حالىق دانالىعى دەنساۋلىقتى ءبىرىنشى بايلىق دەپ وعان ۇلكەن ءمان بەرەدى. شىنىندا ول ەش كۇمانى جوق شىندىق. وسى باستى بايلىعىڭ – دەنساۋلىعىڭنىڭ ساقشىسىنداي مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت اتالىپ وتەتىن كاسىبي مەرەكەسى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك, سۇحبات وتاندىق مەديتسينادا قانداي وزگەرىستەر بولاتىنى, جاقىن كەزەڭدە حالىققا بۇل سالاداعى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى قالاي ارتاتىنى جايىندا ءوربىدى.
– تامارا قاسىمقىزى, استانادا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى: «ەشقانداي مەملەكەت ساۋاتتى, ءبىلىمدى, دەنى ساۋ جانە ىسكەر ادامدارسىز دامي المايدى», دەدى. ال ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس؟
– ادام دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋى كوپتەگەن فاكتورلارعا – ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, قورشاعان ورتانىڭ اسەرىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بايلانىستى, ءتىپتى, تاۋەلدى دەۋگە بولادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ ديناميكاسىنىڭ وزگەرۋى پراكتيكاعا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋىنە, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپالى كورسەتىلۋىنە تاۋەلدى ەكەندىگىن بايقاتتى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قازاقستاندىقتاردىڭ كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 2015 جىلعى 71,8-دەن, 2020 جىلى 73 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ قاجەتتىگى تۋرالى مىندەت قويىپ وتىر. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز قازىرگى دەموگرافيالىق احۋال مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تەرەڭ ساراپتاۋدان وتكىزگەن وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جۇمىسىنا جۇگىندىك. ساراپتاۋلار كورسەتكەندەي, حالىقتىڭ ءوسىمى 2050 جىلعا دەيىن 65-تەن اسقان جانە 25-كە جەتپەگەن (جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتسىز) تۇرعىندار ەسەبىنەن كوبەيگەلى تۇر. سوندا اتالعان توپتىڭ قاراسىنىڭ ۇلعايۋى, جۇمىس اتقارۋعا قابىلەتتى حالىقتىڭ سانىنان ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. ال مۇنداي جاعدايدا مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇگىنۋدىڭ كوبەيەتىنى انىق, ول ءوز كەزەگىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ساقتاۋدا جاڭا كوزقاراس پەن ءتاسىلدىڭ قاجەتتىگى تۋاتىنىن ايقىندايدى.
– ادامنىڭ جاسىن ۇزارتۋ ءمىندەتى بۇرىننان قويىلىپ كەلەدى. ناتيجەلەرىنە توقتالساڭىز؟
– جالپى, «ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ» وتە كەڭ اۋقىمدى ماسەلە. وعان جەتۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدە, ءومىردىڭ سان-سالاسىندا: ەكولوگيادا, بىلىمدە, الەۋمەتتىك سالادا دەيسىز بە, وتە كەڭ كولەمدەگى وزگەرىستەر قاجەت. ال دەنساۋلىق ساقتاۋعا كەلسەك, بىزدە بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىزگەن ايتارلىقتاي جاقسى ناتيجەلەر بار.
2005-2010 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مۇنداعى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتىپ, كادرلاردىڭ ءبىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسادى. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتىنە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ مەحانيزمدەرى قالانىپ, وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ جەتى ەسەگە دەيىن ارتىپ, ال ءار جەكە ادامعا شاققاندا ول التى ەسەگە ءوستى.
وسىنداي اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى 70-كە جەتىپ, ءولىم-ءجىتىم 15,3 پايىزعا, ال انا مەن بالانىڭ ءومىردەن وزۋى 1,8-گە ازايدى. دەگەنمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندەگى ازاماتتارعا قاراعاندا ون جىلعا از. سونىمەن قاتار, جالپى الەمگە ورتاق ماسەلە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ سانىنىڭ ارتۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ءتان بولىپ, ادامداردىڭ دۇنيە سالۋىن سارالاعاندا ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ (26%) ەنشىسىنە, جاڭادان پايدا بولعان قاتەرلى ىسىكتەرگە (13%), جاراقات الۋعا (11%), ايەل بوساندىرۋ جانە بالالار ولىمىنە (3,6 %) تيەسىلى بولىپ وتىر. بۇل الەۋمەتتىك تۇرعىدا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ءارى مۇگەدەكتەردىڭ قاتارىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە دە مۇنداي جاعداي جۇمىسقا قابىلەتتى, بەلسەندى ادامداردىڭ سانىن كەمىتىپ, جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەن ادامدارعا تۇسەتىن سالماقتى اۋىرلاتادى, ءارى قارجىلىق جاعىنان جوعارىدا اتالعان بەس توپ ءۇشىن كەپىلدى مەديتسينالىق كومەككە دەگەن قاراجاتتىڭ جارتىسىنان استامى بولىنەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان سارالاي كەلگەندە مەملەكەتتىك جاڭا «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىندا وسى بەس توپتاعى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.
– سالاداعى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋى جايىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز.
– بىرىنشىدەن, ءبىز قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ وزىق ءتاجىريبەلەرىنىڭ نەگىزىندە جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ددسۇ ساراپشىلارىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا قولعا الىنباق. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىندە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, سالاماتتى ءومىر سالتى جانە دۇرىس تاماقتانۋ قىزمەتى ينتەگراتسيالانادى دا ونىڭ اياسىنا: ينفەكتسيالىق جانە نەگىزگى ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردى ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ مەن مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتۋ; سەكتورارالىق ءوزارا ارەكەتتەستىكتە ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارىن كەڭەيتۋ جانە ۇيلەستىرۋ مەن قامتاماسىز ەتۋ; قورشاعان ورتانىڭ زيانى تۋرالى ساۋىقتىرۋ, دۇرىس تاماقتانۋ مەن سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە قاتىستى ءىس-شارالارعا قاتىستى تۇرعىندارعا اقپارات بەرۋ جانە ازاماتتاردىڭ ولارعا ارالاسۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشىدەن, اۋرۋعا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك دەڭگەيىندە باسىمدىق بەرۋ جانە باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
قازىرگى كۇنى دەنساۋلىقتارىندا ءتۇرلى دەرتتەرى بار, نوزولوگيادا 22 كلاستان تۇراتىن 4 ميلليوننان استام ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر, بۇل دەگەنىمىز – حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرى. ولاردىڭ 40 پايىزىن ارتەريالدىق گيپەرتەنزيا, سۋسامىر نەمەسە قانت ديابەتى جانە سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋى قۇرايدى. وسى رەتتە كوڭىلگە ءۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلە, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان جانداردىڭ ينسۋلت, ينفاركت, جۇرەكتىڭ يشەميا ءتارىزدى اۋرۋلاردان كوز جۇمۋى.
