بيىلعى جىل قازاقمىس ءۇشىن قالاي بولادى, قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ قاتارىنا كىرەتىن الىپ كاسىپورىننىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ەكونوميكالىق داعدارىس اسەر ەتە مە, بۇعان جانە باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتقاندىعىنىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلۋ ماقساتىندا «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى باقتيار قىرىقپىشەۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى ءتۇستى.
– باقتيار ءابدىراحمان ۇلى, وسى جاقىندا عانا ءسىز «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىڭىز, ەندى مىنە, باسقارما توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىڭىز, بىراق بۇرىنعىداي, ءسىز, ارينە كورپوراتسيا قۇرامىنداعى كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك ۇردىستەرىنىڭ تولىق ساقتالىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىنىڭىز دا انىق. كومپانيا وتكەن 2015 جىلدى جانە بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىن قانداي ناتيجەلەرمەن اياقتادى, وسى تۋرالى كەڭىرەك بايانداپ بەرسەڭىز؟
– بىلتىر كومپانيا ءوز مەنشىگىندەگى كەنىشتەردەن كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 220 مىڭ توننادان استام مىس شىعاردى. قازاقمىس – الەمدەگى ەڭ ءىرى كۇمىس ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى ەكەندىگى جالپاق جۇرتقا ابدەن ءمالىم. مۇندا وتكەن جىلى 275 توننا تازارتىلعان كۇمىس ءوندىرىلدى.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءبىز كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 55,5 مىڭ توننا مىس بالقىتىپ, دايىن ءونىمدى تۇتىنۋشىلارعا جونەلتتىك. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى ۇقساس كەزەڭنەن 4,1 مىڭ تونناعا ارتىق. التىن قۇيماسى ءوندىرىسى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا, كورسەتكىش – 95%-عا ارتسا, كۇمىس ءوندىرۋ 12% ارتىعىمەن ورىندالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءبىزدىڭ بايىتۋ فابريكالارى 7,4 ميلليون توننا كەن وڭدەدى. بيىل «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 224,4 مىڭ توننا مىس ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەڭ باستىسى, ءبىرىنشى توقساندا ءبىز كاسىپورىندارداعى ەڭبەك جانە قاۋىپسىزدىك جاعدايلارىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا قول جەتكىزدىك. بۇل ماسەلەلەر بۇرىنعىداي, كورپوراتسيادا باسىمدى سالا بولىپ قالا بەرەدى. وسى ارادا مىنانى اتاپ وتكىم كەلەدى, ەڭبەك ۇجىمدارى قيىندىقتارعا مويىماي وندىرىستىك مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداپ شىقتى. كومپانيانىڭ بارلىق كاسىپورىندارى كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, بۇگىنگى تاڭدا تۇراقتى ءارى ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋدە.
– بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستاندى دا سىرت اينالىپ وتكەن جوق. جەتەكشى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋى شيكىزاتقا جانە مەتالعا دەگەن سۇرانىسقا اسەرىن تيگىزگەنى راس. جەكەلەي العاندا, مىس باعاسى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى وتە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر, مۇنداي جاعداي كوپتەگەن الەمدىك كومپانيالارعا ءونىم ءوندىرۋدىڭ بارىنشا ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سونداي-اق, ەڭبەك ۇجىمدارىن ەداۋىر قىسقارتۋعا دا اكەلىپ سوعۋدا. مىنە, وسىنداي جاعداي بارىسىندا قازاقمىس وزىندىك قۇن ماسەلەسىن قالاي شەشپەك؟
– 2015 جىلى مىس باعاسى مەيلىنشە قۇلدىراپ ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن جەتتى جانە دە بيىل جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ رەتى كەلمەيتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان دا ءبىز كىرىسى مول كاسىپورىن بولىپ قالا بەرۋگە بىرقاتار شارالار قابىلدادىق. ءوندىرىس ۇردىستەرىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا بىرنەشە باعدارلامالاردى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزەمىز, شىعىستاردىڭ بارلىق باپتارىن قايتادان قاراستىرىپ, جابدىقتاردى ەڭ وزىق ءارى تيىمدىلەرىنە ايىرباستاۋدى ۇيعاردىق.
ءبىز تاياۋداعى ۋاقىتتا كەن ورىندارىندا مىستىڭ ەڭ تومەنگى قۇنىنا بايلانىستى, وڭدەۋ جۇيەسىن دە سوعان سايكەستەندىرىپ وزگەرتۋدى جوسپارعا ەنگىزدىك. قازىرگى كەزدە كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ كامەرالىق-باعانالىق جۇيەسىن پايدالانۋدامىز. ول كەنىشتەردەگى كەن قورىنىڭ تۇگەلدەي دەرلىگىن الۋعا تولىق ءمۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل جۇيەنىڭ ارقاسىندا جوعارى وزىندىك قۇن ماسەلەسىن دە شەشۋگە بولادى. وسىلايشا بارىنشا ءتيىمدى مودەل – كامەراارالىق تۇتاس كەسەكتەردى وڭدەۋ ۇردىسىنە اۋىساتىن بولامىز. ويتكەنى, وسى ءتاسىل ارقىلى قۇرامىندا مەتالدىڭ باي قوسپاسى بار كەندى ايىرۋعا قول جەتكىزەمىز. ناتيجەسىندە ءبىز ءتيىمدى تاسىلمەن جوعارى ساپالى كاتودتى مىس الۋعا جول اشامىز. بۇدان باسقا ەلباسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن, قابىلدانعان كەستەگە سايكەس كەن قورى تاۋسىلماعان كەنىشتەر اۋماعىنان جۇمىسشى كەنتتەرىنىڭ تۇرعىندارىن باسقا مەكەندەرگە كوشىرىپ جاتىرمىز. ويتكەنى, مۇنداي قادام جەزقازعان وڭىرىندەگى كەن قورىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى, حالىق تۇراتىن جەرلەردە جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, كەن قورىنىڭ ءالى دە پايدالانىلماي تۇرعان بولىكتەرى بارشىلىق.
