تەرىسكەيدە انا ءتىلىن بىلمەيتىن قانداستارىمىزبەن رەسمي تىلدە سويلەسىپ جۇرگەندىكتەن,ۇيرەنگەن اۋىز ەمەس پە, تۇرىك جىگىتى راشيد اليەۆپەن ورىس تىلىندە اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىم. سۇحباتىمىزدىڭ ورتا تۇسىنا كەلگەندە ول ءسوزىن كىلت ءۇزدى دە: «ءسىز انا ءتىلىڭىزدى قادىرلەيتىن شىعارسىز؟ ولاي بولسا, ويىمدى قازاقشا ساباقتايىن», دەپ بەتىمە ك ۇلىمسىرەي قارادى. ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ كەبىمەن: «ءسىز قازاقشا بىلەسىز بە؟» دەپپىن. «ارينە, بىلەمىن», دەدى.
كەيىپكەرىم وزبەكستاننىڭ فەرعانا قالاسىندا تۋعان. 1990 جىلى اتا-اناسى شۋ قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, تۇراقتاپ قالعان. ويىن بالاسى ءوزى سياقتى قاتارلاستارىمەن تەز ءتىل تابىسىپ, قازاقشانى مەڭگەرىپ العان. قازاق مەكتەبىندە وقىعان كەزەڭ ول ءۇشىن ەرەكشە ىستىق. اكە-شەشەسى دە, باۋىرلارى دا قازاق تىلىنە قامشى سالدىرمايدى. سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى دا جەتىك بىلەدى.
بۇگىندە راشيد وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەردە ونكولوگ-مامولوگ بولىپ ەڭبەك ەتەدى. بەلدى حيرۋرگتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ سوزىنەن سىرتتا جۇرە وتىرىپ, ۇلتتىق كەلبەتىڭدى ساقتاۋ وراسان زور رۋحاني جىگەردى تالاپ ەتەتىنىن اڭعاردىم. اتاسى مەن اجەسى 1944 جىلى كاۆكازدان وزبەكستانعا جەر اۋدارىلعان مەسحيت تۇرىكتەرى ەكەن. وزبەكستاندى, ودان قازاقستاندى قونىستانسا دا الدىمەن جەرگىلىكتى قۇندىلىقتاردى يگەرۋ ولار ءۇشىن بۇلجىماس قاعيدا ىسپەتتەس. وتباسىندا ءدىلى مەن تىلىنە بەرىكتىگى تاڭعالدىردى. قاي جەردە جۇرسە دە ەڭبەكقورلىعىمەن, كوپشىلدىگىمەن وزدەرىن سىيلاتا الاتىندارىن بايقادىم.
– ۇيدە تەك تۇرىك تىلىندە سويلەسەمىز. وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنە ۇيلەنبەيمىز, قىزىمىزدى دا بەرمەيمىز. بۇعان تىيىم سالىنعان. ماسەلەن, مەن اتا-انام تاڭداعان قىزعا ۇيلەندىم. كەلىنشەگىم گۇلميرا قازاقستاندا تۋىپ-وسكەندىكتەن, بىردەن ءتىل تابىسىپ كەتتىك. «تاربيە وتباسىنان باستالادى» دەگەندەي, بىزدە وسى جاعىنا باسا ءمان بەرىلەدى. كىشكەنتاي كەزىمىزدە اكەم ءتورت بالاسىن جيناپ الىپ, اقىلىن ايتاتىن. قازىر مەن دە ءۇش بالاممەن ومىرلىك تاجىريبەمدى بولىسەمىن. مۇنى كەيبىرەۋلەر ايتىپ قالاتىنداي, ۇلتتىق وقشاۋلانۋ دەگەننەن گورى ۇرپاقتار اراسىنداعى جاراسىمدىلىق, ساباقتاستىق دەگەن ءجون شىعار, – دەيدى ول.