وسى جايتتى ەسەپكە الىپ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كولەمىندە اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, ونىڭ اياسىندا دەربەستەندىرىلىپ ۋاقتىلى ەسەپكە قويۋ, ساۋىقتىرۋ جانە بىلىكتى مەديتسينالىق جاردەم بەرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. باعدارلاما قاناتقاقتى جوبا رەتىندە پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا قولعا الىنىپ, ول قامتىعان ديسپانسەرلىك ەسەپتەگى 1200 ادامنىڭ 75 پايىزىنىڭ قان قىسىمى تۇراقتانىپ, سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋىمەن اۋىراتىن پاتسيەنتتەردىڭ ستاتسيونارعا جاتىپ ەمدەلۋى ەكى ەسەگە ازايعان.
– سوندا جاقسى ناتيجەلەرى بار بۇل جوبا ءارى قاراي جالعاسىن تابا ما؟
– ارينە جالعاسادى. اعىمداعى جىلى ءبىز ونىڭ كەڭىستىگىن ۇلعايتىپ, جەتى وڭىرگە جەتكىزسەك, كەلەشەكتە ول ەلىمىزگە تۇتاس ەنگىزىلەدى. بۇل باعدارلامانىڭ بۇرىنعىدان قاعيداتتى تۇردە ايىرماشىلىعى – پاتسيەنتتىڭ اۋرۋىن انىقتاپ ونى ناۋقاس جانداردىڭ ديسپانسەرلىك رەگيسترىنە ەنگىزۋىندە عانا ەمەس, ول – پاتسيەنتتى دەربەستەندىرىلگەن ەسەپكە الىپ جانە ونىمەن الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا وتىرۋىندا. ەكى بولىكتەن تۇراتىن كەلىسىمشارت بويىنشا پاتسيەنت قاجەتتى تەكسەرۋدەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوتىپ تۇرۋعا, ەمدەۋ ورنىنا ءوزى جۇرگىزگەن قان قۇرامىنداعى قانت مولشەرى, قان قىسىمىنىڭ كورسەتكىشى ت.س.س. سىندى دەرەكتەردى جەتكىزىپ تۇرۋعا ءمىندەتتى. ال العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك بەرۋشى (امسك) مەكەمە ناۋقاسقا ديناميكالىق باقىلاۋ جۇرگىزىپ, دەر ۋاقىتىندا امبۋلاتورلىق دارىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتىنە الادى.
–ديناميكالىق باقىلاۋ دەگەنىمىز قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ەمحانالاردا تاۋسىلمايتىن ۇزىن-سونار كەزەكتىڭ بار ەكەنى ايان. كەيبىر ماماندارعا جازىلۋدىڭ ءوزىن 2-3 اي كۇتەتىن كەزدەر دە بولادى.
– مۇندا پاتسيەنتتەردى قابىلداۋ ناۋقاستىڭ ەمحاناعا كەلۋىن كۇتپەي الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن كەستە بويىنشا ءجۇرگىزىلەدى. وعان قوسا, پاتسيەنت قازىرگىدەي ءبىر عانا دارىگەردىڭ ەمەس, مۋلتيتارتىپتىك كوماندانىڭ قاراپ-تەكسەرۋىنەن وتەدى. بۇل ونىڭ ارنايى مامان دارىگەرلەرگە كىرەمىن دەپ كەزەككە تۇرۋىن, ايلاپ كۇتەتىن الدىن الا جازىلۋدى قاجەت ەتپەيتىن بولادى دەگەن ءسوز. جانە ول اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ شارالارىن دەر كەزىندە جۇرگىزۋگە جول اشادى.
سونىمەن قاتار, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان جوباعا قاتىسۋشى ءۇشىن امبۋلاتوريادان بەرىلەتىن مەملەكەتتىك كەپىلدىك اياسىنداعى ءدارىلەرگە رەتسەپت الۋ دا جەڭىلدەيدى. ناۋقاسقا تيەسىلى دارىلەر الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلەدى دە, مەدبيكە ءۇش اي ءۇشىن (50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن مولشەردە) ءبىر عانا رەتسەپت تولتىرادى.
رەتسەپت بويىنشا كەلىسۋ اۆتوماتتى تۇردە جۇزەگە اسىپ, ال ءدارىحانامەن اراداعى بايلانىس «يسلو» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى جۇرەدى. وسى جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنەن جۇيەنى سىناۋدان وتكىزۋ استانادان باستالادى.
بۇل جەردە پاتسيەنتپەن اراداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن ۋچاسكەلىك دارىگەر مەن مەدبيكە جۇزەگە اسىراتىندىقتان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءتورت وقىتۋ-ۇيرەتۋ سەسسيالارى جوسپارلانىپ, سونىڭ العاشقىسى مامىر ايىندا وتكىزىلدى.
جوباعا قاتىسۋشى العاشقى بۋىننىڭ جۇمىسىن جانە مۋلتيتارتىپتى كوماندانىڭ مۇشەلەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا توقسان سايىن قوسىمشا اقى تولەۋ كوزدەلگەن. ەگەر پاتسيەنتتىڭ جاعدايى قالىپتى بولسا قوسىمشا اقى 20 پايىزعا دەيىن وسەتىن بولادى.