وسى ورايدا, مىنانى ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدى, بۇدان بۇرىنعى داعدارىستى كەزەڭدەردە دە ءبىز ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ مۇشەلەرىن جاپپاي قىسقارتقان جوقپىز, قازىرگى جاعدايدا دا قىسقارتپايمىز. قىسقارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە مۇلدەم تۇرعان جوق. ءيا, جاسىرىپ-جابۋدىڭ قاجەتى شامالى, ءبىز وپەراتسيالىق شىعىستاردى قىسقارتۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر شارالاردى قابىلدايمىز. ول نەگىزىنەن اكىمشىلىك پەرسونالعا قاتىستى بولماق. داعدارىس جاعدايىندا مۇنداي قادام جاساۋدىڭ سىرى مىنادا – داليعان باسقارۋشىلىق شتات ەشبىر پايدا اكەلمەيتىندىگى ايدان انىق. ال كەنشىلەردىڭ, بايىتۋشىلاردىڭ جانە مەتاللۋرگتەردىڭ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ, ياعني ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ قىسقارتىلمايتىندىعىنا كەپىلدىك بەرەمىز. ويتكەنى, كورپوراتسيادا ۇزاق جىلدار بويى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن ءداستۇرى بەرىك قالىپتاسقان. بۇل جوعارى وندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءارى مىقتى ىرگەتاس بولىپ سانالادى. اتالعان باعىت بويىنشا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن دە ارتتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوڭدىرىس سالاسى ەڭبەككەرلەرىنىڭ الدىنا قويعان تاپسىرمالارىنا سايكەس, الداعى كەزدەردە جۇمىس ىرعاعىن باسەڭدەتپەي, ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز.
– تاياۋداعى جىلدار ىشىندە كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلمەك؟
– تورتكۇل دۇنيەگە بەلگىلى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قارقىندى دامۋ جونىندە تۇزىلگەن جوسپارىمىز بار. الداعى كەزدە كەنىشتەر مەن وندىرىستىك قۋاتتىلىقتاردى جاڭعىرتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
ءبىزدىڭ جوسپارىمىزعا جەزقازعان الاڭىنداعى جىلاندى دەپ اتالاتىن جاڭا كەنىشتىڭ جۇمىسىن ىسكە قوسۋ مىندەتى دە كىرەدى. ول بيىل ءوندىرىسىن باستاپ, 2021 جىلى تولىق قۋاتىنا جەتەدى. جەزقازعانعا تاياۋ جەردە جامان-ايبات 2 كەن ورنى ورنالاسقان. اتالعان كەن ورنى ۇستىمىزدەگى جىلى ىسكە قوسىلادى. قاراعاندى الاڭىنداعى نۇرقازعان كەن بايىتۋ كومبيناتىندا ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 3,3 ميلليون تونناعا جەتكىزىپ, ال 2017 جىلى 4 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
بۇدان باسقا كورپوراتسيادا گەولوگيالىق بارلاۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارى جوبالارىنىڭ ۇستىڭگى قاباتىن انىقتاۋ كەزىندە «Atlas Copco CS -3001» جوعارى ءونىمدى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى پايدالانىلادى. ولار 1200 مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىكتە ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جەراستى كەنىشتەرىندە «Diamec 262» جانە «Sandvik DE 130» بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى قولدانىلادى. بۇل ستانوكتاردى پايدالانۋ بارلاۋىنا باعىتتالعان, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ونىمدىلىگى ايىنا 700 قۋما مەترگە دەيىن جەتەدى. كومپانيا زاماناۋي جابدىقتارمەن, وزىق قۇرالدارمەن جان-جاقتى جاراقتاندىرىلعان. قاراماعىمىزداعى قوندىرعىلارمەن جىل سايىن ون ميلليون تونناعا جۋىق كەن وندىرۋگە قاۋقارلىمىز. بۇعان قوسا گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن ستاندارتتى جۇرگىزۋدە يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنەمىز. كەندى توموگرافيالىق ىزدەستىرۋدى 800 مەتر تەرەڭدىكتە زوندتاۋ جولىمەن اتقارامىز. اتالعان جۇمىستى وسىنداي بەيىندەگى جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى جۇرگىزدى. قازىرگى كەزدە كەن ايماقتارىن انىقتاۋ ءۇشىن ميكروسەيسميكالىق زوندتاۋ جوباسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
– كورپوراتسيادا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن جانە ەڭبەكتى قورعاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. اسىرەسە, وندىرىستەگى قاۋىپتى ءارى اۋىر جۇمىس ءۇردىسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى دە كۇندەلىكتى نازاردا تۇرعانى قۋانتادى. دەگەنمەن, اتالعان شارالاردىڭ تۇپكى ناتيجەسى تيىمدىلىگىن بەرە مە؟
– سوناۋ 2012 جىلى ءبىز كاسىپورىنداردا جاراقات الۋدى تومەندەتۋ بويىنشا 5 جىلدىق باعدارلامانى بەكىتكەن ەدىك. جىل سايىن بۇل ماقساتتار ءۇشىن كورپوراتسيا باسشىلىعى قوماقتى ينۆەستيتسيا بولەدى. قارجى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا, قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋ جاعدايىن قۇرۋعا, دەربەس قورعانىشقا قاجەتتى ەڭ زامانۋي قۇرالدار ساتىپ الۋعا, ەڭبەكتى قورعاۋعا بايلانىستى ءتۇرلى تاۋەكەلدەردى مەيلىنشە تومەندەتۋگە جۇمسالادى.
ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك بويىنشا كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ بولىپ وتىر. وندىرىستە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن مۇلدەم بولدىرماۋعا جانە جالپى جاراقات الۋدى 40%-عا تومەندەتۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىمىز تەكتەن-تەك ەمەس. سونداي-اق, «بارشاعا ارنالعان ەڭبەك مەديتسيناسى» ستراتەگياسى جاسالىپ بەكىتىلدى. ول كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا جانە ەمدەۋگە باعىتتالعان. قاۋىپسىز ءوندىرىس – بۇل, الدىمەن, قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردا قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ.
كورپوراتسيادا «ءومىر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرگىزىلۋدە. وعان كومپانيانىڭ كاسىپورىندارىندا ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى جانە ەڭبەك قورعاۋدى باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جۇمىس ورىندارىن ستاندارتتاۋ, ارتىقشىلىقتى كورپوراتيۆتىك ستاندارتتاردى ەنگىزۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇردىسىندە جەلىلىك جانە جۇمىسشى پەرسونالدى تارتۋ, «قاۋىپتىدەن» «قاۋىپسىزگە» ءوتۋ ساتىندە پەرسونالدىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرۋى ءتارىزدى ماسەلەلەر دە كىرەدى.
– البەتتە, قازاقمىستىڭ قازاقستاندىق ۇلەستىڭ دامۋىندا وزىندىك ورنى بار ەكەندىگى تالاسسىز. قازىر بۇل اسپەكتىدە جۇمىس بارىسىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ تۇر؟
– قازاقمىس يمپورت الماستىرۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا جانە قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ جونىندە وتاندىق ءوندىرىستە كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ تۇر. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەن الىنعان تاۋارلاردىڭ, ساتىپ الۋ مەن قىزمەتتەردىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان استام قۇرايدى. بۇل وتە جوعارى كورسەتكىش. بىزبەن جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن بارشا ءارىپتەستەرىمىزگە قويىلاتىن باستى ولشەم – بۇل وندىرىلەتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپالى ءارى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى جەتە ەسكەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز 100 وڭىرلىك وتاندىق كومپانيامەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيمىز. وندا 5 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. نەگىزىنەن ولار جەزقازعان جانە بالقاش قالالارىنىڭ تۇرعىندارى. سوندىقتان دا ولار كاسىپكەرلەر جانە وندىرىسشىلەردىڭ وڭىرلىك قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەلەرى. قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان.
«قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس «دامۋ» قورىمەن بىرلەسىپ يمپورت الماستىرۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جانە پەرسپەكتيۆالى جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە باعدارلامانى ىسكە اسىرادى. قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ ءوندىرىسىن تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىسىمەن دە اينالىسىپ, ونى مەرزىمىندە اياقتاپ شىعۋعا مۇددەلى.
2019 جىلعا قاراي قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتى بوسالقى بولشەكتەردى, كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنە ارنالعان جابدىقتى جاساپ شىعارۋدىڭ تولىق تسيكلىن ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويادى. بۇل زاۋىتتى 15 مىڭ اتاۋلى تەحنولوگيالىق ماتەريالدار ءوندىرىسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان كومپانيا قۇرامىنداعى كاسىپورىندار قالا قۇرۋشى رەتىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ وتىر.
– جەزقازعان مەن بالقاش قالالارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قازاقمىستىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى اسا زور. اتاپ ايتقاندا كورپوراتسيانىڭ كاسىپورىندارى قالا قۇرۋشى بولىپ تابىلادى. مىنە, سوندىقتان دا وسى وڭىردەگى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى كوبىنەسە كاسىپورىننىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى دە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جوبالار ءبىرىنشى كەزەكتە اتالعان وڭىرلەردە جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن – اتا-اناسىز قالعان بالالارعا, تۇرمىسى تومەن جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارىنا كومەكتەسۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز ەكەندىگىن ءاردايىم ەستەن شىعارمايمىز. سونىمەن بىرگە, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ بويىنشا جەرگىلىكتى ورگاندارعا دا جاردەمىمىزدى ايامايمىز. كومپانيا ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىن تۇراقتى نازاردا ۇستايدى. تۇرمىس كوڭىلدى بولسا, ەڭبەك ءونىمدى بولاتىندىعىن قاعيداعا اينالدىردىق.
قازاقمىس جەزقازعان شاھارىندا اعاش وتىرعىزۋ جونىندەگى اۋقىمدى جوبانى 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي ىسكە قوسقان ەدى. تۇڭعىش قۇرىلىسشىلار الاڭىنداعى ساياباققا قوسا كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنداعى داڭق مونۋمەنتى اۋماعىندا توعاي پايدا بولدى. «جاسىل جەلەك» جوباسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. ول 5 جىلعا ەسەپتەلىنگەن جانە كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ بۇكىل جاعالاۋىنداعى 100 گەكتار اۋماقتى كوگالداندىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
ءبىرىنشى كەزەڭدە اۋماقتاعى ءۇش گەكتارعا جۋىق جەرگە ەكى جارىم مىڭداي كوشەت وتىرعىزىلدى. بىلتىرعى قازان ايىندا اعاش وتىرعىزۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ءوتىپ, تاعى دا 2 مىڭ 600 كوشەت بوي كوتەردى. ولار نەگىزىنەن قاراعاش, ۇيەڭكى جانە تەرەك تۇقىمداستار. جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ باپتاۋمەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جەڭىل جۇمىسقا اۋىستىرىلعان سولتۇستىك-جەزقازعان, شىعىس-جەزقازعان جانە وڭتۇستىك-جەزقازعان كەنىشتەرىنىڭ جۇمىسكەرلەرى بەلسەنە اتسالىستى. الداعى ۋاقىتتا ولار بۇل يگى ىستەرىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋدى ۇيعارىپ وتىر.
