جىل سايىن ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا كوش باستايتىن مەكتەپتىڭ سىرى نەدە؟
حالقىنىڭ سانى كىشىگىرىم ءبىر وبلىستىڭ تۇرعىندارىنا پارا-پار ماقتاارال اۋدانىندا «مىناۋ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عيماراتى عوي» دەسەڭ كوز دە, كوڭىل دە سەنەتىن مەكتەپتەر بار. بىراق, مەكتەپتىڭ ساۋلەتى ونىڭ ءبىلىم كورسەتكىشى ەمەس. ايتىپ وتىرعانىمىز, سىرتى قوڭتورعاي بولعانىمەن ءىشى التىن ب.مومىش ۇلى اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسى.
بيىلعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە وسى مەكتەپ گيمنازياسىنىڭ 40 تۇلەگى «التىن بەلگىگە» يە بولدى. ۇبت-دا ەڭ جوعارى 114,69 ۇپايعا يە بولىپ, رەسپۋبليكالىق ءبىلىم سالاسىندا كوش باستاعان ءبىلىم وشاعىنىڭ وسى جەتىستىگىنىڭ سىرى نەدە, تۇپقازىعى قانداي؟!
«نەگە وسى مەكتەپ-گيمنازيا جىل سايىن رەسپۋبليكادا كوش باستايدى. بالكىم, العىر, ءبىلىمدى بالالاردى ىرىكتەپ الا ما؟! شىنىن ايتساق, مۇعالىمدەردىڭ پىكىرىنەن كەيىن ءوزىمىزدىڭ ۇشقارىلاۋ ويلاعانىمىزعا ىشتەي وكىنىپ قالدىق.
جالپى, 2004-2016 وقۋ جىلدارىندا 839 مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ 793-ءى ۇبت سىناعىنا قاتىسقان. ولاردىڭ 185-ءى «التىن بەلگى», 117-ءى «ءۇزدىك اتتەستات» يەگەرى اتانعان. 441 وقۋشىسى 100-دەن اسا بالل جيناعان مەكتەپ-گيمنازيادا قولى, قۇرىعى ۇزىن كىلەڭ باي-باعلاننىڭ بالالارى وقىمايدى ەكەن. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەلسەك, بالالاردىڭ دەنى كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان. جارتىلاي جەتىم, تۇل جەتىمدەر دە بار. بارلىق گاپ – مەكتەپتە ءبىلىم, تاربيە جۇيەسى جاقسى جولعا قويىلعاندىعىندا ەكەن.
– انىعىن ايتساق, ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ ديرەكتوردان جولى بولعان, – دەيدى ۇزدىك سىنىپ جەتەكشىسى اقمارال بەرمانوۆا. – قازىر جەتىسىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. قاي مۇعالىمدى الساڭ دا جۇكتەمەسى از بولسا پانگە, وقۋشى ۇلگەرىمىنە قىزىعۋشىلىعىن جوعالتادى. تۇرمىستىق ماسەلەسىنە الاڭداي بەرەدى. ال, ءبىزدىڭ جوعارى ساناتتاعى ۇستازدارىمىزدىڭ ايلىق جۇكتەمەسى 27-30 ساعات. سوندىقتان, بار ىنتا-جىگەرىمىزدى, ءبىلىمىمىزدى وقۋشى ۇلگەرىمى جاقسى بولۋىنا جۇمسايمىز.
مەكتەپ ديرەكتورى ءومىرحان قوزىباق اعامىز ۇزدىك ناتيجەگە جەتكەن ۇستازدار قاۋىمىن جانە وقۋشىلاردى ۇدايى كوتەرمەلەپ وتىرادى. مۇنىڭ ءوزى قاي-قايسىمىزعا ودان سايىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ديرەكتورىمىز وتە ساۋاتتى. كەز-كەلگەن تاقىرىپتا ەركىن اڭگىمەلەسەمىز. ءبىلىمىمىزدى جەتىلدىرۋگە كۇش سالىپ وتىرادى.