– ال جوباعا ازىرگە قاتىسپايتىن ادامدار ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟
– اسمك كولەمىندە ساۋىقتىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋدەن تىس ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ينتەگراتسيالانعان مودەلدى ەنگىزۋ ەسەبىنەن ستاتسيونارلىق جاردەمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا شارالار جۇرگىزىلۋدە. ستاتسيوناردا كومەك كورسەتۋ وڭىرلىك قاعيدات بويىنشا جاسالىپ, كۇردەلى تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردى قاجەت ەتپەيتىن مەديتسينالىق قىزمەت ناۋقاستىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە جاقىن ورتالىقتاردا جۇزەگە اساتىن بولادى. ال كۇردەلى تەحنولوگيانىڭ, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ ارالاسۋىن قاجەتسىنەتىن قىزمەت ءتۇرلەرى اۋدانارالىق, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىندا ءجۇرگىزىلەدى. جانە بۇل قىزمەت دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى اراسىندا اككرەديتاتسيا نەگىزىندە اتقارىلادى. ەم شارانىڭ ساپالى, ءارى ۋاقىت كەتىرىپ كوپ كۇتتىرمەي, دياگنوزدى اداسپاي قويىپ, دۇرىس ەمدەلۋىندە پاتسيەنتتىڭ جول باعدارىنىڭ ناقتى الگوريتمى انىق كورسەتىلەتىن بولادى.
بۇگىنگى كۇنى جوعارىدا اتالىپ ءوتكەن بەس توپ ءۇشىن بەس ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلىپ, ولاردىڭ جول كارتاسى جاسالدى, ارقايسىسىنا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى بەكىتىلدى.
– جاقسى ەكەن. ال وسى ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسىندا قانداي دا ءبىر وڭ ناتيجەلەر بار ما؟
– ارينە بار. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ماسەلەن, ينفاركت پەن ينسۋلتكە قاتىستى ينتەگراتسيالانعان مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋدەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان اۋرۋلارعا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك بەرۋدىڭ ۋاقىتىلى جۇرگىزىلمەيتىنىن انىقتادى. ساراپتاۋ كورسەتكەندەي ءبىر ساعاتتىڭ شاماسىنان بەرى ءتوس سۇيەگىنىڭ تۇسى اۋىرعانىن ايتىپ دارىگەرلىك كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ سانى 48 پايىز, ياعني جارتىسىنان تومەن بولعان. ال ەكىنشى دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنەن اۋىرعاندارىنا ەكى ساعاتتىڭ شاماسى بولعاندا كومەك سۇراعاندار 63 پايىزدى قۇراعان. ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە قارالعاندار بولسا 54 پايىز كولەمىندە. وسىدان بارىپ, ينسۋلت, ينفاركت سىندى دەرتتەردەن كوز جۇماتىندار سانى جوعارى.
كەلەسى ءبىر پروبلەما – دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنىڭ مەديتسينالىق رەسۋرستارىنىڭ تومەنگى ستاندارتتاردىڭ وزىنە جاۋاپ بەرە المايتىندىعى. ال وتە وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى– ينسۋلت ورتالىقتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.
مىنە, وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى كۇننىڭ وزىندە بارلىق دەڭگەيدەگى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرەتىن وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلدى. باسىمدىق بەرىلگەن باعىتتار بويىنشا 143 مامان كۋرسقا تارتىلىپ, ونىڭ ىشىندە كوپشىلىگى «جەدەل ميوكارد ينفاركت» اۋرۋىنا قاتىستى وقىتىلۋدا. سونىمەن بىرگە, اۋرۋدى ەمدەۋ ستاندارتتارى دا قايتا قارالىپ, كلينيكالىق حاتتامالار جانە پاتسيەنت باعدارى جەتىلدىرىلە ءتۇسىپ, قىزمەت جۇمىسىنا مونيتورينگ جاساۋ مەن باعا بەرۋ باعدارلاماسى جاسالۋدا. اعىمداعى جىلى وڭىرلەردە جەدەل ميوكارد ينفاركت اۋرۋلارى ءۇشىن جابدىقتالعان ينتەنسيۆتى تەراپيا پالاتالارىن, جانساقتاۋ ءبولىمدەرىن اشۋ كوزدەلۋدە. بۇعان قوسا, رەسپۋبليكالىق ينسۋلت ورتالىعىن اشۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىندالدى.
– جاقىندا عانا ءتورت جىلدىق ونكولوگيالىق كومەكتى دامىتۋ باعدارلاماسى تۇيىندەلدى. ونىڭ ءناتيجەلەرى قانداي بولدى؟ ونكواۋرۋلارعا قاتىستى قوسىمشا نەندەي جۇمىستار جۇرگىزۋدى مەجەلەپ وتىرسىزدار؟
– ءيا, باعدارلاما اياقتالدى, ونىڭ اياسىندا بۇكىل ەل اۋماعىندا ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ, زاماناۋي قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ساتىلىپ الىندى, 4 وڭىرلىك ونكوورتالىقتار قۇرىلىپ, ولار جۇمىستارىن اتقارىپ, پاتسيەنتتەر تارگەنتتى پرەپاراتتارمەن تۇگەلدەي قامتاماسىز ەتىلدى.
ونكواۋرۋلاردى باسقارۋدىڭ ينەگراتسيالانعان مودەلىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى گيۋستاۆ رۋسسي (فرانتسيا) اتىنداعى ونكولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ جەتەكشىسى الەكساندر ەگگەرمونت جانە شاريتە (گەرمانيا) كلينيكاسىنان پروفەسسور حەنتستىڭ قاتىسۋىمەن وسى قىزمەتتىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا ساراپتاۋ جاسادى. الايدا, جوعارى ماماندانعان ءجاردەم كورسەتۋدەگى وڭ وزگەرىستەر مەن ساپالى كومەكتىڭ جاقسارا تۇسۋىنە قاراماستان, بەلگىلى ءبىر پروبلەمالار ءالى ساقتالىپ تۇر.