بيىلعى كوكتەم ايىندا سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋى قايتا جاراقتاندىرىلىپ, جاسىل جەلەككە بولەندى. جەزقازعاننىڭ ناعىز كوركىنە اينالدى. اباتتاندىرۋ مەن كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى الداعى كەزدە دە جۇرگىزىلە بەرمەك. ونەركاسىپ ورىندارى كوپ شوعىرلانعان ءارى تابيعاتى قاتال وڭىردە مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋ ارينە ساۋاپتى ءىس. اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ, ءوڭىردىڭ كەلبەتىن جاقسارتۋ بارىمىزگە بىردەي ورتاق مىندەت. ناتيجەسىندە بۇل ۇدەدەن شىعاتىنىمىزعا مەن سەنىمدىمىن.
– تابيعات قورعاۋ تاقىرىبىن ءبىراز قوزعادىق, ەندى بۇدان تۋىندايتىن كەلەسى سۇراق مىناداي: كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ كاسىپورىندارى ءۇشىن ەكولوگيا پروبلەمالارى قاشاندا وتكىر كۇيىندە تۇراتىنى بەلگىلى. مۇنداي ماسەلەلەر بىردەن شەشىلمەيتىندىگى دە تۇسىنىكتى. بۇعان بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. قازىر ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ماسەلەسى قانداي كەزەڭدە تۇر جانە قازاقمىستىڭ قاتىسۋىنداعى وڭىرلەردە ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى ءۇشىن ءسىزدىڭ كومپانيا قانداي جولدى تاڭدادى؟
– اتالعان ماسەلە كومپانياداعى وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى. قازاقمىستىڭ قاتىسۋىنداعى وڭىرلەردە ەكولوگيانى جاقسارتۋعا اركەز ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن جانە دە اۋدارىلىپ كەلگەن. كاسىپورىندار سىرتقا شىعارىلاتىن گازدى تازارتۋدىڭ زاماناۋي جابدىقتارىمەن ۇنەمى جاراقتاندىرىلادى. سۇزگىلەر ورناتىلىپ, اۋانى لاستايتىن شيكىزاتتى تازارتۋ ءتاسىلى كەڭىنەن قولدانىلۋدا. «جاسىل ەكونوميكاعا» كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوتۋ جالعاستىرىلۋدا. «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىنا الدىمەن مىنالار كىرەدى – ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋ, قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋدى تومەندەتۋ مەن مەيلىنشە ازايتۋ, قورشاعان ورتاعا كاسىپورىندار قىزمەتىنىڭ اسەر ەتۋ مونيتورينگىن جۇرگىزۋ, جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ, تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن تالداۋ جانە ورىنداۋ. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى قورشاعان ورتاعا كەلەڭسىز اسەر ەتۋدى تومەندەتۋگە باعىتتالعان. اتالعان ءىس-شارالاردى قازاقمىستىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋدە. الداعى كەزدە دە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ مىندەتى تۇر. ءبىز ونى تولىقتاي ورىنداپ شىعۋدى ماقسات ەتتىك. تۋعان جەردىڭ بىرەگەي تابيعاتىن ساقتاپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا بار كۇشىمىزدى جۇمسايمىز.
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن كاسىپورىندارى بىلىكتى جۇمىسشى كادرلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۇيتكىلىنە تاپ كەلىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. جاستار وكىنىشكە قاراي, جۇمىسشى ماماندىقتارىن يگەرۋگە ىنتا تانىتپايدى. وسىنداي جاعدايدا كەنىشتەردە, زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مامانداردى قايدان ىزدەستىرەسىزدەر؟
– قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق تاۋ-كەن كومپانيالارى سياقتى بىزدە كادرلار ىزدەستىرۋ تۇيتكىلىنە تاپ كەلىپ وتىرامىز. ءبىز كادرلىق رەزەرۆكە يە بولۋ ءۇشىن ءوز تاراپىمىزدان بىلىكتى كادرلارعا دەگەن سۇرانىستى تومەندەتپەۋگە ۇنەمى تىرىسامىز جانە دە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بارلىق مۇمكىندىكتى جاسايمىز. بۇل ءۇشىن «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-ءنىڭ ارقاۋىندا ەكى وقۋ ورنى قۇرىلعان. ونىڭ بىرەۋى بالقاش وڭىرىندە, وندا ءبىز مەتاللۋرگيا باعىتى بويىنشا ماماندار دايىندايمىز. ال ەكىنشىسىندە – جەزقازعان الاڭىندا كەن ءوندىرۋ جانە بايىتۋ سالاسىنا ماماندار وقىتىپ شىعارامىز. وقۋ ءۇردىسى ءۇش جىل مەرزىمگە سوزىلادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ستۋدەنتتەر شاكىرتاقى الىپ بىلىمدەرىن تەرەڭدەتەدى. وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-دا تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسادى. اتاپ ايتارلىعى, وقۋ كورپوراتسيانىڭ ەسەبىنەن تولىق تولەنەدى.
ءبىز سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ وقۋ ورىندارىمەن جوعارى بىلىكتى باسقارۋ كادرلارىن ىزدەستىرۋ جانە دايىنداۋ ءۇشىن بەرىك ىنتىماقتاستىق بايلانىسىن ورناتتىق. ماسەلەن, سانكت-پەتەربۋرگتەگى تاۋ-كەن جانە ماسكەۋدەگى «ميسيس» ۇلتتىق تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايمىز. قىزمەتكەرلەرىمىزدى وسى وقۋ ورىندارىنا بىلىمدەرىن تەرەڭدەتۋگە جىبەرەمىز, سونداي-اق, ءتۇرلى كومپانيالارعا تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇشىن تاعىلىمداما الۋعا اتتاندىرامىز.
