكەن. مەن 1926 جىلى ءومىرگە كەلسەم, كەنجەسى تورتاي 1953 جىلى جارىق ءدۇنيە ەسىگىن اشىپتى. كوبى ءسابي كەزىندە و ءدۇنيەگە كەتىپ, 7-ەۋىمىز عانا قالىپپىز. 17-ءىمىز ءتىرى بولساق, 17 رۋلى ەلدەي بولىپ كەتەر ەدىك-اۋ دەگەن وي دا جوق ەمەس. بۇل دا قايسار قالامگەر شەرحان مۇرتازا جازعانداي «ءبىر كەم دۇنيە ەمەس پە؟» – دەپ تەرەڭ كۇرسىندى.
ول زاماننىڭ بالالارى بولاتتاي بەرىك, تەمىردەي تەگەۋرىندى بولعانىن قاجاعاڭنىڭ ءار سوزىنەن ايقىن اڭعاراسىڭ. العىر جاس 9-سىنىپتا جۇرگەندە ءوز ۋاقىتىنداعى بەلدى ۇيىم كومسومولعا وتۋگە تىلەك بىلدىرەدى. بىراق مەكتەپ ديرەكتورى «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى» دەگەن سوزدەن سەكەم الىپ, كولدەنەڭ تۇرىپتى. 9 سىنىپتان كەيىن قابىرعاسى قاتايىپ قالعانداردى اسكەرگە دايىنداۋ كەزىندە ۇيىمعا مۇشەلىككە الادى. ويتكەنى, ول اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ اۋىلعا كەلىپ وتكىزگەن كوشپەلى وتىرىسىندا توپ جارىپ سويلەيدى. ىركىلمەي ويىن ورتاعا سالادى. ونى سول تۇستا كومسومولعا الۋ بىلاي تۇرسىن, مەكتەپتەگى ۇيىمعا جەتەكشى ەتىپ سايلايدى. اۋداندىق, وبلىستىق كومسومول كونفەرەنتسيالارىنا دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, توردەن ورىن الادى. 1945 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرەدى. ءبىر جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى شىعىپ, ونىنشى سىنىپتى وتە جاقسى بىتىرەتىندەر ۋاقىتشا ءاسكەردەن قالدىرىلعان ەكەن. ونداعى ماقسات, ەلدىڭ ەرتەڭگى تىرلىگىنە تىرەك بولاتىن قارىمدى جاستى ەل ىسىنە قالىپتاستىرۋ كورىنەدى. سولاردىڭ قاتارىنان قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى دا تابىلىپتى. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەدى. ەكى جىلدان كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. ءار جاقتان, بالالار ءۇيىنەن كەلگەن وقۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ جاس مامانعا وڭاي سوقپايدى. سوندىقتان ق.بالاحمەت ۇلى كۇندىز-ءتۇنى ىزدەنىپ, اتاقتى پەداگوگتاردىڭ ەڭبەكتەرىنە زەيىن قويادى. اسىرەسە, ءتارتىبى ناشار بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن ا.ماكارەنكونىڭ قۇندىلىقتارىنا قۇلاق قويىپ, ارالارىنداعى بىلىمگە قۇشتارلارىن وزگەلەرىنە ۇلگى ەتە وتىرىپ, بار بالانىڭ كوڭىلىن تابادى. ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ تاريح ماماندىعى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ شىعادى.