– ۇلگەرىمى تومەن, قابىلەتى جەتپەيدى دەگەن وقۋشى بولمايدى. بالالاردىڭ ءبارى تابيعاتىنان العىر بولماعانىمەن, جەتەلەي بەرسەڭ جاقسىعا ۇيرەنىپ كەتەدى. سوندىقتان, – دەپ ءسوزدى جالعادى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇرزادا المەتوۆا. – 5-ءى سىنىپتان باستاپ وقۋشىلارىمىز ساباققا بار ىنتا-جىگەرىمەن كىرىسەدى. ماقسات – بىرەۋ. ايتۋلى ازامات بولۋ. ءمىنە, ءبىز بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ ءوزىندە ۇبت-عا دايىندىق رەتىندە 95 رەت ارالىق ەمتيحان تاپسىردىق. شاراپات قونىسباەۆا دەگەن قىزىمىز 125 ۇپايعا دەيىن جيناپ ءجۇردى. ۇبت-دا 124 بالل الدى. اناستاسيا زاحاروۆا دەگەن وقۋشىمىز 11 رەت 125 بالل جينادى. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ۇيىندە ساباق العان ديانا سارسەكباي دەگەن وقۋشى قىزىمىز 122 ۇپايمەن «التىن بەلگى» الىپ ءبارىمىزدى قۋانتتى, – دەيدى.
نۇرزادا المەتوۆا ساباقتىڭ كەز-كەلگەن مەزگىلىندە مۇعالىمنەن رۇقسات الىپ ءوتىپ جاتقان ساباق بويىنشا تەست الاتىندىقتارىن ايتادى. بۇعان ءپان مۇعالىمىنىڭ ءوزى ءمۇددەلى.
بۇل مەكتەپتىڭ وقىتۋشىلارى تاڭعى جەتى جارىمنان كەشكى ساعات سەگىزگە دەيىن مەكتەپتە. بۇل مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى «ءۇيگە بارساق, ساباق وقۋعا مۇمكىندىك جوق» دەپ قوسىمشا ساباق الادى.
ب.مومىش ۇلى مەكتەپ-گيمنازياسى مەملەكەتىمىزدە ۇبت باستالعالى كوش باسىندا ماڭدايى جارقىراپ كەلەدى دەدىك. ۇستازداردىڭ ايتقانى ءبىر بولەك, مەكتەپ باسشىسى وسى جۇمىستى قالاي ۇيلەستىردى. ءبىز مەكتەپ ديرەكتورى ءومىرحان قوزىباقتى تىڭدادىق.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەكونوميكامىز نارىقتىق جۇيەگە كوشتى. ءومىردىڭ بارلىق سالالارى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم الەمى دە باسەكەلەستىك بازارىنان بەرىك ورىن الدى, – دەدى ول. – ەلدىڭ ءبىر قيىرىندا ورنالاسقانىنا قاراماي, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ب.مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن ءبىلىم ورداسىنىڭ ەلدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنا ءۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان ۇجىم ەڭبەگىن ايتىپ كەتسەم دەپ ەدىم. مەكتەپ تاريحىنا توقتالساق, 1995-1999 جىلداردا ەكسپەريمەنت الاڭى بولىپ, 1999-2001 جىلدار ارالىعىندا گيمنازيا سىنىپتى مەكتەپ, 2001-2009 جىلداردا كوپ سالالى مەكتەپ-گيمنازيا, ال 2009 جىلدان باستاپ مەكتەپ-گيمنازيا ستاتۋسىنا يە بولعان. بۇل مەكتەپتەن تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەر ءتۇرلى سالادا ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جاتىر.
مەكتەپ-گيمنازيادا 110 مۇعالىم جۇمىس جاساۋدا. ب.مومىش ۇلى اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيا پەداگوگيكالىق ۇجىمى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بولعاندىعىنا قاراماستان اۋىزبىرشىلىگى, ىنتىماعى جاراسقان. ءبىرىنىڭ كەمشىلىگىن ءبىرى تۇزەپ, ءبىرىنىڭ جەتىستىگىنە ءبىرى قۋانا بىلەدى.
