ءبىرجاننىڭ بيىگى

ول سويلەپ وتىر. ءبىرجان مورياك ۇلى قوجاقوۆتىڭ اسىقپاي سىرىن تارقاتقان قوڭىر ۇنىندە ەشقانداي وكىنىش, سارىۋايىم نەمەسە ومىرىنە مۇڭىن شاققاندىق, جاسىعاندىق تابى بايقالمايدى. ال, شىندىعىنا كەلگەندە, وتىزدارداعى جاسىندا تاعدىرىن 180 گرادۋسقا بۇرىپ جىبەرگەن كەسەلگە باسقا بىرەۋ بولسا, تاپ وسى ءبىرجانداي قارسى تۇرا الار ما ەدى, الماس پا ەدى؟.. ول 1971 جىلى اقجايىق اۋ­دا­نىنىڭ پەرۆوماي اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. اكەسى بايلانىس بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەگەن. ىستەگەن دەپ وتىرعانىمىز ول كىسى 1978 جىلى قايتىس بولعان ەدى. اناسى ءتورت بالامەن قالدى. بالالاردىڭ الدى ءبىرجان 1-سىنىپتا وقيدى, ىنىلەرىنىڭ ەكەۋى بالاباقشادا, كەنجە قارىنداسى – سەگىز ايلىق قانا. سول كەزدە با­لا­باقشادا كىر جۋشى بولىپ ىستەپ, ازىن-شوعىن ايلىق تاباتىن اناسىنىڭ يىعىنا قانشا سالماق تۇسكەنىن ءوزىڭىز بىلە بەرىڭىز. «سول اقشامەن انامىز ءبىزدى جاداتپاي-جۇدەتپەي, اش-جالاڭاش قىلماي ءوسىردى-اۋ» دەپ ريزا بولىپ وتىرادى سول پەر­زەنتتەرى بۇگىندە. اكەگە دەگەن ساعىنىشتارى جۇرەكتەرىنە بەرىش بولىپ قاتىپ, جىلاپ جۇرمەسە دە, ىشتەي مۇڭدانىپ ەرجەتتى عوي... ورتا مەكتەپتى ءبىتىردى. بالا كۇنىنەن سۋرەت سالۋعا قۇمار ەدى. سول يكەمدىلىگى ونى اۋىلداعى مادەنيەت ۇيىندە, اسكەرگە دەيىن سۋرەتشى-بەزەندىرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدى بۇيىرتتى. چەليابينسك جاعىندا ەكى جىل اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن مۇنىڭ سۋرەت سالۋعا بەيىمدىلىگىن بۇرىننان بىلەتىن وسكەنباەۆ دەيتىن ازامات ورال وبلىستىق استىق ونىمدەرى كومبيناتىنا سۋرەتشىلىك جۇمىسقا شاقىردى. ول 1989 جىل بولاتىن. باسىندا باسپانا بەرەمىز دەگەن. ول كەزدە ۇيلەنگەن, ءبىر ءسابيى بار. بىراق ءۇي ماسەلەسى شەشىلمەدى. سودان ىشكى ىستەر ورگانىنا, كۇزەت بولىمىنە جۇمىسقا تۇردى. – مۇندا بەس جىلداي ەڭبەك ەتكەننەن كەيىن جول پوليتسياسىنا اۋىستىم. 2000 جىلداردىڭ باسىندا ۇرلىق, اسىرەسە, ەلەكتر سىمدارىن ۇرلاۋ كۇشەيىپ تۇردى, – دەيدى ءبىرجان. – قىسقى مەزگىل. پودستەپنىي اۋىلىنا قاراي شىعاتىن جول بويىندا كەزەكشىلىكتە تۇردىق. كىشكەنتاي بۋدكامىز بار, الگىنىڭ ەلەكتر جەلىسى سول ماڭايداعى ساياجاي­لاردان كەلەتىن. تۇندە اياز كۇ­شەيىپ تۇرعان ەدى, جارىق ءوشىپ قالدى, ونىمەن بىرگە بۋدكانى جىلىتقىش تا ءسوندى. كەزەكشىلىكتى جالعاستىرا بەردىم. اياز قىسىپ بارادى. اياعىمنىڭ باشپايلارى شىمىرلاپ, قاتتى توڭا باستادى. كەزەكشىلىكتى تاستاپ كەتۋگە بولمايدى. اياعىمنىڭ قات­تى توڭعانىنا قاراماستان, كە­زەكشىلىگىمدى تاستامادىم. ءبىر مەزگىلدە باشپايلارىم وزىنەن-ءوزى ىسىپ, قىزا