– «حالىق جاۋىنىڭ قۇيىرشىعى» دەگەن «اتاق» كوپكە دەيىن قىر-سوڭىمنان قالمادى. پارتياعا وتەتىن كەزدە دە اياققا تۇساۋ بولدى. «مەنىڭ اكەمنىڭ اعاسى قايىروۆ مىرزاحمەت 1938 جىلى 58-ستاتيامەن سوتتالعان» دەپ وتىنىشىمە جازىپ قويسام دا «جازالى» بولا بەرەتىنمىن. بالا كەزىمدە دە «جاۋدىڭ تۇقىمى» دەپ شولاق بەلسەندىلەر قامشىمەن جون ارقامنان تالاي وسقان. تالماي ىزدەنۋ, كوپ وقۋ سوڭىما شام الىپ تۇسكەندەرگە بەرىك توسقاۋىل بولدى. ساتتار ەرۋباەۆتىڭ «مەنىڭ قۇرداستارىم», ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «جۇمباق جالاۋ» اتتى روماندارى جاستىعىمنىڭ استىندا جاتاتىن ەدى. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەندە وبلىستان ءبىر توپ وكىلدەر كەلىپ, جينالىس وتكىزدى, ءدارىس وقىدى. مەن پارتيا ساياساتى تۋرالى, جاستارعا ءبىلىم بەرۋ جايى, اسىرەسە, قازاق بالالارىنا جەتە كوڭىل اۋدارۋدى كوسىلە ايتقانىم بار. سودان ءبىر كۇنى اۋدانداعىلار وبلىس شاقىرىپ جاتىر دەگەن سوڭ باردىم. وبكومعا قىزمەتكە الماق بولىپتى. ونىڭ رەتى كەلمەدى بىلەم. وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دەگەن قىزمەتكە تاعايىندادى. ول كەزدە كوكشەتاۋ شاعىن قالا ەدى. باسپانا جاعى قيىن. بىرەر جىلدان كەيىن اۋىلعا كەتەيىن دەدىم. باسشىلار وندا ءبىر مەكتەپكە ديرەكتور بول دەگەن تىلەك ايتتى. ەگەر بوس ورىن بولماسا, بىرەۋدىڭ ورنىنا بارمايمىن. ماعان جاي مۇعالىمدىك تە جەتەتىنىن جەتكىزدىم. مەن ومىرىمدە ءناسىلىمنىڭ تازالىعىن ساقتادىم. ەشكىمگە قيانات جاسامادىم. 15 جىل جوعارى كەڭەسكە دەپۋتات, 13 جىلدان اسا مينيستر بولعان ۋاقىتتا – كوكتە ءبىر قۇدىرەتتىڭ بارىن كوكەيىمدە ۇستادىم, مەككەگە بارمادىم, ايتسە دە ويىمدى, بويىمدى تازا ۇستادىم. كوپ جاساۋدىڭ سىرى وسىندا جاتقان بولار, – دەگەن اقساقال سەلدىرەگەن اقسەلەۋ شاشىن سالالى ساۋساقتارىمەن سيپاپ قويدى.
ول ءبىراز جىل مەكتەپتەردە ديرەكتور بولىپ, ودان سوڭ كوكشەتاۋ وبلىسىندا تالاي لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارادى. 1974 جىلى قازاق كسر وقۋ ءمينيسترى بولىپ, وتاندىق ءبىلىمنىڭ دامۋىنا كەڭ ويلاپ, الىستان بولجايتىن قادىرلى قاسيەتتەرىمەن وزىندىك ۇلەسىن قوسادى. «بىرەۋگە اقىل ايتۋ ءۇشىن جان سارايىڭدا ءبىلىم كوزى مول, بىلىگىڭ مىقتى, كورگەنىڭ كوپ, تۇيگەنىڭ جەتىپ ارتىلۋى ءتيىس. اڭگىمە قوزعايتىن سالانى ويلىلىقپەن تالداپ, ساۋاتتىلىقپەن سارالاي الۋىڭ قاجەت. بولجاممەن, تۇسپالمەن قارسى الدىڭداعى ادامدى ىقتىرىپ السام دەپ بوس كەۋدەمەن ءسوز ايتساڭ – ءۇلكەندى قويىپ, بالا دا يلانبايدى», دەگەن كەزىندەگى ۇستازداردىڭ ۇستازى. «مەنىڭ ماماندىعىم تاريحشى. بىراق مەكتەپ باسقارىپ جۇرگەندە بارلىق پاندەردەن حابارىم بولدى. مۇعالىمدەردىڭ ساباعىنا قاتىسىپ, تاقىرىپتى بىرگە وتىرىپ تالقىلايتىن ەدىم. مەتوديكا دەگەن بار, وعان جەتىك ۇستازدىڭ شاكىرتى قىرانداي شارىقتايدى. ءبىلىم كوگىندە ءوزىن تانىتىپ, ءومىر كوشىنەن ورنىن نىق الادى. بالا ءبىر تاقىرىپتى تولىق مەڭگەرمەي, ەكىنشىسىن باستاپ جىبەرۋ – وقۋشىنى شاتىستىرادى. قازىر تاقىرىپتى بالا مەڭگەردى مە, مەڭگەرمەدى مە ول جاعىنا ەشكىم ءمان بەرە قويمايتىن سەكىلدى. توپەلەپ بالاعا تاپسىرما بەرە بەرەدى. ۇيگە كەلگەن سوڭ ولار «اناۋ قالاي, مىناۋ نە» دەپ اتا-اناسىن مازالايدى. اتا-انا زەرەك بولسا, اڭگىمە باسقا. ولاي بولماسا, بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى جوعالادى. مەكتەپ دەسە, مۇعالىم دەسە توبە شاشى تىك تۇرادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ءبىرىنشى سىنىپقا تاپسىرما بەرىلمەيتىن. ەكىنشى سىنىپتاعى تاپسىرما ءبىر ساعاتتان اسپايتىن. مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ سەبەبى, بۇگىنگى اتا-انالار ۇل مەن قىز ەس بىلگەن كۇننەن باستاپ, نەشە ءتۇرلى ونەر سالالارىنا, وقۋ ءتۇرلەرىنە اپارىپ جاتادى. (ارينە, تالانتتىلاردىڭ ءجونى بولەك). ءسويتىپ, ولاردى بالالىق ءداۋرەنىنەن ايىرادى. بىرتە-بىرتە ونداي بالالار قاجيدى, شارشايدى, ءبارىن مەڭگەرە الماسا, جاتتاۋعا تىرىسادى. جاتتاندى نارسە ميدا تۇرا ما؟ بۇل قازىر قالا بالاسىن «جاۋلاپ» الدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, رەپەتيتور جالداۋ دەگەن شىقتى. مەنىڭ توپشىلاۋىمشا, بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. ونى جويۋ كەرەك. قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى. مۇعالىم بەدەلى تۇسەدى. بار جاۋاپكەرشىلىكتى اتا-انا مەن مۇعالىمگە جۇكتەۋ كەرەك. كىم ءبىلسىن, مەنىڭ بۇل ويىم قاتە دە شىعار. دەگەنمەن, ءار نارسە ءوز دارەجەسىندە بولسا ەكەن. ەڭ باستىسى بالانى بالالىق كەزەڭىنەن ايىرماعانىمىز ءجون سەكىلدى», دەپ جاقسى مۇعالىم قايدان شىعادى دەگەن سۇراققا دا ءوز ويىن ءبىلدىردى. «بۇرىن ەلىمىزدە 19 پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى بولاتىن ەدى. ءبىرازىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعانىم بار. قازىر 6-ۋى عانا قالدى. ۋنيۆەرسيتەت جالپى ءبىلىمدى وقىتادى عوي. ونى كورمەي وتىرعانىم جوق. پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى ناقتى پانگە دەن قويادى. ءار كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى اتقاراتىن مىندەت-ماقساتتار تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالادى. سونى مۇلتىكسىز ورىنداعان جاستان مىقتى مۇعالىم شىعادى. ءبىز وسى ۇردىستەن ايىرىلىپ قالعان سەكىلدىمىز. سودان دا شىعار, مۇعالىمدەردىڭ اتىنا كەيدە سىن ايتىلا بەرەتىنى».
قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى مينيستر كەزىندە قاعازباستىلىققا قارسى تۇرىپتى. 50-60 بەتتەن تۇراتىن كوپىرمە ەسەپتەردى 5-6 بەتكە دەيىن «قۇلدىراتىپتى». «جاقسى نۇسقاۋشى الدىمەن ءوز ىسىنە ءوزى سەنەتىن بولسىن, ودان سوڭ وزگەنى يلاندىرسىن», دەگەن يدەيانى قالىپتاستىرىپتى. مۇعالىمدەردىڭ وداق كولەمىندەگى القالى جيىندارعا قاتىسىپ, تاجىريبە الماسۋىنا, ونداي باسقوسۋلاردى ءوز وتانىمىزدا وتكىزۋگە دە مۇمكىندىك جاساپتى. اتاقتى اكادەميك يۋ. بابانسكي ەلىمىزگە كەلىپ, ۇستازدار قاۋىمىمەن ديدارلاسقاندا ولاردىڭ ىزدەنىسىنە ءتانتى بولىپ: «نە دەگەن اقىلدى جاندار ەدى», دەپ وسىنداي ىنتالى بولۋىنا جاعداي جاساعان بالاحمەتوۆ سەكىلدى مينيسترگە ەرەكشە ءىلتيپات تانىتىپتى. ءار سالانىڭ ءوز ساياساتى بولادى, سونى مۇلتىكسىز جۇرگىزۋ پارىز. ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جولىنداعى ىزدەنىستەردى جەتىلدىرۋ كەزىندە ول سول ساياساتتى باسشىلىققا الىپتى. وقۋلىق جازۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن قاداپ ايتقان اتاقتى ماتەماتيك, اكادەميك ا.كولموگوروۆ پەن فيزيكا ءپانىن وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىك بىلەتىن اكادەميك ي.كيكوينمەن بەرىك قارىم-قاتىناستا بولعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. 