– باقتيار ءابدىراحمان ۇلى, سىزگە كومپانيا باسقارماسى ءتوراعاسىنىڭ جاڭا لاۋازىمى, ارينە, قوسىمشا جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەيدى. جالپى, ەندى سىزگە قازاقمىس اتىنان ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىمەن جانە تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا قىزمەت ءىستەۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنداي ءوزارا ارەكەت ەتۋ كورپوراتسياعا قاراستى كاسىپورىنداردىڭ ويداعىداي جۇمىس اتقارۋىنا اسەر ەتەتىن بولار؟
– بىرىنشىدەن, ەلباسىنا جانە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە قازاقستاندا كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعاندارى ءۇشىن كورپوراتسيا اتىنان العىس ايتقىم كەلەدى. «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى لاۋازىمىنداعى قىزمەتىمدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قابىلدانعان نەگىزگى باعدارلامالىق قۇجاتتارعا سايكەس اتقارامىن. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, ەل پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» دەپ اتالاتىن جولداۋىن جانە «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا باعدار بولىپ قالا بەرەدى. بۇل قۇجاتتاردىڭ ءبارى – قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ايقىن جوسپارى ەكەندىگى ءمالىم. «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-ءنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى ونى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-قايراتىن جۇمسايتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
• 16 ماۋسىم, 2016
قيىندىققا قارسى تۇرعان «قازاقمىستىڭ» قارىشتى قادامى
بيىلعى جىل قازاقمىس ءۇشىن قالاي بولادى, قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ قاتارىنا كىرەتىن الىپ كاسىپورىننىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ەكونوميكالىق داعدارىس اسەر ەتە مە, بۇعان جانە باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتقاندىعىنىڭ جاي-جاپسارىن ءبىلۋ ماقساتىندا «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى باقتيار قىرىقپىشەۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى ءتۇستى.
– باقتيار ءابدىراحمان ۇلى, وسى جاقىندا عانا ءسىز «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىڭىز, ەندى مىنە, باسقارما توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىڭىز, بىراق بۇرىنعىداي, ءسىز, ارينە كورپوراتسيا قۇرامىنداعى كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك ۇردىستەرىنىڭ تولىق ساقتالىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىنىڭىز دا انىق. كومپانيا وتكەن 2015 جىلدى جانە بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىن قانداي ناتيجەلەرمەن اياقتادى, وسى تۋرالى كەڭىرەك بايانداپ بەرسەڭىز؟
– بىلتىر كومپانيا ءوز مەنشىگىندەگى كەنىشتەردەن كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 220 مىڭ توننادان استام مىس شىعاردى. قازاقمىس – الەمدەگى ەڭ ءىرى كۇمىس ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى ەكەندىگى جالپاق جۇرتقا ابدەن ءمالىم. مۇندا وتكەن جىلى 275 توننا تازارتىلعان كۇمىس ءوندىرىلدى.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءبىز كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 55,5 مىڭ توننا مىس بالقىتىپ, دايىن ءونىمدى تۇتىنۋشىلارعا جونەلتتىك. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعى ۇقساس كەزەڭنەن 4,1 مىڭ تونناعا ارتىق. التىن قۇيماسى ءوندىرىسى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا, كورسەتكىش – 95%-عا ارتسا, كۇمىس ءوندىرۋ 12% ارتىعىمەن ورىندالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءبىزدىڭ بايىتۋ فابريكالارى 7,4 ميلليون توننا كەن وڭدەدى. بيىل «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس كاتودتى ەكۆيۆالەنتتەگى 224,4 مىڭ توننا مىس ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەڭ باستىسى, ءبىرىنشى توقساندا ءبىز كاسىپورىندارداعى ەڭبەك جانە قاۋىپسىزدىك جاعدايلارىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا قول جەتكىزدىك. بۇل ماسەلەلەر بۇرىنعىداي, كورپوراتسيادا باسىمدى سالا بولىپ قالا بەرەدى. وسى ارادا مىنانى اتاپ وتكىم كەلەدى, ەڭبەك ۇجىمدارى قيىندىقتارعا مويىماي وندىرىستىك مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداپ شىقتى. كومپانيانىڭ بارلىق كاسىپورىندارى كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, بۇگىنگى تاڭدا تۇراقتى ءارى ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋدە.
– بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستاندى دا سىرت اينالىپ وتكەن جوق. جەتەكشى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋى شيكىزاتقا جانە مەتالعا دەگەن سۇرانىسقا اسەرىن تيگىزگەنى راس. جەكەلەي العاندا, مىس باعاسى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى وتە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر, مۇنداي جاعداي كوپتەگەن الەمدىك كومپانيالارعا ءونىم ءوندىرۋدىڭ بارىنشا ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سونداي-اق, ەڭبەك ۇجىمدارىن ەداۋىر قىسقارتۋعا دا اكەلىپ سوعۋدا. مىنە, وسىنداي جاعداي بارىسىندا قازاقمىس وزىندىك قۇن ماسەلەسىن قالاي شەشپەك؟
– 2015 جىلى مىس باعاسى مەيلىنشە قۇلدىراپ ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە دەيىن جەتتى جانە دە بيىل جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ رەتى كەلمەيتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان دا ءبىز كىرىسى مول كاسىپورىن بولىپ قالا بەرۋگە بىرقاتار شارالار قابىلدادىق. ءوندىرىس ۇردىستەرىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا بىرنەشە باعدارلامالاردى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزەمىز, شىعىستاردىڭ بارلىق باپتارىن قايتادان قاراستىرىپ, جابدىقتاردى ەڭ وزىق ءارى تيىمدىلەرىنە ايىرباستاۋدى ۇيعاردىق.