مۇنداعى ۇستازدار شەتىنەن ءوز ءىسىنىڭ جاقسى مامانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ىزدەنىس ۇستىندە ءجۇرگەن شىعارماشىل جاندار. الدى عىلىمي جوبالارىن ءتيىستى دەڭگەيلەردە دالەلدەپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇرزادا المەتوۆا. ول وزىمەن قاتار شاكىرتتەرىن دە عىلىم الەمىنە جەتەلەپ ءجۇر. وقۋشىسى اسقار قاينازاروۆپەن بىرگە كۇن ەنەرگياسىمەن جارىقتاندىرۋ جوباسىن جاسادى. ەڭبەكتەرى 2011 جىلى گرەكيادا وتكەن «حالىقارالىق ءپان رەيتينگى» وليمپياداسىنان سەرتيفيكات الىپ كەلدى. قىتايعا بارىپ, كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن باتەرەيا شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ءونىمدەرىمەن جوبالارىن سالىستىرىپ كوردى. وسىلاي دايىن بولعان جوبا بۇرىنعى اۋدان اكىمى سەرىك تۇربەكوۆ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جەتىساي قالاسىنىڭ ساياباقتارى مەن كىرەبەرىس كۇرە جولداردى جارىقتاندىرۋعا پايدالانىلىپ وتىر. سونداي-اق, 2013 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ 13 جۇلدىزىندا سامات ايتۋعانوۆ «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە» وبلىس كولەمىندە ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي جارىسقا «تۇرمىستىق قالدىقتاردان بيوگاز ءوندىرۋ» تاقىرىبىنداعى عىلىمي جوباسىمەن قاتىسىپ, ول جاڭاشىلدىعىمەن دايەكتەلىپ, قازىر سونىڭ اياسىندا وبلىس كولەمىندە كىشىگىرىم زاۋىتتار سالىنۋدا.
قاي ۋاقىتتا بولماسىن زامان كوشى كىمدى بولسا دا ءوز ىرقىنا باعىندىرىپ, ءومىردىڭ اساۋ تولقىنى زاماناۋي جاڭالىقتارعا باتىل شەشىم قابىلداي بىلۋگە ۇيرەتەدى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى پەداگوگتار ءۇشىن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ بويىنشا ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك جۇيە ىسكە اسىپ كەلەدى. ءۇش دەڭگەيلى كەمبريدج تەحنولوگياسىن وقىتۋ مەن وقۋ ۇدەرىسى ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تاۋىپ وتىر. جەكە تۇلعانى سىني تۇرعىدان ويلاۋعا باۋلۋ, وي ەركىندىگىنە ىرىق بەرىپ, جاعداياتتى جان-جاقتى ساراپتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ جانە ءتيىمدى باعىتتى تاڭداۋ – كەمبريدج تەحنولوگياسىنىڭ مىندەتى. مەكتەبىمىزدە وسى ماقساتتا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلگەن 21 مۇعالىم بار. جاڭا تەحنولوگيانىڭ ماقساتى – بالالارعا ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋدىڭ يكەم داعدىلارىن, بىلىكتىلىكتەرىن قالىپتاستىرۋ جانە العان بىلىمدەرىن ومىردە قولدانا بىلۋگە ۇيرەتۋ.