11 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ, 6 جاسار بالالاردى مەكتەپالدى دايىندىقتان وتكىزۋ – مۇنىڭ ءبارى كادردىڭ قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەكەنىن الدىن الا زەردەلەگەن بالاحمەتوۆ 4 پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا ءبىلىم جەتىلدىرۋ فاكۋلتەتتەرىن اشادى. مۇنىمەن قاتار, مەكتەپتەر مەن مەكتەپتەن تىس مەكەمەلەردەگى, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ-مەتوديكالىق بازانى زامانعا قاراي جابدىقتاۋ ءىسىن دە ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرماپتى. كىتاپ پەن مەتوديكالىق قۇرالدار مۇعالىم ءۇشىن اۋاداي قاجەت ەكەنىن ەسكەرگەن ول, ءار جىل سايىن, «مەكتەپ» باسپاسىنان 100-دەن اسا كىتاپتار مەن كىتاپشالار شىعارۋعا ۇيىتقى بولعان. سوۆحوزدار مەن كولحوزداردىڭ ورتالىعىنان ينتەرناتى بار مەكتەپتەر سالۋدى دا نەگىزگى نىساناعا قويعان. سەبەبى, مالشىنىڭ بالالارى مەن شاعىن ەلدى-مەكەندەردە تۇراتىن ازاماتتاردىڭ ۇل-قىزى اعايىن-تۋىستىڭ وتباسىندا ەمەس, جان-جاقتى جاراقتالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا جاتىپ وقىسا, ءبىلىم دەڭگەيى بيىك بولادى دەگەن قاعيدانى وزىنەن دە, وزگەدەن دە تالاپ ەتىپ وتىرعان. ول: بالا – مەكتەپ – مۇعالىم قاعيداسىن قاتاڭ ۇستانعان. ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى دە بىلىكتى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن مۇعالىمگە جاعداي جاساۋدى, ەڭ باستىسى جاس مۇعالىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدى, ولاردى ءتاجىريبەلى ۇستازداردىڭ ۇلگىسىندە باۋلۋ سەكىلدى جۇمىستاردى ءتيىستى باسشىلارعا مىندەتتەگەن. اسىرەسە, جەتىم بالالار مەن اۋرۋ بالالارعا ارنالعان مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن ەرەكشە باقىلاۋعا العان. ەلىمىز بويىنشا مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ 67 پايىزى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبۇلدىرشىندەردىڭ 50 پايىزدان استامى بالاباقشاعا ورنالاستىرىلعان ەكەن. بارلىق اۋدانداردا ادىستەمەلىك كابينەتتەر جۇمىس ءىستەپ, وندا قىزمەت ەتەتىن ازاماتتاردىڭ سانى ارتقان. مۇعالىمدەردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن كورسەتەتىن, مەتوديكاسىن تانىستىراتىن باسىلىمدارعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءبارى قاجاعاڭنىڭ تەك يدەيانىڭ ادامى عانا ەمەس, ونى ىسكە اسىراتىن قاجىرلى ازامات ەكەنىن دە اڭعارتادى.
– 1980 جىلى ەلىمىزدەگى 10 مەكتەپكە اراب ءتىلى ءپانىن ەنگىزدىم. ونىڭ سەبەبى, اتا-بابالارىمىزدان قالعان قازىنا سول تىلدە بولاتىن. ول جاس بۋىن ءتىلدى مەڭگەرۋ ارقىلى تاريحىمىزدىڭ شاڭ باسقان بەتتەرىن اشىپ, ءتۇپ تامىرىمىزدى تۇگەندەسىن دەگەن نيەتتەن تۋعان ەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن سول ويدىڭ اقتالعانىنا كوز جەتكىزدىم. تاۋبە كەلتىرەمىن. بىراق 1986 جىلعى سۇرگىننەن سوڭ سول «ىسىمە» جاۋاپ بەردىم. «نەگە اراب ءتىلىن مەكتەپتە وقىتۋعا مۇمكىندىك جاسادىڭ؟» دەگەن ساۋالعا, بۇگەجەكتەمەي تاريحىمىز سول تىلگە قاتىستى ەكەنىن, كوپتەگەن ەڭبەكتەردىڭ ارحيۆتە جاتقانىن ايتتىم. وسى ءۇشىن قۋعىندالدىم. باسىمداعى بەس بولمە پاتەردى قايتارىپ الىپ, ءۇش بولمەگە كىرگىزگەن كەزدەر بولدى. وعان جاسىمادىم. ەشكىمگە بۇل قالاي دەمەدىم. 60 جاسقا تولعاندا ءدىنمۇحاممەد احمەت ۇلىنا زەينەتكە كەتەيىن دەگەنىمدە: «مەن دە ءجۇرمىن عوي, ەلگە ادال قىزمەت ەتكەن ادامنىڭ قۋاتى بولسا, جاسى كەدەرگى ەتپەۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن. 1987 جىلى مۇعالىمدەردىڭ سەزى بولىپ, سول كۇنى زەينەتكە شىقتىم. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىدىم, بىرنەشە كىتاپ جازدىم, – دەدى قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى.