راشيد مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن بىشكەككە جول تارتادى. ونداعى ماقساتى – بالا جاسىنان ارمان ەتكەن دارىگەر بولۋدى قالاپ, قىرعىز مەملەكەتتىك مەديتسينا اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇسۋ. الماتىعا بارعىسى كەلگەنىمەن جول, قاراجات جاعىنان قينالادى. سوندىقتان, الىستان اربالاعانشا جاقىننان دوربالاعاندى ماقۇل كورەدى دە 90 شاقىرىم جەردەگى بىشكەككە تارتادى. 2007 جىلى اتالمىش وقۋ ورنىن اياقتاعان سوڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق ونى رەسەيگە جەتەلەپ اكەلەدى. مۇندا ۆ.رازۋموۆسكي اتىنداعى ساراتوۆ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, كلينيكالىق ورديناتۋرادا ەكى جىل ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. وسىلايشا ءومىرىنىڭ 9 جىلىن مەديتسينانىڭ قىر-سىرىن يگەرۋگە ارناعان ول تولىققاندى مامان رەتىندە پەتروپاۆل قالاسىنا كەلىپ تۇراقتايدى.
– جىلى جاقتا تۋىپ, ەرجەتىپ, ءبىلىم العان مەنىڭ قىسى قىتىمىر وڭىرگە قونىستانۋىم كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ەرسى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. تاعدىردىڭ جازۋى بولار. ءىنىم ءابيدجان №3 قالالىق اۋرۋحانادا تراۆماتولوگ بولىپ جۇمىس ىستەيدى. وسى جەرگە باۋىر باسىپ, ۇيرەنىسىپ كەتكەن سوڭ اتا-انامىزدى دا كوشىرىپ اكەلدىك. ولار قىزىلجار اۋدانىنىڭ بەسكول اۋىلىندا تۇرادى, – دەگەن تاجىريبەلى حيرۋرگتىڭ سوزىنەن ءوز كاسىبىن باعالايتىنىن, شابىتپەن قىزمەت جاسايتىنىن ۇققانداي بولدىم. «جۇمىسىڭدى سۇيسەڭ, ول دا سەنى سۇيەدى» دەگەن ۇستانىمدى باعدار ەتكەن راشيد قانشاما كىسىگە وتا جاساپ, ءومىر ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرسە دە, مىندەتسىنگەن ەمەس. ناۋقاس ادامنىڭ ءجۇزى جادىراپ, بالا-شاعا ورتاسىنا امان-ەسەن ورالعانىنا تىلەكتەس.
– وسى جەردە 6 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. دارىگەرلەرگە مامان رەتىندە وسۋىمىزگە, بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرۋىمىزعا قازاقستاندا بارلىق جاعداي جاسالعان. وسىنداي تۇرمىسى باقۋاتتى, ادامدارى مەيىرىمدى, قوعامى تۇراقتى ەلدە تۇرعانىمدى ماقتان ەتەمىن, مارتەبە كورەمىن. بۇرىندارى شەتەلدەرگە شىعىپ, بىلىكتىلىگىمىزدى جەتىلدىرۋ ءوڭىمىز تۇگىل, تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن. جۋىردا قازان قالاسىنان ورالدىم. ءبىز حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى بولعاندىقتان, مەديتسينا سالاسىنداعى جاڭالىقتاردان قالىس قالماۋىمىز قاجەت. زامان تالابى وسىنداي. قولىم قالت ەتكەن ساتتەردە دە ىزدەنىپ جۇرۋگە تىرىسامىن,– دەپ اعىنان جارىلادى.
جۇمىسىنا اسىعىپ كەلىپ, ۇيىنە كەش قايتۋ – قازاق, ورىس, قىرعىز, وزبەك تىلدەرىن بىلەتىن راشيد سەكىلدى مايتالمان ماماننىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت. تاپسىرىلعان ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ادال اتقارۋ, تىڭعىلىقتى ورىنداۋ, بالا جاستان قالىپتاسقاندىقتان, ول ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋعا ۇنەمى اسىعىپ جۇرەدى.