ونىڭ ءبىرى – اۋرۋدىڭ دياگنوزىن ەرتەرەك انىقتاۋ. كوپشىلىگىندە وكىنىشكە قاراي, ادامدار دەرتتى وتكىزىپ الىپ قارالادى. سول سەبەپتەن دە ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى تۋراسىندا ساراپشىلار باعاسى بەرىلىپ, سكرينينگ جۇرگىزۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ جونىندە ۇسىنىس ازىرلەندى. ول تالقىلانىپ بارىپ, زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلمەك.
تاعى ءبىر پروبلەما – دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ ءادىسىن تاڭداۋ ماسەلەسى. ەىدۇ ەلدەرى ستاندارتتارى بويىنشا دياگنوستيكا ءۇش كەزەڭدە ءجۇرگىزىلەدى. العاشقى كەزەڭدە ىسىكتىڭ ساپاسى, ەكىنشىدە – ەمدەۋ ءادىسىنىڭ گەنەتيكاسى, ۇشىنشىدە – ءار جەكە ناۋقاسقا قاتىستى تارگەتتى تەراپيانى بەلگىلەۋدە ىسىكتىڭ بيولوگياسى انىقتالادى. ال بىزدەگى زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتار تەك ءبىرىنشى مەن ەكىنشى كەزەڭدەردى عانا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءۇشىنشى كەزەڭدى اتقارۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەمدەۋ ادىستەرىن تاڭداۋ جولدارى قايتا قارالىپ ول ءوڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى, ونكواۋرۋلار قۇرىلىمىن سونىمەن بىرگە, دياگنوستيكاعا قاجەتتى زەرتحانالاردى تولىق جاڭعىرتۋمەن جۇزەگە اسپاق. بۇل جۇمىستار اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنان باستالادى.
تۋىنداپ وتىرعان ەندىگى ءبىر پروبلەما ول – تەرمينالدى جاعدايداعى پاتسيەنتتەر ءۇشىن ەىدۇ ەلدەرى قولداناتىن ادىستەردى ەنگىزۋ ماسەلەسى. جىل اياعىنا دەيىن قاجەتتى دارىلەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, امسك ازىرلىگىنە وراي ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزەتىن بولامىز.
وسى پروبلەمالاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, ونكواۋرۋلاردى باسقارۋدىڭ ينەگراتسيالانعان مودەلىنە ءۇش دەڭگەي – بازالىق امسك ۇيىمدارى, وبلىستىق ونكوديسپانسەرلەر مەن ءوڭىرارالىق ونكوورتالىقتار جانە رەسپۋبليكالىق عزي ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, ونكواۋرۋلارعا كومەك كورسەتۋدەگى ستاندارتتاردىڭ وزەكتىلىگى بويىنشا دا جۇمىستار اياقتالىپ قالدى.
– جەدەل جاردەم جۇمىسىنداعى ولقىلىقتار كوپ ايتىلادى. بۇل ورايدا نە دەر ەدىڭىز؟
– ءبىز جەدەل جاردەم كورسەتۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان ەكى كەزەڭدىك مودەلىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول قالاي دەيسىز عوي, تۇسىندىرەيىن. ءبىرىنشى – جەرگىلىكتى جەردە جەدەل جاردەم مەن سانيتارلىق اۆياتسيانىڭ بىرىككەن قىزمەتى قۇرىلادى. وعان وبلىستىق سانيتارلىق اۆياتسيا, اۋداندىق جەدەل جاردەم ستانساسى, قالالىق جانە سەلولىق وكرۋگ كىرەدى. ەكىنشى– رەسپۋبليكالىق قىزمەتكە سانيتارلىق اۆياتسيا, اۆتوماتتاندىرىلعان GPS جۇيەسى جانە تەلەمەديتسينالىق قىزمەت جاساي الاتىن بىرىڭعاي ديسپەچەرلىك قىزمەت كىرەدى. بۇلايشا ينتەگراتسيالانعان قىزمەت ءتۇرىن رەتكە كەلتىرۋ مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزىپ, تۇتاس ەل اۋماعىندا ءبىرىڭعاي اقپارات جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ءوڭىرلەرگە الماتى, پاۆلودار قالالارىنداعى ينتەگراتسيالىق جۇيەنى قۇرۋداعى وزىق ءتاجىريبەنى تاراتۋدامىز. بۇل جۇمىستار تولىعىمەن جۇزەگە اسقاندا ەل اۋماعىندا جەدەل ءجاردەم جۇيەسىنىڭ جۇمىسى ۇيلەستىرىلىپ, ساناۆياتسيانىڭ قاجەت تۇستا جەدەل جەتۋى مەن تەلەمەديتسينا كومەگىمەن وقيعا ورنىندا جەدەل ءجاردەم دارىگەرلەرىنە كەرەكتى كەڭەستەر بەرىلەدى. ارينە, بۇل رەتتە پارامەديكتەر مەن وسى جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى قايتا ءازىرلەۋ جۇمىسى دا اتقارىلاتىنى ايقىن.
تاعى دا ايتا كەتەتىن جايت – بارلىق ۇلكەن جولدار بويىنداعى قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ. وقيعا ورىن العاندا جەدەل كومەك كورسەتۋدە ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدى وقيعا ورنىندا نەمەسە اۋدانارالىق تراۆماتولوگيا بولىمدەرى مەن اۋداندىق ورتالىق ەمحانالارعا بەرۋ ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار, ولاردى جابدىقتاۋ مەن ورنالاستىرۋ نورماتيۆتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. قازىر بۇل جۇمىس ءىىم-مەن بىرلەسە جۇرۋدە.
جانە ءبىز پاتسيەنتتەردىڭ باعدارىن وزگەرتەمىز, ول جەدەل ءجاردەم بريگاداسى اۋرۋدى جاقىن جەردەگى اۋرۋحاناعا ەمەس, پاتسيەنتكە ماماندانعان بىلىكتى جاردەم كورسەتەتىن مەديتسينا مەكەمەسىنە جەتكىزەدى. بۇل ورايدا ءبىز كانادا مەن ءتۇركيانىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الدىق.
–جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
حالىق دانالىعى دەنساۋلىقتى ءبىرىنشى بايلىق دەپ وعان ۇلكەن ءمان بەرەدى. شىنىندا ول ەش كۇمانى جوق شىندىق. وسى باستى بايلىعىڭ – دەنساۋلىعىڭنىڭ ساقشىسىنداي مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت اتالىپ وتەتىن كاسىبي مەرەكەسى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك, سۇحبات وتاندىق مەديتسينادا قانداي وزگەرىستەر بولاتىنى, جاقىن كەزەڭدە حالىققا بۇل سالاداعى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى قالاي ارتاتىنى جايىندا ءوربىدى.
– تامارا قاسىمقىزى, استانادا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى: «ەشقانداي مەملەكەت ساۋاتتى, ءبىلىمدى, دەنى ساۋ جانە ىسكەر ادامدارسىز دامي المايدى», دەدى. ال ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس؟
– ادام دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋى كوپتەگەن فاكتورلارعا – ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, قورشاعان ورتانىڭ اسەرىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بايلانىستى, ءتىپتى, تاۋەلدى دەۋگە بولادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ ديناميكاسىنىڭ وزگەرۋى پراكتيكاعا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋىنە, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپالى كورسەتىلۋىنە تاۋەلدى ەكەندىگىن بايقاتتى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قازاقستاندىقتاردىڭ كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 2015 جىلعى 71,8-دەن, 2020 جىلى 73 جاسقا دەيىن ۇزارتۋ قاجەتتىگى تۋرالى مىندەت قويىپ وتىر. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز قازىرگى دەموگرافيالىق احۋال مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تەرەڭ ساراپتاۋدان وتكىزگەن وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ جۇمىسىنا جۇگىندىك. ساراپتاۋلار كورسەتكەندەي, حالىقتىڭ ءوسىمى 2050 جىلعا دەيىن 65-تەن اسقان جانە 25-كە جەتپەگەن (جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتسىز) تۇرعىندار ەسەبىنەن كوبەيگەلى تۇر. سوندا اتالعان توپتىڭ قاراسىنىڭ ۇلعايۋى, جۇمىس اتقارۋعا قابىلەتتى حالىقتىڭ سانىنان ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. ال مۇنداي جاعدايدا مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇگىنۋدىڭ كوبەيەتىنى انىق, ول ءوز كەزەگىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جانە ەڭبەك رەسۋرستارىن ساقتاۋدا جاڭا كوزقاراس پەن ءتاسىلدىڭ قاجەتتىگى تۋاتىنىن ايقىندايدى.
– ادامنىڭ جاسىن ۇزارتۋ ءمىندەتى بۇرىننان قويىلىپ كەلەدى. ناتيجەلەرىنە توقتالساڭىز؟
– جالپى, «ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ» وتە كەڭ اۋقىمدى ماسەلە. وعان جەتۋ ءۇشىن بارلىق دەڭگەيدە, ءومىردىڭ سان-سالاسىندا: ەكولوگيادا, بىلىمدە, الەۋمەتتىك سالادا دەيسىز بە, وتە كەڭ كولەمدەگى وزگەرىستەر قاجەت. ال دەنساۋلىق ساقتاۋعا كەلسەك, بىزدە بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىزگەن ايتارلىقتاي جاقسى ناتيجەلەر بار.
2005-2010 جىلدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مۇنداعى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتىپ, كادرلاردىڭ ءبىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسادى. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتىنە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ مەحانيزمدەرى قالانىپ, وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ جەتى ەسەگە دەيىن ارتىپ, ال ءار جەكە ادامعا شاققاندا ول التى ەسەگە ءوستى.
وسىنداي اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى 70-كە جەتىپ, ءولىم-ءجىتىم 15,3 پايىزعا, ال انا مەن بالانىڭ ءومىردەن وزۋى 1,8-گە ازايدى. دەگەنمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندەگى ازاماتتارعا قاراعاندا ون جىلعا از. سونىمەن قاتار, جالپى الەمگە ورتاق ماسەلە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ سانىنىڭ ارتۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ءتان بولىپ, ادامداردىڭ دۇنيە سالۋىن سارالاعاندا ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ (26%) ەنشىسىنە, جاڭادان پايدا بولعان قاتەرلى ىسىكتەرگە (13%), جاراقات الۋعا (11%), ايەل بوساندىرۋ جانە بالالار ولىمىنە (3,6 %) تيەسىلى بولىپ وتىر. بۇل الەۋمەتتىك تۇرعىدا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ءارى مۇگەدەكتەردىڭ قاتارىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە دە مۇنداي جاعداي جۇمىسقا قابىلەتتى, بەلسەندى ادامداردىڭ سانىن كەمىتىپ, جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەن ادامدارعا تۇسەتىن سالماقتى اۋىرلاتادى, ءارى قارجىلىق جاعىنان جوعارىدا اتالعان بەس توپ ءۇشىن كەپىلدى مەديتسينالىق كومەككە دەگەن قاراجاتتىڭ جارتىسىنان استامى بولىنەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان سارالاي كەلگەندە مەملەكەتتىك جاڭا «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىندا وسى بەس توپتاعى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلگەن.
– سالاداعى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋى جايىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز.
– بىرىنشىدەن, ءبىز قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ وزىق ءتاجىريبەلەرىنىڭ نەگىزىندە جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ددسۇ ساراپشىلارىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا قولعا الىنباق. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىندە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, سالاماتتى ءومىر سالتى جانە دۇرىس تاماقتانۋ قىزمەتى ينتەگراتسيالانادى دا ونىڭ اياسىنا: ينفەكتسيالىق جانە نەگىزگى ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردى ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ مەن مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتۋ; سەكتورارالىق ءوزارا ارەكەتتەستىكتە ساۋىقتىرۋ ءىس-شارالارىن كەڭەيتۋ جانە ۇيلەستىرۋ مەن قامتاماسىز ەتۋ; قورشاعان ورتانىڭ زيانى تۋرالى ساۋىقتىرۋ, دۇرىس تاماقتانۋ مەن سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە قاتىستى ءىس-شارالارعا قاتىستى تۇرعىندارعا اقپارات بەرۋ جانە ازاماتتاردىڭ ولارعا ارالاسۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ. ەكىنشىدەن, اۋرۋعا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك دەڭگەيىندە باسىمدىق بەرۋ جانە باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
قازىرگى كۇنى دەنساۋلىقتارىندا ءتۇرلى دەرتتەرى بار, نوزولوگيادا 22 كلاستان تۇراتىن 4 ميلليوننان استام ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر, بۇل دەگەنىمىز – حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرى. ولاردىڭ 40 پايىزىن ارتەريالدىق گيپەرتەنزيا, سۋسامىر نەمەسە قانت ديابەتى جانە سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋى قۇرايدى. وسى رەتتە كوڭىلگە ءۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلە, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان جانداردىڭ ينسۋلت, ينفاركت, جۇرەكتىڭ يشەميا ءتارىزدى اۋرۋلاردان كوز جۇمۋى.