ەلباسىمىز بىزگە الەمدىك دەڭگەيدە دامۋ ءۇشىن ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن مىندەتتەگەنى بەلگىلى. سەبەبى, 30 ەلدىڭ قاتارىنا ءبىز تەك قانا قازاقشا سويلەۋ ارقىلى كىرە المايتىنىمىز بەلگىلى. ويتكەنى, الەم سويلەپ وتىرعان اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىن مەڭگەرمەي, الپاۋىت ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەستىرە المايمىز. مەكتەپ-گيمنازيامىزدا 2011-2012 وقۋ جىلىنان باستاپ اعىلشىن تىلىنەن التى سىنىپ, ورىس تىلىنەن ەكى سىنىپ, قازاق تىلىنەن ءبىر سىنىپ تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلادى. تاجىريبەلى ۇستازدارىمىز شاكىرتتەرىمىزدىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن قابىلداۋلارىن ەسكەرە وتىرىپ ءداستۇرلى وقىتۋ پروتسەسىندەگى ءتيىمدى, قازىرگى زامان تالابىنا ساي جاڭاشىل ءادىس-تاسىلدەردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋدا.
مەكتەپ-گيمنازيانى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ون ەكىسى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەردە ءبىلىم الىپ, قوعامدا ادامزات يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە. اتاپ ايتقاندا, جاندوس بايقوڭىروۆ, مۇحتار بارلىباەۆ, دياس كوشەرباەۆ انگليادا, ايگەرىم وڭالباەۆا كانادادا, بەكجان ادامبەكوۆ نوۆوسيبيرسكىدە, مۇحاممەدجان سەيىتجاپپار ۇلى تۇركيادا, راۋان ناديروۆ پورتۋگاليادا, ءۋاليحان قالتۇرسىن مالايزيادا, باعداتكۇل اقىلبەكوۆا شۆەيتساريادا, نۇرسۇلتان ەشبەكوۆ كيپردا. ال نۇرجان وڭالتاەۆ قازىرگى تاڭدا فرانتسيانىڭ استاناسى پاريجدە «Schlumberger» مۇناي كومپانياسىنىڭ قارجى سالاسىنىڭ ديرەكتورى.
مەكتەپتە ادىستەمەلىك جۇيە قالىپتاسقان. 12 ادىستەمە بىرلەستىگى, 7 شىعارماشىلىق توپ جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. مەكتەپ وقۋشىلارى مەكتەپىشىلىك ينتەللەكتۋالدى سايىستاردا بەلسەندىلىك تانىتادى, ءتۇرلى اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءپان وليمپيادالارى مەن بايقاۋلارعا قاتىسىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرى مەن بىلىكتىلىگىن دالەلدەپ كەلەدى.
ۇبت سىناعىندا مەكتەپتىڭ جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ جولدارى تۋرالى تاراتا ايتار بولساق. ءبىرىنشىدەن, مەكتەپىشىلىك 5-11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا جاپپاي 2006-2007 وقۋ جىلىنان باستاپ ءار توقسان سايىن جانە جىلدىق «+5» تەستىن الىپ وتىرمىز. بۇل جۇيە وقۋشىلاردى تەستكە داعدىلاندىرادى جانە ءپان مۇعالىمىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن قانشالىقتى دەڭگەيدە مەڭگەرتكەنىن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, 10-11 سىنىپتارعا ساباق بەرەتىن وزات ءتاجىريبەلى مۇعالىمدەر ىرىكتەلىپ تاعايىندالادى. جىل باسىندا جاۋاپكەرشىلىكتەرى ءجونىندە ەسكەرتىلەدى. ۇشىنشىدەن, اتا-انالارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزەدى. ءار تەستىڭ قورىتىندىسىن دەر كەزىندە حابارلاپ وتىرادى. قاجەت كەزىندە ولاردى مەكتەپكە شاقىرىپ, سۇحباتتاسادى. ءتورتىنشىدەن, ساباقتان تىس ۋاقىتتا قوسىمشا ساباقتار ۇيىمداستىرىلادى. ول وقۋ جوسپارىنىڭ ۆارياتيۆتى ساعاتىنىڭ ەسەبىنەن بەرىلەدى. بەسىنشىدەن, ينتەراكتيۆتى تاقتالارعا تەست جيناقتارى ەنگىزىلىپ, سونىمەن ۇزدىكسىز جۇمىس جاسالىنادى. وقۋشىلار قاتە كەتكەن جۇمىستى ءپان مۇعالىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ شەشەدى, تۇسىنبەگەن ساۋالدارىنا جاۋاپ الادى UStudy, Aitest, KZ-تەst, ت.ب سايتتارىنا كىرىپ دايىندالادى.