ارايلىم بەيسەنباەۆا
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
تەرىسكەيدە انا ءتىلىن بىلمەيتىن قانداستارىمىزبەن رەسمي تىلدە سويلەسىپ جۇرگەندىكتەن,ۇيرەنگەن اۋىز ەمەس پە, تۇرىك جىگىتى راشيد اليەۆپەن ورىس تىلىندە اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىم. سۇحباتىمىزدىڭ ورتا تۇسىنا كەلگەندە ول ءسوزىن كىلت ءۇزدى دە: «ءسىز انا ءتىلىڭىزدى قادىرلەيتىن شىعارسىز؟ ولاي بولسا, ويىمدى قازاقشا ساباقتايىن», دەپ بەتىمە ك ۇلىمسىرەي قارادى. ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ كەبىمەن: «ءسىز قازاقشا بىلەسىز بە؟» دەپپىن. «ارينە, بىلەمىن», دەدى.
كەيىپكەرىم وزبەكستاننىڭ فەرعانا قالاسىندا تۋعان. 1990 جىلى اتا-اناسى شۋ قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, تۇراقتاپ قالعان. ويىن بالاسى ءوزى سياقتى قاتارلاستارىمەن تەز ءتىل تابىسىپ, قازاقشانى مەڭگەرىپ العان. قازاق مەكتەبىندە وقىعان كەزەڭ ول ءۇشىن ەرەكشە ىستىق. اكە-شەشەسى دە, باۋىرلارى دا قازاق تىلىنە قامشى سالدىرمايدى. سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى دا جەتىك بىلەدى.
بۇگىندە راشيد وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەردە ونكولوگ-مامولوگ بولىپ ەڭبەك ەتەدى. بەلدى حيرۋرگتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ سوزىنەن سىرتتا جۇرە وتىرىپ, ۇلتتىق كەلبەتىڭدى ساقتاۋ وراسان زور رۋحاني جىگەردى تالاپ ەتەتىنىن اڭعاردىم. اتاسى مەن اجەسى 1944 جىلى كاۆكازدان وزبەكستانعا جەر اۋدارىلعان مەسحيت تۇرىكتەرى ەكەن. وزبەكستاندى, ودان قازاقستاندى قونىستانسا دا الدىمەن جەرگىلىكتى قۇندىلىقتاردى يگەرۋ ولار ءۇشىن بۇلجىماس قاعيدا ىسپەتتەس. وتباسىندا ءدىلى مەن تىلىنە بەرىكتىگى تاڭعالدىردى. قاي جەردە جۇرسە دە ەڭبەكقورلىعىمەن, كوپشىلدىگىمەن وزدەرىن سىيلاتا الاتىندارىن بايقادىم.
– ۇيدە تەك تۇرىك تىلىندە سويلەسەمىز. وزگە ۇلتتىڭ وكىلىنە ۇيلەنبەيمىز, قىزىمىزدى دا بەرمەيمىز. بۇعان تىيىم سالىنعان. ماسەلەن, مەن اتا-انام تاڭداعان قىزعا ۇيلەندىم. كەلىنشەگىم گۇلميرا قازاقستاندا تۋىپ-وسكەندىكتەن, بىردەن ءتىل تابىسىپ كەتتىك. «تاربيە وتباسىنان باستالادى» دەگەندەي, بىزدە وسى جاعىنا باسا ءمان بەرىلەدى. كىشكەنتاي كەزىمىزدە اكەم ءتورت بالاسىن جيناپ الىپ, اقىلىن ايتاتىن. قازىر مەن دە ءۇش بالاممەن ومىرلىك تاجىريبەمدى بولىسەمىن. مۇنى كەيبىرەۋلەر ايتىپ قالاتىنداي, ۇلتتىق وقشاۋلانۋ دەگەننەن گورى ۇرپاقتار اراسىنداعى جاراسىمدىلىق, ساباقتاستىق دەگەن ءجون شىعار, – دەيدى ول.