باستادى. وعان دا ءمان بەرمەپپىن, سۇمدىقتىڭ كوكەسى كەيىن بولدى. ءبىر-ەكى كۇن وتكەسىن, باشپايلارىمنىڭ باسى كۇرەڭىتە باستادى. قارايدى. سويتسە, ءۇسىپ كەتكەن, تامىرلارى قاتتى زاقىمدانعان. ەمدەلدىم, بولمادى. اۋرۋحاناعا جاتتىم, بولمادى. وتىزدان جاڭا عانا اسقان شاعىم, جانىپ جۇرەتىن كەزىم عوي, اياقتان ايىرىلعىم كەلمەي, تالاي دارىگەرگە كورىندىم. قازاقستان ءوز الدىنا, رەسەيگە دە باردىم. ءبارىن باسىنان اياعىنا دەيىن تاپتىشتەپ قايتەيىن, اعا, اياقتارىمدى تىزەدەن تومەن كەستىرۋگە تۋرا كەلدى. وردا بۇزار كەزىم ەمەس پە, جاسپىن, اياقتان ايىرىلعىم كەلە مە؟.. ەڭ بولماسا, بالداققا سۇيەنىپ قالسام دا, تىكەمنەن جۇرەمىن عوي دەپ ۇمىتتەنگەنمىن. بىراق ونىمەن دە توقتامادى, تىزەدەن جوعارى تاعى كەستى... سوسىن تاعى ءبىر وتا جاسالىپ, اقىرى اياق­تارىمنان تولىق ايىرىلدىم... سول كەزدە وبلىستىڭ جول پوليتسياسىن قايسار سۇلتانباەۆ دەگەن ازامات باسقاراتىن. وبالى قايسى, العاشقى وتا جاساتىپ, تاياققا سۇيەنىپ قالعان كەزىمدە مەنى جۇمىستان شىعارىپ تاس­تامادى, بارىنشا كومەكتەستى. اياقتارىمنان ايىرىلىپ, ال­عاشقىدا قايعىدان قاۋساپ جات­قانىمدا, ءوزى كەلىپ: «ءبىرجان, بەكەم بول!.. پروتەز سالىپ, ءجۇرىپ كەتكەن سوڭ جۇمىسقا شىق. ءبىز سەنى دالاعا تاستامايمىز...» دەگەنى ءالى قۇلاعىمدا تۇر. سودان ءۇش ايداي اۋرۋحانادا جاتىپ, كەيىن الماتىعا بارىپ, سونداعى رەسپۋبليكالىق بەيىمدەۋ ورتالىعىندا گەر­ما­نيانىڭ پروتەزىن سالىپ, ورا­­­لىما قايتتىم... قايسار ابەلەك ۇلى ايت­قان سوزىندە تۇرىپ, ماعان وفيتسەرلىك دارەجەدەگى جۇمىس, ياعني اۆتوكولىكتەردى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزەتىن ورتالىقتىڭ باسشىسى ەتىپ بەكىتتى. اۋىر كەسەلگە تاپ بولىپ, وپىرىلىپ تۇسەردەي بولىپ جاتقاندا, سۇلتانباەۆ مىقتاپ سۇيەدى مەنى. تەحنيكالىق ورتالىقتا ءوزىمنىڭ كابينەتىم بولدى, باستىقپىن. ومىرگە قايتا كەلگەندەي بولدىم. سۇلتانباەۆتىڭ سول جاقسىلىعىن قالاي ۇمىتايىن. «العاداي ازاماتقا اللا جار بولسىن!» دەپ جۇرەمىن وسى كۇندە. ول كەزدە ءوزىمنىڭ تەتەلەس ءىنىم – ەرجان اقسايدا جۇمىس ىستەيتىن. سول ءبىر كۇنى شەتەلدىكتەردىڭ دالاعا شىعارىپ تاستاعان جيھازدارىنىڭ تاقتايلارىن ماعان اكەلىپ تۇر. «كابينەتىڭىزگە بىردەڭەلەر جاساپ الارسىز», دەيدى. سۋرەت سالۋعا بالا كۇنىمنەن ەبىم بار ەكەنىن باعانا ايتتىم عوي. سودان الگى تاقتايلاردان كابينەتىمدەگى تەلە­ديدارعا تۋمبوچكا جاساپ قويدىم. ول كەز قازىرگىدەي نەشە الۋان جيھازداردىڭ شىعا قويماعان كەزى. الگىنى كورگەندەر قىزىعىپ, «مىنانى قايدان الدىڭ؟» دەپ سۇرايدى. «ءوزىم جاسادىم» دەيمىن. قاتتى قىزىققان بىرەۋ الگىنى قوياردا-قويماي ساتىپ الدى اقىرى. تاعى بىرەۋىن جاساپ قويىپ ەدىم, ول دا الدىڭعىسىنىڭ اياعىن «قۇشتى». كۇندەردىڭ كۇنىندە ويلانايىن: «قايسار ابەلەك ۇلى ءبىر كۇندەرى جوعارىلاپ, قىزمەتىن اۋىستىرىپ كەتسە, مەنىڭ كۇيىم نە بولادى؟ ونىڭ ورنىنا ءبىر جاس جىگىت كەلىپ, «مىنا مۇگەدەك نەعىپ وتىر, وفيتسەرلەرىمىزگە جۇمىس تابا الماي جۇرگەندە؟..» دەسە, قايدا بارا­مىن دەپ ۋايىمعا بەرىلەيىن. اقىرى جەكە كاسىپكەرلىگىمدى اشتىم. تاعى دا سول, مىڭ بولعىر, قايسار ابەلەك ۇلى كومەك قو­لىن سوزىپ, اتىراۋ جاقتاعى مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىس­شىلارىنا 30 كەرۋەت, 30 تۋمبوچكا, 15 شكاف جاساۋعا تاپسىرىس الىپ بەردى. بۇل 2002 جىل بولاتىن. الگىنى كۇنى-ءتۇنى جاساپ, ايتقان ۋاقىتتارىندا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ءبىتىرىپ بەردىك. تاپسىرىس بەرۋشى اقشالارىن تولەپ, جيھازدارىن الىپ كەتتى. * * * بۇل ءبىرجاننىڭ وسى سالاعا ءتۇپ­كىلىكتى بەت بۇرۋىنا سەنىم ۇيالاتتى. اقسايداعى ءىنىسى ەرجانمەن اقىلداستى, ەگەر قارسى بولماسا, ول قاسىنا كەلىپ, جيھاز جاساۋمەن شۇعىلدانۋعا قولعانات بولۋعا قولقا سالدى. ءىنىسى ازامات ەكەن, اقسايداعى قوماقتى جالاقى الىپ جۇرگەن جۇمىسىن تاستاپ, قاسىنان تابىلدى. ونىسىنا راقمەت, سودان بەرى ول ءبىرجاننىڭ قاسىندا, فيرمادا ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى. جالعا شاعىن تسەح الىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتى. ول كەزدە قازىرگىدەي شەتەلدىك قۇرال-جابدىقتار جوق, قاراپايىم, باياعىدان كەلە جاتقان قۇرالدار ەدى. سوناۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا بۇگىنگىدەي جۇتىنىپ تۇرعان جيھازدار دا جوق ەدى. حالىق كوبىنە تۋمبوچكالارعا تاپسىرىس بەرەتىن. قاراۋىندا ءۇش-ءتورت كىسى بولدى. ءبىرجان ءوزى دە ساعات ءتورت-بەسكە دەيىن «ديرەكتور» بولادى دا, ءارى قاراي اق كويلەك پەن گالستۋگىن شەشىپ, حالات كيىپ, جىگىتتەرمەن بىرگە جۇمىسقا كىرىسەدى. سول جەردەن ونىمدەرىن ساتۋعا دۇكەن بولسىن دەپ شاعىن بولمەنى تاعى جالعا الدى. ارينە, حالىق سەنىڭ كۇندەلىكتى جاساعان ءونىمىڭدى سول بويدا الىپ كەتپەيدى, تۇرىپ قالادى. بۇلاي وتىرا بەرسە, جۇمىستارىنىڭ جۇرمەيتىنىن ءبىلدى. اۋداندارعا, اۋىلدارعا شىعۋ كەرەك, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇيسىندى جىگىتتەر. – سول تۇستا ءوزىمنىڭ تۋعان اۋدانىم اقجايىقتا شاۆحات وتەمىسوۆ اكىم بولاتىن. كۇندەردىڭ كۇنىندە سول ازاماتقا باردىم «اۋدان كولەمىندەگى مەكتەپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنەن, باسقا دا مەكەمەلەردەن جيھازدارعا تاپسىرىس بولا ما؟» دەپ. ول كەزدە مەكتەپتەردىڭ جيھازدارى ابدەن ەسكىرگەن, سوناۋ كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقان عوي. وسىلايشا تاپسىرىستار