ۇكىمەت تاراپىنا سىن پىكىرلەر

ايتىلعانىمەن, سەنات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ  اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى قولدادى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن سەنات وتىرىسىندا جوعارعى پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ۇكىمەتتىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەپتەرىن تالقىلادى. وتىرىستا قارجى مينيسترلىگىنىڭ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىلارى بايانداما جاسادى.  قارجى ءمينيسترى باقىت سۇل­تانوۆ 2015 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تىڭ كىرىستەرى 6 137 ميل­ليارد تەڭ­گەگە, نەمەسە جوسپار­دا­عىدان 105,7 پا­يىزعا جەتكەنىن, شىعىستار 7 تريل­ليون 163 ميلليارد تەڭگە بو­لىپ, جوسپاردىڭ 99,8 پايىزىن قۇ­ر­ا­عانىن باياندادى. ۇكىمەت ءۇشىن الەۋ­مەتتىك سالا باسىمدىققا يە بول­ىپ تابىلادى. ب.سۇلتانوۆ اتاپ وتكەندەي, بيۋد­جەتتى كونترتسيكل­دىك ۇلعايتۋ ءبىرىن­شى كەزەكتە الەۋ­مەتتىك شىعىس­تار­دى ۇلعايتۋعا باعىت­­تالعان, ونىڭ بيۋدجەت قۇرى­لى­مىنداعى ۇلەسى 39,4 پايىزعا ۇل­عايىپ, 2,8 تريلليون تەڭگەنى قۇرادى. زەينەت­اقى تولەمدەرىنىڭ كولەمى 9 پايى­زعا كوتەرىلدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءما­لى­مەت­تەرى بويىنشا وتكەن جىلى رەس­پۋب­لي­كالىق بيۋدجەت تاپ­شى­لىعىنىڭ تومەن­دەۋى بايقالدى, ول 912 ميلليارد تەڭگە نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,2 پايىزىن قۇرا­دى. تاپشىلىق ىشكى جانە سىرت­قى قارىز الۋ ەسەبىنەن قارجى­لان­دى­رىلدى. سونداي-اق, بايانداماشى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قارى­زىنىڭ كولەمىنە قاتىستى ءمالى­مەتتەر كەلتىردى. 2016 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەملەكەتتىك قارىز 9 022 ميلليارد تەڭگە (26,6 ميلليارد اقش دول­لارى) بولدى, نەمەسە ءىش­كى جالپى ءونىمنىڭ 21,6 پايىزىن قۇرادى. ب.سۇل­تانوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, قارىز اۋىرتپالىعى بۇ­رىن­عىشا قاۋىپسىز شەكتە قالىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش جاڭبىرشين ءوزىنىڭ سوزىندە جالپى ۇكىمەتتە بيۋدجەتتىڭ جوسپارداعى كورسەتكىشتەرى اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەگەن قارجىسى 7,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ارتىق قارىز الۋدان 2015 جىلدىڭ سوڭىندا 264,4 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىنىڭ قالدىقتارى قا­لىپتاستى, ول 2014 جىلعى كولەم­نەن (3 ميلليارد تەڭگە) ەلەۋلى تۇردە (90 ەسە) ارتىپ كەتتى. ودان باسقا, ۇكىمەتتىڭ قارىزدىڭ 8,2 تريلليون تەڭگەگە بەلگىلەنگەن ءليميتى 465,7 ميلليارد تەڭگەگە كوتەرىلدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, بيۋدجەتتىڭ ءتيىمسىز پايدا­لانىل­عان قارجىسى 459,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وتكەن جىلى بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدار­لا­مال­ارعا اۋديت جۇرگىزىلدى. اتاپ ايت­قاندا, «سالاماتتى قازاق­ستان» جانە «اقپاراتتى قازاقستان-2020» باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا قارجى ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارى انىقتالدى. مەملەكەتتىك ورگانداردا جانە ولاردىڭ مەكەمەلەرىندە 474,6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارى انىقتالدى, ونىڭ ىشىندە 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى 142,3 ميلليارد تەڭگەسى دامۋعا ارنالعان ماقسات­تى ترانسفەرت قارجىسى بولىپ وتىر. رەسپۋبليكالىق ينۆەستيتسيالىق