وسى جايتتى ەسەپكە الىپ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كولەمىندە اۋرۋدى باسقارۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, ونىڭ اياسىندا دەربەستەندىرىلىپ ۋاقتىلى ەسەپكە قويۋ, ساۋىقتىرۋ جانە بىلىكتى مەديتسينالىق جاردەم بەرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. باعدارلاما قاناتقاقتى جوبا رەتىندە پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا قولعا الىنىپ, ول قامتىعان ديسپانسەرلىك ەسەپتەگى 1200 ادامنىڭ 75 پايىزىنىڭ قان قىسىمى تۇراقتانىپ, سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋىمەن اۋىراتىن پاتسيەنتتەردىڭ ستاتسيونارعا جاتىپ ەمدەلۋى ەكى ەسەگە ازايعان.
– سوندا جاقسى ناتيجەلەرى بار بۇل جوبا ءارى قاراي جالعاسىن تابا ما؟
– ارينە جالعاسادى. اعىمداعى جىلى ءبىز ونىڭ كەڭىستىگىن ۇلعايتىپ, جەتى وڭىرگە جەتكىزسەك, كەلەشەكتە ول ەلىمىزگە تۇتاس ەنگىزىلەدى. بۇل باعدارلامانىڭ بۇرىنعىدان قاعيداتتى تۇردە ايىرماشىلىعى – پاتسيەنتتىڭ اۋرۋىن انىقتاپ ونى ناۋقاس جانداردىڭ ديسپانسەرلىك رەگيسترىنە ەنگىزۋىندە عانا ەمەس, ول – پاتسيەنتتى دەربەستەندىرىلگەن ەسەپكە الىپ جانە ونىمەن الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتقا وتىرۋىندا. ەكى بولىكتەن تۇراتىن كەلىسىمشارت بويىنشا پاتسيەنت قاجەتتى تەكسەرۋدەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوتىپ تۇرۋعا, ەمدەۋ ورنىنا ءوزى جۇرگىزگەن قان قۇرامىنداعى قانت مولشەرى, قان قىسىمىنىڭ كورسەتكىشى ت.س.س. سىندى دەرەكتەردى جەتكىزىپ تۇرۋعا ءمىندەتتى. ال العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك بەرۋشى (امسك) مەكەمە ناۋقاسقا ديناميكالىق باقىلاۋ جۇرگىزىپ, دەر ۋاقىتىندا امبۋلاتورلىق دارىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتىنە الادى.
–ديناميكالىق باقىلاۋ دەگەنىمىز قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ەمحانالاردا تاۋسىلمايتىن ۇزىن-سونار كەزەكتىڭ بار ەكەنى ايان. كەيبىر ماماندارعا جازىلۋدىڭ ءوزىن 2-3 اي كۇتەتىن كەزدەر دە بولادى.
– مۇندا پاتسيەنتتەردى قابىلداۋ ناۋقاستىڭ ەمحاناعا كەلۋىن كۇتپەي الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن كەستە بويىنشا ءجۇرگىزىلەدى. وعان قوسا, پاتسيەنت قازىرگىدەي ءبىر عانا دارىگەردىڭ ەمەس, مۋلتيتارتىپتىك كوماندانىڭ قاراپ-تەكسەرۋىنەن وتەدى. بۇل ونىڭ ارنايى مامان دارىگەرلەرگە كىرەمىن دەپ كەزەككە تۇرۋىن, ايلاپ كۇتەتىن الدىن الا جازىلۋدى قاجەت ەتپەيتىن بولادى دەگەن ءسوز. جانە ول اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ شارالارىن دەر كەزىندە جۇرگىزۋگە جول اشادى.
سونىمەن قاتار, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان جوباعا قاتىسۋشى ءۇشىن امبۋلاتوريادان بەرىلەتىن مەملەكەتتىك كەپىلدىك اياسىنداعى ءدارىلەرگە رەتسەپت الۋ دا جەڭىلدەيدى. ناۋقاسقا تيەسىلى دارىلەر الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلەدى دە, مەدبيكە ءۇش اي ءۇشىن (50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن مولشەردە) ءبىر عانا رەتسەپت تولتىرادى.
رەتسەپت بويىنشا كەلىسۋ اۆتوماتتى تۇردە جۇزەگە اسىپ, ال ءدارىحانامەن اراداعى بايلانىس «يسلو» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى جۇرەدى. وسى جىلدىڭ 1 ءشىلدەسىنەن جۇيەنى سىناۋدان وتكىزۋ استانادان باستالادى.
بۇل جەردە پاتسيەنتپەن اراداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن ۋچاسكەلىك دارىگەر مەن مەدبيكە جۇزەگە اسىراتىندىقتان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءتورت وقىتۋ-ۇيرەتۋ سەسسيالارى جوسپارلانىپ, سونىڭ العاشقىسى مامىر ايىندا وتكىزىلدى.
جوباعا قاتىسۋشى العاشقى بۋىننىڭ جۇمىسىن جانە مۋلتيتارتىپتى كوماندانىڭ مۇشەلەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا توقسان سايىن قوسىمشا اقى تولەۋ كوزدەلگەن. ەگەر پاتسيەنتتىڭ جاعدايى قالىپتى بولسا قوسىمشا اقى 20 پايىزعا دەيىن وسەتىن بولادى.