الا باستادىق. ونى ايتقان ۋاقىتىندا ءبىتىرىپ, تاپسىرىپ وتىردىق. جۇمىسىمىزدىڭ ساپاسى ۇنادى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن بايلانىسىمىز جاقسارىپ, ولاردىڭ جۇمىسىمىزعا سەنىمى نىعايدى. سونىڭ ارقا­سىندا جۇمىسشىلار الا باستا­دىق, 2010 جىلى «عيبادات» دەپ اشقان جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمدە 23 ادام ەڭبەك ەتىپ جاتتى. بۇل كەزدە جي­ھاز جاساۋعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىمىزدىڭ ءبىرشاماسىن جاڭالاپ العان ەدىك. بىراق قارجى جاعىنان بۇرىنعىسىنشا قينالىپ جۇردىك. بانكتەردەن نەسيە العىمىز كەلگەنمەن, ولار بەر­مەدى. ول جىلداردا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى ارقىلى دا تالپىنىپ كورىپ ەدىك, بانكىلەر ماڭايلاتپادى. بىزدەر مۇگەدەكتەر الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالعان تۇلعالار بولعاندىقتان, الدا-جالدا بانكىمەن نەسيە جونىندە داۋ تۋىپ كەتسە, سوت ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قورعايدى ەكەن دە, بانك ءبىزدىڭ الدىمىزدا قاۋقارسىز بولىپ قالادى ەكەن. ەندى نە ىستەيمىز دەپ تىعىرىققا تىرەلدىك. جەتپىستەن اسقان انامىزدى قالاعا كوشىرىپ العان ەدىك, ەكى بولمەلى جايلى پاتەرى بار. اناممەن اقىلداستىم, «ءۇيدى ساتايىق» دەپ. انام كەلىسىپ, ءۇيدى 47 مىڭ دوللارعا ساتتىق 2012 جىلى. ءىنىمنىڭ جەڭىل كولىگى بار ەدى, ونى دا ساتتىق. ءسويتىپ, سول اقشالاردى ءىنىمنىڭ قالتاسىنا سالىپ, قىتايدىڭ ۇرىمجىسىنە جىبەرىپ, جيھاز جاساۋعا قاجەتتى قولىمىز جەتپەي جۇرگەن 10 ءتۇرلى سۋ جاڭا ستانوكتار الدىردىق. سول قۇرالدارىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ ساندىقتارىن جاساۋعا كىرىستىك. بۇرىن ساندىق جاسايتىندار وعان ىلعي دا قوس اققۋدىڭ سۋرەتىن سالمايتىن با ەدى, ءبىز ونى قايتالاماي, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرىن تۇسىردىك. سۇرانىس كوبەيىپ جۇرە بەردى. ءونىمىمىزدى تۇرلەندىرىپ وتىردىق, سونىڭ ارقاسىندا ساندىقتىڭ 50-گە جۋىق ءتۇرىن شىعاراتىن جاعدايعا جەتتىك. بارا-بارا ءونىمىمىزدى بىرنەشە داناسىمەن كوتەرە ساتىپ الاتىندار پايدا بولدى. قازاقى ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن ۇستەل, جەر ۇستەل, ورىندىقتارىمىز بۇگىندە وبلىسىمىزدان تىس جەرلەرگە دە بەلگىلى. بەسىك, ونىڭ جينالمالى ءتۇرىن شىعارىپ جاتىرمىز. ۇيگە, مەيرامحانالارعا, كەڭسەگە قاجەتتى جيھازداردىڭ تۇرلەرىن شىعارامىز. اقجايىق اۋدانىنداعى جىلقىشى بولات اتكەەۆتىڭ «قۇلاگەر», ورالداعى قۇرمانعازى كوشەسىندەگى «اق­بوتا» مەيرامحانالارىنىڭ ءىش­كى بەزەندىرۋىن, جيھازدارىن جاساپ بەردىك. بەس وبلىستا ساۋ­دا نۇكتەلەرىمىز بار, ەندى ولار­عا الماتى مەن قىزىلوردا