راشيد مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن بىشكەككە جول تارتادى. ونداعى ماقساتى – بالا جاسىنان ارمان ەتكەن دارىگەر بولۋدى قالاپ, قىرعىز مەملەكەتتىك مەديتسينا اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇسۋ. الماتىعا بارعىسى كەلگەنىمەن جول, قاراجات جاعىنان قينالادى. سوندىقتان, الىستان اربالاعانشا جاقىننان دوربالاعاندى ماقۇل كورەدى دە 90 شاقىرىم جەردەگى بىشكەككە تارتادى. 2007 جىلى اتالمىش وقۋ ورنىن اياقتاعان سوڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق ونى رەسەيگە جەتەلەپ اكەلەدى. مۇندا ۆ.رازۋموۆسكي اتىنداعى ساراتوۆ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, كلينيكالىق ورديناتۋرادا ەكى جىل ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. وسىلايشا ءومىرىنىڭ 9 جىلىن مەديتسينانىڭ قىر-سىرىن يگەرۋگە ارناعان ول تولىققاندى مامان رەتىندە پەتروپاۆل قالاسىنا كەلىپ تۇراقتايدى.
– جىلى جاقتا تۋىپ, ەرجەتىپ, ءبىلىم العان مەنىڭ قىسى قىتىمىر وڭىرگە قونىستانۋىم كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ەرسى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. تاعدىردىڭ جازۋى بولار. ءىنىم ءابيدجان №3 قالالىق اۋرۋحانادا تراۆماتولوگ بولىپ جۇمىس ىستەيدى. وسى جەرگە باۋىر باسىپ, ۇيرەنىسىپ كەتكەن سوڭ اتا-انامىزدى دا كوشىرىپ اكەلدىك. ولار قىزىلجار اۋدانىنىڭ بەسكول اۋىلىندا تۇرادى, – دەگەن تاجىريبەلى حيرۋرگتىڭ سوزىنەن ءوز كاسىبىن باعالايتىنىن, شابىتپەن قىزمەت جاسايتىنىن ۇققانداي بولدىم. «جۇمىسىڭدى سۇيسەڭ, ول دا سەنى سۇيەدى» دەگەن ۇستانىمدى باعدار ەتكەن راشيد قانشاما كىسىگە وتا جاساپ, ءومىر ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرسە دە, مىندەتسىنگەن ەمەس. ناۋقاس ادامنىڭ ءجۇزى جادىراپ, بالا-شاعا ورتاسىنا امان-ەسەن ورالعانىنا تىلەكتەس.
– وسى جەردە 6 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. دارىگەرلەرگە مامان رەتىندە وسۋىمىزگە, بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرۋىمىزعا قازاقستاندا بارلىق جاعداي جاسالعان. وسىنداي تۇرمىسى باقۋاتتى, ادامدارى مەيىرىمدى, قوعامى تۇراقتى ەلدە تۇرعانىمدى ماقتان ەتەمىن, مارتەبە كورەمىن. بۇرىندارى شەتەلدەرگە شىعىپ, بىلىكتىلىگىمىزدى جەتىلدىرۋ ءوڭىمىز تۇگىل, تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن. جۋىردا قازان قالاسىنان ورالدىم. ءبىز حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى بولعاندىقتان, مەديتسينا سالاسىنداعى جاڭالىقتاردان قالىس قالماۋىمىز قاجەت. زامان تالابى وسىنداي. قولىم قالت ەتكەن ساتتەردە دە ىزدەنىپ جۇرۋگە تىرىسامىن,– دەپ اعىنان جارىلادى.
جۇمىسىنا اسىعىپ كەلىپ, ۇيىنە كەش قايتۋ – قازاق, ورىس, قىرعىز, وزبەك تىلدەرىن بىلەتىن راشيد سەكىلدى مايتالمان ماماننىڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەت. تاپسىرىلعان ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ادال اتقارۋ, تىڭعىلىقتى ورىنداۋ, بالا جاستان قالىپتاسقاندىقتان, ول ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋعا ۇنەمى اسىعىپ جۇرەدى.
ارايلىم بەيسەنباەۆا
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