– ال جوباعا ازىرگە قاتىسپايتىن ادامدار ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟
– اسمك كولەمىندە ساۋىقتىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋدەن تىس ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ينتەگراتسيالانعان مودەلدى ەنگىزۋ ەسەبىنەن ستاتسيونارلىق جاردەمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا شارالار جۇرگىزىلۋدە. ستاتسيوناردا كومەك كورسەتۋ وڭىرلىك قاعيدات بويىنشا جاسالىپ, كۇردەلى تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردى قاجەت ەتپەيتىن مەديتسينالىق قىزمەت ناۋقاستىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە جاقىن ورتالىقتاردا جۇزەگە اساتىن بولادى. ال كۇردەلى تەحنولوگيانىڭ, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ ارالاسۋىن قاجەتسىنەتىن قىزمەت ءتۇرلەرى اۋدانارالىق, وڭىرلىك جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىندا ءجۇرگىزىلەدى. جانە بۇل قىزمەت دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى اراسىندا اككرەديتاتسيا نەگىزىندە اتقارىلادى. ەم شارانىڭ ساپالى, ءارى ۋاقىت كەتىرىپ كوپ كۇتتىرمەي, دياگنوزدى اداسپاي قويىپ, دۇرىس ەمدەلۋىندە پاتسيەنتتىڭ جول باعدارىنىڭ ناقتى الگوريتمى انىق كورسەتىلەتىن بولادى.
بۇگىنگى كۇنى جوعارىدا اتالىپ ءوتكەن بەس توپ ءۇشىن بەس ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلىپ, ولاردىڭ جول كارتاسى جاسالدى, ارقايسىسىنا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى بەكىتىلدى.
– جاقسى ەكەن. ال وسى ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسىندا قانداي دا ءبىر وڭ ناتيجەلەر بار ما؟
– ارينە بار. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ماسەلەن, ينفاركت پەن ينسۋلتكە قاتىستى ينتەگراتسيالانعان مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋدەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان اۋرۋلارعا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك بەرۋدىڭ ۋاقىتىلى جۇرگىزىلمەيتىنىن انىقتادى. ساراپتاۋ كورسەتكەندەي ءبىر ساعاتتىڭ شاماسىنان بەرى ءتوس سۇيەگىنىڭ تۇسى اۋىرعانىن ايتىپ دارىگەرلىك كومەككە جۇگىنگەندەردىڭ سانى 48 پايىز, ياعني جارتىسىنان تومەن بولعان. ال ەكىنشى دەڭگەيدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنەن اۋىرعاندارىنا ەكى ساعاتتىڭ شاماسى بولعاندا كومەك سۇراعاندار 63 پايىزدى قۇراعان. ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە قارالعاندار بولسا 54 پايىز كولەمىندە. وسىدان بارىپ, ينسۋلت, ينفاركت سىندى دەرتتەردەن كوز جۇماتىندار سانى جوعارى.
كەلەسى ءبىر پروبلەما – دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنىڭ مەديتسينالىق رەسۋرستارىنىڭ تومەنگى ستاندارتتاردىڭ وزىنە جاۋاپ بەرە المايتىندىعى. ال وتە وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى– ينسۋلت ورتالىقتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.
مىنە, وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قازىرگى كۇننىڭ وزىندە بارلىق دەڭگەيدەگى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرەتىن وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلدى. باسىمدىق بەرىلگەن باعىتتار بويىنشا 143 مامان كۋرسقا تارتىلىپ, ونىڭ ىشىندە كوپشىلىگى «جەدەل ميوكارد ينفاركت» اۋرۋىنا قاتىستى وقىتىلۋدا. سونىمەن بىرگە, اۋرۋدى ەمدەۋ ستاندارتتارى دا قايتا قارالىپ, كلينيكالىق حاتتامالار جانە پاتسيەنت باعدارى جەتىلدىرىلە ءتۇسىپ, قىزمەت جۇمىسىنا مونيتورينگ جاساۋ مەن باعا بەرۋ باعدارلاماسى جاسالۋدا. اعىمداعى جىلى وڭىرلەردە جەدەل ميوكارد ينفاركت اۋرۋلارى ءۇشىن جابدىقتالعان ينتەنسيۆتى تەراپيا پالاتالارىن, جانساقتاۋ ءبولىمدەرىن اشۋ كوزدەلۋدە. بۇعان قوسا, رەسپۋبليكالىق ينسۋلت ورتالىعىن اشۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىندالدى.
– جاقىندا عانا ءتورت جىلدىق ونكولوگيالىق كومەكتى دامىتۋ باعدارلاماسى تۇيىندەلدى. ونىڭ ءناتيجەلەرى قانداي بولدى؟ ونكواۋرۋلارعا قاتىستى قوسىمشا نەندەي جۇمىستار جۇرگىزۋدى مەجەلەپ وتىرسىزدار؟
– ءيا, باعدارلاما اياقتالدى, ونىڭ اياسىندا بۇكىل ەل اۋماعىندا ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ, زاماناۋي قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ساتىلىپ الىندى, 4 وڭىرلىك ونكوورتالىقتار قۇرىلىپ, ولار جۇمىستارىن اتقارىپ, پاتسيەنتتەر تارگەنتتى پرەپاراتتارمەن تۇگەلدەي قامتاماسىز ەتىلدى.
ونكواۋرۋلاردى باسقارۋدىڭ ينەگراتسيالانعان مودەلىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى گيۋستاۆ رۋسسي (فرانتسيا) اتىنداعى ونكولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ جەتەكشىسى الەكساندر ەگگەرمونت جانە شاريتە (گەرمانيا) كلينيكاسىنان پروفەسسور حەنتستىڭ قاتىسۋىمەن وسى قىزمەتتىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا ساراپتاۋ جاسادى. الايدا, جوعارى ماماندانعان ءجاردەم كورسەتۋدەگى وڭ وزگەرىستەر مەن ساپالى كومەكتىڭ جاقسارا تۇسۋىنە قاراماستان, بەلگىلى ءبىر پروبلەمالار ءالى ساقتالىپ تۇر.
ونىڭ ءبىرى – اۋرۋدىڭ دياگنوزىن ەرتەرەك انىقتاۋ. كوپشىلىگىندە وكىنىشكە قاراي, ادامدار دەرتتى وتكىزىپ الىپ قارالادى. سول سەبەپتەن دە ۇلتتىق سكرينينگ باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى تۋراسىندا ساراپشىلار باعاسى بەرىلىپ, سكرينينگ جۇرگىزۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ جونىندە ۇسىنىس ازىرلەندى. ول تالقىلانىپ بارىپ, زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلمەك.
تاعى ءبىر پروبلەما – دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ ءادىسىن تاڭداۋ ماسەلەسى. ەىدۇ ەلدەرى ستاندارتتارى بويىنشا دياگنوستيكا ءۇش كەزەڭدە ءجۇرگىزىلەدى. العاشقى كەزەڭدە ىسىكتىڭ ساپاسى, ەكىنشىدە – ەمدەۋ ءادىسىنىڭ گەنەتيكاسى, ۇشىنشىدە – ءار جەكە ناۋقاسقا قاتىستى تارگەتتى تەراپيانى بەلگىلەۋدە ىسىكتىڭ بيولوگياسى انىقتالادى. ال بىزدەگى زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتار تەك ءبىرىنشى مەن ەكىنشى كەزەڭدەردى عانا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءۇشىنشى كەزەڭدى اتقارۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەمدەۋ ادىستەرىن تاڭداۋ جولدارى قايتا قارالىپ ول ءوڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى, ونكواۋرۋلار قۇرىلىمىن سونىمەن بىرگە, دياگنوستيكاعا قاجەتتى زەرتحانالاردى تولىق جاڭعىرتۋمەن جۇزەگە اسپاق. بۇل جۇمىستار اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنان باستالادى.
تۋىنداپ وتىرعان ەندىگى ءبىر پروبلەما ول – تەرمينالدى جاعدايداعى پاتسيەنتتەر ءۇشىن ەىدۇ ەلدەرى قولداناتىن ادىستەردى ەنگىزۋ ماسەلەسى. جىل اياعىنا دەيىن قاجەتتى دارىلەردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, امسك ازىرلىگىنە وراي ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزەتىن بولامىز.
وسى پروبلەمالاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, ونكواۋرۋلاردى باسقارۋدىڭ ينەگراتسيالانعان مودەلىنە ءۇش دەڭگەي – بازالىق امسك ۇيىمدارى, وبلىستىق ونكوديسپانسەرلەر مەن ءوڭىرارالىق ونكوورتالىقتار جانە رەسپۋبليكالىق عزي ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, ونكواۋرۋلارعا كومەك كورسەتۋدەگى ستاندارتتاردىڭ وزەكتىلىگى بويىنشا دا جۇمىستار اياقتالىپ قالدى.
– جەدەل جاردەم جۇمىسىنداعى ولقىلىقتار كوپ ايتىلادى. بۇل ورايدا نە دەر ەدىڭىز؟
– ءبىز جەدەل جاردەم كورسەتۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان ەكى كەزەڭدىك مودەلىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول قالاي دەيسىز عوي, تۇسىندىرەيىن. ءبىرىنشى – جەرگىلىكتى جەردە جەدەل جاردەم مەن سانيتارلىق اۆياتسيانىڭ بىرىككەن قىزمەتى قۇرىلادى. وعان وبلىستىق سانيتارلىق اۆياتسيا, اۋداندىق جەدەل جاردەم ستانساسى, قالالىق جانە سەلولىق وكرۋگ كىرەدى. ەكىنشى– رەسپۋبليكالىق قىزمەتكە سانيتارلىق اۆياتسيا, اۆتوماتتاندىرىلعان GPS جۇيەسى جانە تەلەمەديتسينالىق قىزمەت جاساي الاتىن بىرىڭعاي ديسپەچەرلىك قىزمەت كىرەدى. بۇلايشا ينتەگراتسيالانعان قىزمەت ءتۇرىن رەتكە كەلتىرۋ مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزىپ, تۇتاس ەل اۋماعىندا ءبىرىڭعاي اقپارات جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق ءوڭىرلەرگە الماتى, پاۆلودار قالالارىنداعى ينتەگراتسيالىق جۇيەنى قۇرۋداعى وزىق ءتاجىريبەنى تاراتۋدامىز. بۇل جۇمىستار تولىعىمەن جۇزەگە اسقاندا ەل اۋماعىندا جەدەل ءجاردەم جۇيەسىنىڭ جۇمىسى ۇيلەستىرىلىپ, ساناۆياتسيانىڭ قاجەت تۇستا جەدەل جەتۋى مەن تەلەمەديتسينا كومەگىمەن وقيعا ورنىندا جەدەل ءجاردەم دارىگەرلەرىنە كەرەكتى كەڭەستەر بەرىلەدى. ارينە, بۇل رەتتە پارامەديكتەر مەن وسى جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى قايتا ءازىرلەۋ جۇمىسى دا اتقارىلاتىنى ايقىن.
تاعى دا ايتا كەتەتىن جايت – بارلىق ۇلكەن جولدار بويىنداعى قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ. وقيعا ورىن العاندا جەدەل كومەك كورسەتۋدە ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدى وقيعا ورنىندا نەمەسە اۋدانارالىق تراۆماتولوگيا بولىمدەرى مەن اۋداندىق ورتالىق ەمحانالارعا بەرۋ ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار, ولاردى جابدىقتاۋ مەن ورنالاستىرۋ نورماتيۆتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. قازىر بۇل جۇمىس ءىىم-مەن بىرلەسە جۇرۋدە.
جانە ءبىز پاتسيەنتتەردىڭ باعدارىن وزگەرتەمىز, ول جەدەل ءجاردەم بريگاداسى اۋرۋدى جاقىن جەردەگى اۋرۋحاناعا ەمەس, پاتسيەنتكە ماماندانعان بىلىكتى جاردەم كورسەتەتىن مەديتسينا مەكەمەسىنە جەتكىزەدى. بۇل ورايدا ءبىز كانادا مەن ءتۇركيانىڭ تاجىريبەسىن نازارعا الدىق.
–جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