قو­سىلۋدا. بىزگە تاپسىرىستى عا­لامتور ارقىلى دا بەرۋگە بولادى. ارينە, ۇنەمى ءبىر ۇلگىمەن, ءبىر ءتۇر, ءبىر بەدەرمەن شىعارا بەر­سەك, كۇندەردىڭ كۇنىندە ول ەس­كىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇلت­تىق ناقىشتارىمىز بەن ويۋ-ورنەكتەرىمىزدى ەۋروپالىق مانەر, ءتۇر, بەدەر, ۇلگىمەن قۇراستىرا, كىرىكتىرە وتىرىپ شىعارۋدى ويلاستىرۋدامىز. * * * بۇگىندە ءبىرجان قوجاقوۆتىڭ فيرماسىندا 40-قا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. مۇنىڭ 20 شاقتىسى – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار. ءبىرجاننىڭ ەندىگى ارمانى – تىگىن تسەحىن اشۋ. ونى اشسا, «ۇيلەرىندە وتىرعان مۇگەدەك قىز-كەلىنشەكتەرگە جۇمىس تاۋىپ بەرەر ەدىم», دەيدى. ول ءۇشىن «دەمەۋ» قوعامدىق بىرلەستىگىن ارنايى قۇردى. ءبىرجاندى قينايتىنى – ءوز الدارىنا عيماراتتارى جوق. قازىردە ايىنا 470 مىڭ تەڭگە تولەپ, وندىرىستىك تسەحتى جالداپ وتىر. قارىزى 5 ملن. تەڭگەگە جۋىق­تاسا دا, الگى عيماراتتىڭ قۇ­دايعا قاراعان يەسى «اقشاڭدى تولە» دەپ قىستاپ جاتقان جوق. بىرجانمەن اڭگىمە ۇستىندە مىنا ءبىر جايت ءبىزدى بەيجاي قال­دىرمادى. ناۋقاس بالالاردىڭ كوشىمدەگى ارنايى ينتەرناتىنا بارادى ءبىر كۇنى. كومەگىم بولسىن دەپ قۇر قول بارماي, ورىندىقتار اپارادى. دتسپ-مەن اۋىراتىن, توسەك تارتىپ جاتقان بالالاردى كوردى. ونە بويى, سارىجامباس بولىپ, توسەكتە جاتاتىن بالالاردى ءبىر مەزەت تۇرعىزىپ قوياتىن ارنايى قوندىرعىلار (ۆەرتيكاليزاتور) بار ەكەنىن ەستىگەن. رەسەي شىعارادى. ونىڭ بىرەۋى 1 ملن. 200 مىڭ تەڭگە تۇراتىن كورىنەدى. ينتەرناتتىڭ ونى الاتىن مۇمكىندىگى جوق. بالالارعا جانى اشىعاننان ين­تەرناتتان قينالىپ قايتتى. ەر­جان ەكەۋى اقىلداسا كەلە, الگى قون­­­دىر­عىنى وزدەرى جاساۋدى ۇي­عار­دى. جوباسىن جاسادى. قارجى بولسا, ءارى كەتكەندە 100 مىڭ تەڭگەنىڭ ما­ڭايىنان اسىرماۋعا بەكىنىپ وتىر. بالالاردىڭ ينتەرناتىنا جانە ودان باسقا «شاپاعات», «بايتەرەك» سياقتى مۇگەدەك, توسەك تارتىپ جاتقان جەتكىنشەكتەردى باعىپ-كۇ­تەتىن ارنايى ينتەرناتتارعا دا الگى قوندىرعىنىڭ ەكى-ۇشەۋىن تەگىن جاساپ بەردى. بۇعان قوسا سول اۋىر ناۋقاستى بالالارعا ورتوپەديالىق ۇستەل مەن ورىندىقتار شىعارۋدى قولعا ال­ماقشى. ەگەر بۇل جوبا الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى ورىنداردان قولداۋ تاۋىپ جاتسا, ول قازىناعا دا ارزان تۇسەر ەدى. مۇگەدەك بالالاردىڭ دا قيىن ءحالىن جەڭىلدەتە تۇسكەن بو­لار ەدى... قازاق مۇنداي جانداردى العا­داي ازامات دەيدى. دەسە, دەگەن­دەي عوي... الدىڭنان اق كۇن تۋسىن, ءبىر­جان! ەسەنجول قىستاۋباەۆ, جۋرناليست باتىس قازاقستان وبلىسى سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور