رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنە – 20 جىل
«وتاندى قورعاۋ دەگەن ماماندىق بار». سوناۋ 1971 جىلعى «وفيتسەرلەر» دەپ اتالاتىن كينوفيلم قاھارماندارىنىڭ ءبىرى ماقتانىشپەن وسىلاي دەگەن ەدى. بۇل سوزدەردى مەملەكەتتىك اۋديتور ماماندىعىنا قاتىستى ايتۋعا دا ابدەن بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.
بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ ءجونىندەگى ەسەپ كوميتەتى ايتۋلى داتا – ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇجىمدى مەرەيتويمەن قۇتتىقتاۋى, ەسەپ كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى مەن كاسىبيلىگىنە قوعامدا اتقاراتىن قىزمەتىنە لايىقتى باعا بەرۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش.
بۇل تەك ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزگە عانا ەمەس, سونداي-اق, ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا جۇمىس ءىستەيتىن تاۋەلسىز اۋديت ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋعا 20 جىل بويى ءوز ۇلەسىن قوسقان اعا بۋىن ءارىپتەستەردىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعا. ولار – ءمۇسىرالى وتەباەۆ, الدانىش نۇرىموۆ, قايىربەك سەيىتقۇل, جاقسىبەك قۇلەكەەۆ, راقىمبەرگەن توقسەيىتوۆ, التاي زەينەلعابدين, انۋاربەك سۇلتانعازين, تورەحان قوسجانوۆ جانە ەسەپ كوميتەتىندە ءارتۇرلى جىلدارى ەڭبەك ەتكەن باسقا دا كوپتەگەن كىسىلەر.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ العاشقى لەگىندە تۇرعان ۇستازدارىمىزعا, اعا بۋىن ارىپتەستەرىمىزگە قۇرمەتىمىز بەن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, «ءبىز سىزدەردىڭ داڭقتى ىستەرىڭىزدى جالعاستىرۋشىلارمىز, تاڭداعان ماماندىعىمىزدى ماقتان تۇتامىز» دەگىمىز كەلەدى.
قازىرگى ەسەپ كوميتەتى – بۇل رۋحى كۇشتى, بىلىكتىلىگى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ۇجىمى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ اۋديتورلاردىڭ ماقساتى بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ كەزىندە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى انىقتاۋ جانە كەمشىلىكتەردى كورسەتۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن ولاردىڭ قارجىلىق قىزمەتتەرىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس ىستەۋ, سالالاردى دامىتۋ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق, تاۋەكەلدەردى باعالاۋ مەن قانداي دا ءبىر ەكونوميكالىق شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ سالدارلارىن بولجاۋعا كومەكتەسۋ.
وسى تۇستا كوپ جىلدار بويى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن ۇستازىم الدانىش نۇرىموۆ اقساقالدىڭ جول پوليتسياسى وفيتسەرلەرىمەن بولعان ءاڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. بۇدان ون ەكى جىل بۇرىن قولىمىزداعى رۋلەتكا-ولشەگىشپەن جانە فوتواپپاراتپەن «استانا-الماتى» اۆتوجولى قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن تەكسەرىپ جۇرگەن بىزگە ولار جاقىنداپ كەلىپ: «سىزدەر كىم بولاسىزدار؟» دەگەن ەدى. سوندا الدانىش اقساقال «ءبىز ۇكىمەتكە ارنالعان ماي وكىلدەرىمىز» دەپ قىسقا, ءارى نۇسقا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
وسىنداي قاراپايىم دا پاراساتتى جاۋابى ارقىلى الدانىش نۇرىموۆ مەملەكەتتىك اۋديتتىڭ ءمان-ماعىناسىن ولارعا ۇعىندىرا ءبىلدى. ەگەر ءبىزدىڭ ايبىندى وفيتسەرلەرىمىز جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الىپ, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرسە, مەملەكەتتىك اۋديتورلار قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الىپ, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ حالىق يگىلىگى ءۇشىن دۇرىس پايدالانىلۋىنا جاۋاپ بەرەدى.
بۇگىن ەسەپ كوميتەتىندە 62 اۋديتور جۇمىس ىستەيدى. 7 تريلليون تەڭگەلىك بيۋدجەتتىڭ دۇرىس پايدالانىلۋىن كۇزەتۋ ءۇشىن بۇل وتە از سان. ولارعا ميلليارد تەڭگەگە ارنالعان قارجىلىق قۇجاتتاردى جەتە زەرتتەۋگە تۋرا كەلەتىنى ابدەن تۇسىنىكتى. ماسەلەن, اۋديت ءجۇرگىزۋگە بەلگىلەنگەن مەرزىم بولادى. وسى بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە ول تاقىرىپقا ەنۋى, سونان كەيىن اۋديت نىساندارىمەن انىقتالۋى, نەگىزدەلۋى ءارى قابىلدانۋى ءتيىس ناتيجەلەردى رەسىمدەۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك اۋديتور بولۋ – بۇل وزىڭە وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ.
كەيبىرەۋلەر مەملەكەتتىك اۋديتور ماماندىعىن زەرىكتىرەتىن, ءبىرسارىندى كاسىپ يەسى دەپ ساناۋى مۇمكىن. ولار: «قاعازدار مەن قارجىلىق قۇجاتتارعا كۇنى بويى كومىلىپ وتىرۋدىڭ نەسى قىزىق؟» دەيد؟.
ءى. ارينە, اۋديتور ەڭبەگى ۇلكەن زەيىن قويۋدى, ىجداعاتتىلىق پەن شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى ەكونوميكا مەن قارجى سالاسى بويىنشا ۇزدىك تەوريالىق ءبىلىمدى مەڭگەرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, تالداۋ قابىلەتىن دە يگەرۋى قاجەت.
سونىمەن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك اۋديتورلارى دەگەنىمىز كىمدەر؟ ولاردىڭ الەۋمەتتىك بەينەسىنە زەر سالا كەتەيىك:
اۋديتوردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ ورتاشا ءوتىلى – 15 جىلدان استام, ولاردىڭ كوبىنىڭ مينيسترلىكتەردەگى, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بيلىك ورگاندارى مەن جەكە سەكتورداعى باس بۋحگالتەر, دەپارتامەنت باسشىلارى, اۋديتورلار مەن قارجىگەرلەر رەتىندەگى جۇمىس تاجىريبەسى بار.
ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى – ءالى قىرىققا تولا قويماعان جاستار. ءبارىنىڭ جوعارى ەكونوميكالىق ءبىلىمى بار. سونىمەن قوسا, كوپشىلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىندا جانە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا قوسىمشا ءبىلىم العان. بۇل از دەسەڭىز, ءبىزدىڭ جەكەلەگەن اۋديتورلارىمىزدا حالىقارالىق ينتوساي ديپلومدارى بار. كەيبىرەۋلەرىنىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى وزدەرىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىنە ماماندىقتارى بويىنشا ءدارىس بەرەتىندىگى ءبىزدى قۋانتادى. بۇل – ولاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنىڭ جانە شەتەلدەگى بەدەلىنىڭ ايقىن ايعاعى.
بۇدان باسقا, بۇگىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىندە, ۇكىمەتتە, پارلامەنتتە جۇمىس ءىستەيدى, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالاردا, وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىندە باسشىلىق لاۋازىمداردى اتقارادى, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا باسشىلىق جاسايدى.
وزدەرىنىڭ «جاستىعىنا» قاراماستان, اۋديتورلار الدارىنا قويعان مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارۋدا. وعان قوسا, قورلان اۋباكىروۆا, دارحان تولەۋبەكوۆ, قانات يبراەۆ, سارجان قاليوللين, ايتۋار بالىقباەۆ, اكىمجان جۇماباەۆ, عايني سىزدىقوۆا, زۋراكۇل اكىمحانوۆا, تالعات ءمۇسلىموۆ جانە تاعى باسقا اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ, تالىمگەرلەردىڭ يگى ىستەرى كىشى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە. ولار ونجىلدىقتار بويى قيىن ءارى ەل يگىلىگى ءۇشىن قاجەت ەڭبەككە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ كەلەدى.
اۋديتورلار ادەتتەگىدەي اسا بايسالدى جانە ولار قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى اشىلىپ ايتا بەرمەيدى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەرىنەن كەيىن بيۋدجەتكە قالپىنا كەلتىرىلگەن ميللياردتاعان تەڭگەلەر, جەتىلدىرىلگەن زاڭدار, سالىنعان اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر, ەڭ شالعايداعى اۋىل تۇرعىندارىنا جەتكىزىلگەن اۋىزسۋ, جولدار مەن عالامتور جەلىلەرى – وسىنىڭ ءبارى ولاردىڭ كاسىبيلىگىن ايعاقتايدى.
جاس تا بولسا, ۇلكەندەردىڭ قۇرمەتىنە يە بولىپ, ناعىز كاسىبي مامان رەتىندە باعالانىپ ءجۇرگەن جاس اۋديتورلار بار. ولاردىڭ قاتارىنا ەڭ الدىمەن ەڭبەك جولدارىن ينسپەكتور, ساراپشى قىزمەتتەرىنەن باستاعان نۇرلان كاترەنوۆ, شىڭعىس كۇرەڭبەك تەگى, الەنا اسقاروۆا, ءالينۇر بولات ۇلى, جامبىلحان مىرزاحانوۆ, رۋسلان مەلدەبەكوۆ, قۋانىش ساعىمباەۆتاردى جاتقىزۋعا بولادى. مەملەكەتتىك اۋديتور دەگەن قۇرمەتتى اتقا لايىق وسى ءبىر جاندار اۋديت نىساندارىنداعى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ايناسى ىسپەتتى. جيناقتاعان تاجىريبەسىمەن بىرگە جاس اۋديتورلاردىڭ بەدەلى دە جىل وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە.
وبلىستاردىڭ ءبىرىندە اكىمنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن ازامات بىردە ماعان: «بالا كەزىمىزدە ءبىز بارلىق عارىشكەرلەردىڭ اتتارىن, ءتۇر-كەلبەتى مەن ءومىربايانىن جاتقا بىلەتىن بولساق, ەندى ەسەپ كوميتەتىنىڭ بارلىق اۋديتورلارىن بىلەمىز. ءوز ءىسىن جەتىك مەڭگەرگەن بەساسپاپ ماماندار وبلىستى تەكسەرۋگە كەلگەندە بىزگە دە وڭاي سوقپايتىنىن ءبارىمىز تۇسىنەمىز» دەگەن ەدى. مەملەكەتتىك اۋديتورلاردىڭ قاتەلەسۋگە ەش قاقىسى جوق. اۋديتورلىق ەسەپتە قانداي تۇجىرىمنىڭ بولاتىندىعىنا, كوبىنەسە, ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىپقويلىعى عانا ەمەس, سونداي-اق كەيدە ادامداردىڭ, جوبالاردىڭ ودان ارعى تاعدىرى, جالپى العاندا, ءتىپتى سالالار مەن ەكونوميكانى دامىتۋ باعىتتارىنىڭ الگوريتمى دە اسەر ەتەدى.
«مەن ومىردە جولى بولعان اداممىن, ءوز جۇمىسىمدى جاقسى كورەم. ءبىر اعزاداي تۇتاس, تاماشا ۇجىمدا قىزمەت ەتۋ – ۇلكەن باقىت. مۇنداي ۇجىمدا ارىپتەستەرىممەن بىرگە اۋديت جۇرگىزۋ دە, پراكتيكادا ءجيى كەزدەسەتىن پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ دە جەڭىل تيەدى», دەيدى اسا تاجىريبەلى اۋديتورلاردىڭ ءبىرى تالعات ءمۇسلىموۆ. ول كونفۋتسيدىڭ «ءوزىڭىزدىڭ جانىڭىزعا ۇنايتىن جۇمىس تاڭداڭىز, تەك سوندا عانا ءسىز ءومىر بويى جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى بولمايسىز» دەگەن سوزدەرىن دە ايتۋدى ۇمىتپادى.
20 جىلدان استام جۇمىس ءوتىلى بار ساكەن عابباسوۆ: «اۋديتورلارعا قويىلاتىن تالاپتار جىلدان-جىلعا كۇشەيۋدە, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇيەسى جاقسارتىلۋدا. بۇدان 10-15 جىل بۇرىن تەكسەرۋشىلەر ءۇشىن مۇمكىن ەمەس بولعان نارسەلەر قازىر اۋديتورلاردىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قابىلداندى. بۇل – تەكسەرىلەتىن نىسانداردى الدىن الا زەردەلەۋ, تاۋەكەلدەردى باعالاۋ, اقپاراتتىق جۇيەدە اۋديت جوسپارى مەن اۋديت باعدارلاماسىن جاساۋ, انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى جىكتەۋ, اكتىلەردىڭ ەلەكتروندىق ەسەبى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندىق ساقتالۋ جۇيەسى», دەيدى.
مەملەكەتتىك اۋديت جۇيەسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش ءجاڭبىرشيننىڭ باستاماسىمەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا «مەملەكەتتىك اۋديتور» اتتى جاڭا ماماندىق اشىلدى. جازدا باكالاۆرياتتا, ماگيستراتۋرادا جانە دوكتورانتۋرادا وقۋعا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ باستالادى. بىرنەشە جىلدان كەيىن ءبىز اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ ورنىنا كەلەتىن ءبىلىمدى جاستاردىڭ جاڭا توبىن كورەتىن بولامىز, ارينە, بۇل – قۋانارلىق جاعداي.
20 جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن ناتيجەلەر بوساڭسۋعا سەبەپ ەمەس ەكەندىگى ءسوزسىز. الدا كۇردەلى ۋاقىت كۇتىپ تۇر. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان تولىمدى قايتارىمدى تالاپ ەتەتىن جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر پايدا بولۋدا. «مەملەكەتتىك اۋديت ءجانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن مەملەكەتتىك اۋديتورلارعا قويىلاتىن كاسىبي تالاپتار كۇشەيۋدە. وسىعان وراي ءبىزدى مامانداردى سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى جۇمىس كۇتىپ تۇر.
مەملەكەتتىك اۋديتورلاردىڭ كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن كۇندەلىكتى قىزمەتىن جانە جۇمىسىنا دەگەن اسقان كاسىبيلىگىن كورە وتىرىپ, مەملەكەتتىك اۋديتورلار «كورىنبەيتىن مايدان جاۋىنگەرلەرى» سەكىلدى مەملەكەتتىك قازىنانى قورعاۋ جولىندا ودان ءارى قالتقىسىز قىزمەت ەتە بەرەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن.
قامبار وماروۆ,
ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-باقىلاۋ جانە كادر جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