جو­با­لاردى ىسكە اسىرۋدا ورتالىق مەم­لەكەتتىك ورگانداردا جالپى سوماسى 149,6 ميلليارد تەڭگە ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارى ورىن السا, ونىڭ ىشىندە 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن پايدالانۋدا 10,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الپىسباي احمەتوۆ سەناتورلاردى قارجى-نەسيە ساياساتىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى تۋرالى حاباردار ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارجى نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتى. سىرتقى قولايلى اسەرلەردىڭ اياسىندا تەڭگە باعامى بيىلعى 4 ايدا 3,6 پايىزعا نىعايدى. 2016 جىلعى ءساۋىر سوڭىندا ينفلياتسيا جىلعا شاققاندا 16,3 پايىزدى قۇرادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا, جىلدىڭ سوڭىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى نىسانالى دەڭگەيدىڭ 6-8 پايىزىنىڭ جوعارى شەگىنە تاياۋ بولادى. ۇلتتىق بانكتىڭ جالپى حالىق­ارا­لىق رەزەرۆتەرى جىل باسىنان بەرى 1,7 ميلليارد اقش دوللارىنا نەمەسە 59 پايىزعا ۇلعايدى جانە ءساۋىردىڭ اياعىندا 29,5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى ءساۋىردىڭ اياعىندا 1,9 ميلليارد دوللارعا نەمەسە 3,1 پايىزعا, ياعني 65,4 ميلليارد دوللارعا دەيىن ءوستى. ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ حالىق­ارالىق رەزەرۆتەرى جىل باسىنان بەرى 3,6 ميلليارد دوللارعا نەمەسە 3,9 پايىزعا ۇلعايىپ, جالپى العاندا 95,0 ميللياردقا جەتتى. بايانداماشىلار ءوز سوزدەرىندە بيۋدجەتتى قاتاڭ اتقارۋ قاجەتتىگى مەن اتقارۋ ءتارتىبىن ارتتىرۋدى اتاپ وتكەن سەناتورلاردىڭ ساۋال­دارىنا جاۋاپ بەردى. قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ولگا پەرەپەچينا وزەكتى ماسەلەلەرگە, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردى ساپالى ازىرلەۋ قاجەت­تىگىنە; مۇناي باعاسىنا جانە ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەرگە بايلانىستى بيۋدجەت تاپشىلىعىنا, بيۋدجەت تاپشىلىعىن سىرتقى قارىز الۋ ەسەبىنەن ەمەس, ىشكى كوزدەر­دەن قار­جىلاندىرۋعا كوڭىل ءبولۋ; كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ باقى­لاۋسىز سىرتقى قارىز الۋىنان مەم­لە­كەت­تىڭ قارىز اۋىرتپالىعىنىڭ ۇلعايۋى; حولدينگتەر ارقىلى سۋب­سي­­ديالار مەن نەسيەلەردىڭ ءتيى­م­دى­لىگى; ايماقتارداعى جاۋاپتى قىز­مەتكەرلەردىڭ قارجىلىق بىلىك­تى­لىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ نازارىن اۋداردى. دەپۋتاتتار ۆلاديمير بوبروۆ, ءالي بەكتاەۆ, قۋانىش ايتاحانوۆ­تىڭ سوزدەرىندە اۋىل شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ باعدارلامالارىن قارجى­لاندىرۋعا قاتىستى ۇكىمەت­كە وتكىر سىن ايتىلدى, بۇگىن­گى تالاپ­تارعا ساي كەشەندى شارالار قا­بىل­داۋ ۇسىنىلدى. سەنا­تور ءلاززات قيىنوۆ قارجى مينيستر­لىگى پارلامەنتتىڭ جوعارعى پالاتا­سىنىڭ كوميتەتىنە ەلىمىزدىڭ مەم­لە­كەتتىك قارىزىنىڭ جاعدايى تۋرالى بەرىلەتىن مالىمەتتەردى ۇدايى شاتاستىراتىنىن, ءسويتىپ, سىبىستار مەن ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك تۋىنداتاتىنىن اتاپ ءوتتى. پالاتا قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى تابىس­قا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىس­تى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بول­دىرماۋ جانە سالىق سالۋ­دان جال­تارۋ­عا جول بەرمەۋ تۋرالى ۇكى­مەت­تەر اراسىنداعى كونۆەنتسيا­نى جانە وعان حاتتامانى راتيفيكا­تسيالادى. وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»