وسى ارادا ارداقتى ازاماتتىڭ بەدەلى ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, وداق كولەمىندە دە بيىك بولعانىنا ءبىر دايەك كەلتىرە كەتسەك دەيمىز. 1978 جىلى بولعان وداق مۇعالىمدەرىنىڭ قۇرىلتاي قورىتىندىسىندا 50-گە تاياۋ ۇستازعا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلىپتى. سونىڭ اراسىندا قازاق ەلىنەن ءتورت مۇعالىم, اتاپ ايتساق, قۇدىس ابسامەتوۆ, زويا جۋكوۆا, نينا پولتاۆەتس, مارجان تاسوۆا بار ەدى. بۇدان وزگە ۇلت ۇستازىنا اينالعان كوزى ءتىرى ق.ايتاليەۆ پەن ومىردەن وزعان ق.ءبىتىباەۆا دا سول تۇستا تانىلعان بولاتىن.
قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى قۇرمەتتى زەينەتكە شىققاننان كەيىن وتانىمىزداعى بالالار قورىن باسقاردى. بۇل ىستە ول جەتىم بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىرىن قورعاۋ, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جاعىنان ناشار وڭىرلەردەگى ازاماتتاردىڭ ۇل-قىزىن, كوپ بالالى وتباسىلار جاعدايىن جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزىپ, ولارعا اركەز كومەكتەسىپ وتىردى. ق.بالاحمەت ۇلى – مەملەكەتتىك قىزمەتپەن قاتار, وتباسىنىڭ دا ۇيىتقىسى بولا بىلگەن ازامات. جارى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساراش بايگەنجينا ەكەۋى 6 بالا ءوسىرىپ, ولاردىڭ ءبارى ءار سالانىڭ بىلىكتى مامانى رەتىندە اكە مەن انا ۇلگىسىن ۇشتاستىرۋدا. ولاردان وربىگەن ۇل مەن قىز ارداقتى اتالارى مەن اياۋلى اجەلەرىنىڭ سۇيىكتىسى ەكەنى ءسوزسىز.
اعادان اقىل, ىنىدەن ىزەت دەپ اڭگىمە ءتۇيىنىن تۇيەر تۇستا وتانىمىزدىڭ «پاراسات», رەسەيدىڭ «قايىرىمدىلىق ىستەرى ءۇشىن» اتتى تاقۋا حانزادا دميتري وردەندەرىنىڭ يەگەرى قاجاحمەت بالاحمەت ۇلى: «ءبىلىم جوق جەردە ىزدەنىس تە, العا دامۋ دا جوق», دەيدى. «ادامنىڭ سىيلى, قۇرمەتتى بولۋى – ونىڭ ادامگەرشىلىگىنە, ادالدىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى. اكە-شەشەسىن سىيلاعان بالا – وتانىن قۇرمەتتەي الادى. جاقسى بالا – باق, باقىت. ءبىر كەمىستىگى بولماسا, بالا جامان بولىپ تۋمايدى. بالا ونەگەسىزدىگى ءبىلىم بەرۋ تاسىلىنەن, تاربيەنىڭ كەمدىگىنەن بولادى. بۇكىل سانالى ءومىرىمدى ۇستازدىققا ارناعان ادام رەتىندە مەنىڭ كوكەيگە تۇيگەنىم وسى», – دەدى دە دانىشپان ابايدىڭ التىنشى قارا سوزىندەگى: «كەسەلدى جالقاۋ, قىلجاقباس, ءازىر تاماق, ءازىر اس, سىرتىڭ – پىسىق, ءىشىڭ – ناس, ارتىن ويلاپ – ۇيالماس», دەگەن ءتورت جول ولەڭدى ەسكە ءتۇسىرىپ: «ۇرپاقتى وسىدان اۋلاق ۇستاساق, ەلدىگىمىز ەڭسەلى بولىپ, ارمان-ماقسات ورىندالىپ, بەرەكە-بىرلىكتىڭ التىن دىڭگەگى نىعايا بەرەدى. ۇتىلمايمىز, ۇتامىز!» دەگەن بايلامىن جەتكىزدى. ءبىز مۇنى ىزگىلىكتىڭ ءىزى دەپ ۇقتىق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