التىنشىدان, تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – بىزدەر ماتەماتيكا پانىنە اسا ءمان بەرىپ, دەن قويامىز. ماتەماتيكاعا كوڭىل ءبولۋ – ءبىلىم ساپاسىنىڭ كوتەرىلۋىنىڭ باستى شارتى. جەتىنشىدەن, ماتەماتيكادان تەست العاننان سوڭ, ءپان مۇعالىمدەرى ارىپپەن بەلگىلەنگەن جاۋاپتى قابىلداماي, شىعارۋ جولىنا نازار اۋدارادى, دۇرىس جاۋاپتى سول بويىنشا باعامدايدى. سەگىزىنشىدەن, ماتەماتيكا ساباقتارىندا اۋىزشا ەسەپتەۋلەردى داعدىلى جۇيەگە ەنگىزگەنبىز. توعىزىنشىدان, 5-11 سىنىپتار ارالىعىندا ءار تاقىرىپتى وتكەن سوڭ, ماتەماتيكالىق ديكتانت الىنىپ وتىرادى. ونىنشىدان, ءپان مۇعالىمدەرى ماتەماتيكا ساباقتارىندا دەڭگەيلەپ وقىتۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن پايدالانادى. وقۋشىلاردى دەڭگەيگە ءبولىپ, تاپسىرمالاردى ورىنداتىپ, قاتەمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە ىلگەرى جىلجۋىن باقىلاپ وتىرادى.
بۇل – «بولاشاق كىلتى – بىلىمدە» ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن زەردەلى ۇرپاق پەن ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرۋدەن, ىزدەنۋدەن تالماعان ونەگەلى ۇستازدارىمىزدىڭ جەمىسى. وقۋشىلارىمىزدىڭ بويىنا سىڭىرگەن ساپالى ءبىلىم مەن ۇلتتىق رۋح جىگەرى, ولاردىڭ ەتەر ەڭبەگى ءبىز – ۇستازدار قاۋىمىنىڭ قازاقستان مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ءبىلىم ينۆەستيتسيامىز دەپ بىلەمىن.
بىلىكتى ۇستاز وسىلاي دەيدى. ءسوز باسىندا مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى ىرىكتەلگەن بە دەگەن ادامي كۇدىگىمىزدى ايتتىق. ءبىز عانا ەمەس, ۇبت وتكىزۋگە كەلگەن كوميسسيا توراعالارى دا كۇماندانادى ەكەن. سوڭعى ەكى جىلدا العاشقىسى «وسى قانشالىقتى مۇمكىن» دەپ وقۋشىلارعا سىرتتاي باقىلاۋ جاساپ, ارتىنان شىنايى بىلىمگە كوزدەرى جەتىپتى.
اڭگىمە بارىسىندا نۇرزادا ءالمەتوۆا وقۋشىلارعا «ءجۇزىمىز سالقىن, جۇرەگىمىز مەيىرىمدى» دەپ قالدى. تۇسىنە بىلگەنگە, وسى سوزدە ۇلكەن تاربيە وشاعى بار. ويتكەنى, بۇل ۇستازدار ابىروي-اتاقتى ارزان بەدەلدەن ەمەس ءوز ماڭداي تەرى, ەتكەن ەڭبەگىنەن ىزدەيدى.
ۇستازدار قاۋىمىمەن كەزدەسۋىمىزدە بىرگە بولعان اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ جاڭا باسشىسى لەسحان قويلىباەۆ مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وزىق تاجىريبەسىن اۋدان مەكتەپتەرىنە تاراتپاق نيەتتە. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەن وسى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
ماقتاارال اۋدانى