ءبىز تاياۋداعى ۋاقىتتا كەن ورىندارىندا مىستىڭ ەڭ تومەنگى قۇنىنا بايلانىستى, وڭدەۋ جۇيەسىن دە سوعان سايكەستەندىرىپ وزگەرتۋدى جوسپارعا ەنگىزدىك. قازىرگى كەزدە كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ كامەرالىق-باعانالىق جۇيەسىن پايدالانۋدامىز. ول كەنىشتەردەگى كەن قورىنىڭ تۇگەلدەي دەرلىگىن الۋعا تولىق ءمۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, بۇل جۇيەنىڭ ارقاسىندا جوعارى وزىندىك قۇن ماسەلەسىن دە شەشۋگە بولادى. وسىلايشا بارىنشا ءتيىمدى مودەل – كامەراارالىق تۇتاس كەسەكتەردى وڭدەۋ ۇردىسىنە اۋىساتىن بولامىز. ويتكەنى, وسى ءتاسىل ارقىلى قۇرامىندا مەتالدىڭ باي قوسپاسى بار كەندى ايىرۋعا قول جەتكىزەمىز. ناتيجەسىندە ءبىز ءتيىمدى تاسىلمەن جوعارى ساپالى كاتودتى مىس الۋعا جول اشامىز. بۇدان باسقا ەلباسىنىڭ جانە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن, قابىلدانعان كەستەگە سايكەس كەن قورى تاۋسىلماعان كەنىشتەر اۋماعىنان جۇمىسشى كەنتتەرىنىڭ تۇرعىندارىن باسقا مەكەندەرگە كوشىرىپ جاتىرمىز. ويتكەنى, مۇنداي قادام جەزقازعان وڭىرىندەگى كەن قورىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى, حالىق تۇراتىن جەرلەردە جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, كەن قورىنىڭ ءالى دە پايدالانىلماي تۇرعان بولىكتەرى بارشىلىق.
وسى ورايدا, مىنانى ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدى, بۇدان بۇرىنعى داعدارىستى كەزەڭدەردە دە ءبىز ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ مۇشەلەرىن جاپپاي قىسقارتقان جوقپىز, قازىرگى جاعدايدا دا قىسقارتپايمىز. قىسقارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە مۇلدەم تۇرعان جوق. ءيا, جاسىرىپ-جابۋدىڭ قاجەتى شامالى, ءبىز وپەراتسيالىق شىعىستاردى قىسقارتۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر شارالاردى قابىلدايمىز. ول نەگىزىنەن اكىمشىلىك پەرسونالعا قاتىستى بولماق. داعدارىس جاعدايىندا مۇنداي قادام جاساۋدىڭ سىرى مىنادا – داليعان باسقارۋشىلىق شتات ەشبىر پايدا اكەلمەيتىندىگى ايدان انىق. ال كەنشىلەردىڭ, بايىتۋشىلاردىڭ جانە مەتاللۋرگتەردىڭ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ, ياعني ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ قىسقارتىلمايتىندىعىنا كەپىلدىك بەرەمىز. ويتكەنى, كورپوراتسيادا ۇزاق جىلدار بويى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن ءداستۇرى بەرىك قالىپتاسقان. بۇل جوعارى وندىرىستىك كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءارى مىقتى ىرگەتاس بولىپ سانالادى. اتالعان باعىت بويىنشا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن دە ارتتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوڭدىرىس سالاسى ەڭبەككەرلەرىنىڭ الدىنا قويعان تاپسىرمالارىنا سايكەس, الداعى كەزدەردە جۇمىس ىرعاعىن باسەڭدەتپەي, ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز.
– تاياۋداعى جىلدار ىشىندە كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلمەك؟
– تورتكۇل دۇنيەگە بەلگىلى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ونى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قارقىندى دامۋ جونىندە تۇزىلگەن جوسپارىمىز بار. الداعى كەزدە كەنىشتەر مەن وندىرىستىك قۋاتتىلىقتاردى جاڭعىرتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
ءبىزدىڭ جوسپارىمىزعا جەزقازعان الاڭىنداعى جىلاندى دەپ اتالاتىن جاڭا كەنىشتىڭ جۇمىسىن ىسكە قوسۋ مىندەتى دە كىرەدى. ول بيىل ءوندىرىسىن باستاپ, 2021 جىلى تولىق قۋاتىنا جەتەدى. جەزقازعانعا تاياۋ جەردە جامان-ايبات 2 كەن ورنى ورنالاسقان. اتالعان كەن ورنى ۇستىمىزدەگى جىلى ىسكە قوسىلادى. قاراعاندى الاڭىنداعى نۇرقازعان كەن بايىتۋ كومبيناتىندا ءوندىرىس كولەمىن جىلىنا 3,3 ميلليون تونناعا جەتكىزىپ, ال 2017 جىلى 4 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
بۇدان باسقا كورپوراتسيادا گەولوگيالىق بارلاۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارى جوبالارىنىڭ ۇستىڭگى قاباتىن انىقتاۋ كەزىندە «Atlas Copco CS -3001» جوعارى ءونىمدى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى پايدالانىلادى. ولار 1200 مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىكتە ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جەراستى كەنىشتەرىندە «Diamec 262» جانە «Sandvik DE 130» بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى قولدانىلادى. بۇل ستانوكتاردى پايدالانۋ بارلاۋىنا باعىتتالعان, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ونىمدىلىگى ايىنا 700 قۋما مەترگە دەيىن جەتەدى. كومپانيا زاماناۋي جابدىقتارمەن, وزىق قۇرالدارمەن جان-جاقتى جاراقتاندىرىلعان. قاراماعىمىزداعى قوندىرعىلارمەن جىل سايىن ون ميلليون تونناعا جۋىق كەن وندىرۋگە قاۋقارلىمىز. بۇعان قوسا گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن ستاندارتتى جۇرگىزۋدە يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنەمىز. كەندى توموگرافيالىق ىزدەستىرۋدى 800 مەتر تەرەڭدىكتە زوندتاۋ جولىمەن اتقارامىز. اتالعان جۇمىستى وسىنداي بەيىندەگى جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى جۇرگىزدى. قازىرگى كەزدە كەن ايماقتارىن انىقتاۋ ءۇشىن ميكروسەيسميكالىق زوندتاۋ جوباسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
– كورپوراتسيادا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگىن جانە ەڭبەكتى قورعاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. اسىرەسە, وندىرىستەگى قاۋىپتى ءارى اۋىر جۇمىس ءۇردىسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ ماسەلەسى دە كۇندەلىكتى نازاردا تۇرعانى قۋانتادى. دەگەنمەن, اتالعان شارالاردىڭ تۇپكى ناتيجەسى تيىمدىلىگىن بەرە مە؟
– سوناۋ 2012 جىلى ءبىز كاسىپورىنداردا جاراقات الۋدى تومەندەتۋ بويىنشا 5 جىلدىق باعدارلامانى بەكىتكەن ەدىك. جىل سايىن بۇل ماقساتتار ءۇشىن كورپوراتسيا باسشىلىعى قوماقتى ينۆەستيتسيا بولەدى. قارجى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا, قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋ جاعدايىن قۇرۋعا, دەربەس قورعانىشقا قاجەتتى ەڭ زامانۋي قۇرالدار ساتىپ الۋعا, ەڭبەكتى قورعاۋعا بايلانىستى ءتۇرلى تاۋەكەلدەردى مەيلىنشە تومەندەتۋگە جۇمسالادى.
ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك بويىنشا كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋ بولىپ وتىر. وندىرىستە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن مۇلدەم بولدىرماۋعا جانە جالپى جاراقات الۋدى 40%-عا تومەندەتۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىمىز تەكتەن-تەك ەمەس. سونداي-اق, «بارشاعا ارنالعان ەڭبەك مەديتسيناسى» ستراتەگياسى جاسالىپ بەكىتىلدى. ول كاسىپتىك اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا جانە ەمدەۋگە باعىتتالعان. قاۋىپسىز ءوندىرىس – بۇل, الدىمەن, قاۋىپتى وندىرىستىك نىسانداردا قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ.
كورپوراتسيادا «ءومىر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرگىزىلۋدە. وعان كومپانيانىڭ كاسىپورىندارىندا ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى جانە ەڭبەك قورعاۋدى باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, جۇمىس ورىندارىن ستاندارتتاۋ, ارتىقشىلىقتى كورپوراتيۆتىك ستاندارتتاردى ەنگىزۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇردىسىندە جەلىلىك جانە جۇمىسشى پەرسونالدى تارتۋ, «قاۋىپتىدەن» «قاۋىپسىزگە» ءوتۋ ساتىندە پەرسونالدىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرۋى ءتارىزدى ماسەلەلەر دە كىرەدى.
– البەتتە, قازاقمىستىڭ قازاقستاندىق ۇلەستىڭ دامۋىندا وزىندىك ورنى بار ەكەندىگى تالاسسىز. قازىر بۇل اسپەكتىدە جۇمىس بارىسىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ تۇر؟
– قازاقمىس يمپورت الماستىرۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا جانە قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ جونىندە وتاندىق ءوندىرىستە كوشباسشىلىق ورنىن ساقتاپ تۇر. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردەن الىنعان تاۋارلاردىڭ, ساتىپ الۋ مەن قىزمەتتەردىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان استام قۇرايدى. بۇل وتە جوعارى كورسەتكىش. بىزبەن جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن بارشا ءارىپتەستەرىمىزگە قويىلاتىن باستى ولشەم – بۇل وندىرىلەتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپالى ءارى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى جەتە ەسكەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز 100 وڭىرلىك وتاندىق كومپانيامەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيمىز. وندا 5 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. نەگىزىنەن ولار جەزقازعان جانە بالقاش قالالارىنىڭ تۇرعىندارى. سوندىقتان دا ولار كاسىپكەرلەر جانە وندىرىسشىلەردىڭ وڭىرلىك قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەلەرى. قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان.
«قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس «دامۋ» قورىمەن بىرلەسىپ يمپورت الماستىرۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جانە پەرسپەكتيۆالى جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە باعدارلامانى ىسكە اسىرادى. قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ ءوندىرىسىن تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىسىمەن دە اينالىسىپ, ونى مەرزىمىندە اياقتاپ شىعۋعا مۇددەلى.
2019 جىلعا قاراي قاراعاندى قۇيۋ-ماشينا جاساۋ زاۋىتى بوسالقى بولشەكتەردى, كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنە ارنالعان جابدىقتى جاساپ شىعارۋدىڭ تولىق تسيكلىن ۇيىمداستىرۋدى جولعا قويادى. بۇل زاۋىتتى 15 مىڭ اتاۋلى تەحنولوگيالىق ماتەريالدار ءوندىرىسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان كومپانيا قۇرامىنداعى كاسىپورىندار قالا قۇرۋشى رەتىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ وتىر.
– جەزقازعان مەن بالقاش قالالارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قازاقمىستىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى اسا زور. اتاپ ايتقاندا كورپوراتسيانىڭ كاسىپورىندارى قالا قۇرۋشى بولىپ تابىلادى. مىنە, سوندىقتان دا وسى وڭىردەگى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى كوبىنەسە كاسىپورىننىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى دە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جوبالار ءبىرىنشى كەزەكتە اتالعان وڭىرلەردە جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن – اتا-اناسىز قالعان بالالارعا, تۇرمىسى تومەن جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلارىنا كومەكتەسۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز ەكەندىگىن ءاردايىم ەستەن شىعارمايمىز. سونىمەن بىرگە, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ بويىنشا جەرگىلىكتى ورگاندارعا دا جاردەمىمىزدى ايامايمىز. كومپانيا ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋىن تۇراقتى نازاردا ۇستايدى. تۇرمىس كوڭىلدى بولسا, ەڭبەك ءونىمدى بولاتىندىعىن قاعيداعا اينالدىردىق.
قازاقمىس جەزقازعان شاھارىندا اعاش وتىرعىزۋ جونىندەگى اۋقىمدى جوبانى 2015 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي ىسكە قوسقان ەدى. تۇڭعىش قۇرىلىسشىلار الاڭىنداعى ساياباققا قوسا كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنداعى داڭق مونۋمەنتى اۋماعىندا توعاي پايدا بولدى. «جاسىل جەلەك» جوباسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. ول 5 جىلعا ەسەپتەلىنگەن جانە كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ بۇكىل جاعالاۋىنداعى 100 گەكتار اۋماقتى كوگالداندىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
ءبىرىنشى كەزەڭدە اۋماقتاعى ءۇش گەكتارعا جۋىق جەرگە ەكى جارىم مىڭداي كوشەت وتىرعىزىلدى. بىلتىرعى قازان ايىندا اعاش وتىرعىزۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ءوتىپ, تاعى دا 2 مىڭ 600 كوشەت بوي كوتەردى. ولار نەگىزىنەن قاراعاش, ۇيەڭكى جانە تەرەك تۇقىمداستار. جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ باپتاۋمەن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جەڭىل جۇمىسقا اۋىستىرىلعان سولتۇستىك-جەزقازعان, شىعىس-جەزقازعان جانە وڭتۇستىك-جەزقازعان كەنىشتەرىنىڭ جۇمىسكەرلەرى بەلسەنە اتسالىستى. الداعى ۋاقىتتا ولار بۇل يگى ىستەرىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋدى ۇيعارىپ وتىر.
بيىلعى كوكتەم ايىندا سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋى قايتا جاراقتاندىرىلىپ, جاسىل جەلەككە بولەندى. جەزقازعاننىڭ ناعىز كوركىنە اينالدى. اباتتاندىرۋ مەن كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى الداعى كەزدە دە جۇرگىزىلە بەرمەك. ونەركاسىپ ورىندارى كوپ شوعىرلانعان ءارى تابيعاتى قاتال وڭىردە مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋ ارينە ساۋاپتى ءىس. اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ, ءوڭىردىڭ كەلبەتىن جاقسارتۋ بارىمىزگە بىردەي ورتاق مىندەت. ناتيجەسىندە بۇل ۇدەدەن شىعاتىنىمىزعا مەن سەنىمدىمىن.
– تابيعات قورعاۋ تاقىرىبىن ءبىراز قوزعادىق, ەندى بۇدان تۋىندايتىن كەلەسى سۇراق مىناداي: كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ كاسىپورىندارى ءۇشىن ەكولوگيا پروبلەمالارى قاشاندا وتكىر كۇيىندە تۇراتىنى بەلگىلى. مۇنداي ماسەلەلەر بىردەن شەشىلمەيتىندىگى دە تۇسىنىكتى. بۇعان بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. قازىر ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ماسەلەسى قانداي كەزەڭدە تۇر جانە قازاقمىستىڭ قاتىسۋىنداعى وڭىرلەردە ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى ءۇشىن ءسىزدىڭ كومپانيا قانداي جولدى تاڭدادى؟
– اتالعان ماسەلە كومپانياداعى وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى. قازاقمىستىڭ قاتىسۋىنداعى وڭىرلەردە ەكولوگيانى جاقسارتۋعا اركەز ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن جانە دە اۋدارىلىپ كەلگەن. كاسىپورىندار سىرتقا شىعارىلاتىن گازدى تازارتۋدىڭ زاماناۋي جابدىقتارىمەن ۇنەمى جاراقتاندىرىلادى. سۇزگىلەر ورناتىلىپ, اۋانى لاستايتىن شيكىزاتتى تازارتۋ ءتاسىلى كەڭىنەن قولدانىلۋدا. «جاسىل ەكونوميكاعا» كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوتۋ جالعاستىرىلۋدا. «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىنا الدىمەن مىنالار كىرەدى – ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋ, قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋدى تومەندەتۋ مەن مەيلىنشە ازايتۋ, قورشاعان ورتاعا كاسىپورىندار قىزمەتىنىڭ اسەر ەتۋ مونيتورينگىن جۇرگىزۋ, جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ, تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن تالداۋ جانە ورىنداۋ. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى قورشاعان ورتاعا كەلەڭسىز اسەر ەتۋدى تومەندەتۋگە باعىتتالعان. اتالعان ءىس-شارالاردى قازاقمىستىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋدە. الداعى كەزدە دە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ مىندەتى تۇر. ءبىز ونى تولىقتاي ورىنداپ شىعۋدى ماقسات ەتتىك. تۋعان جەردىڭ بىرەگەي تابيعاتىن ساقتاپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا بار كۇشىمىزدى جۇمسايمىز.
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن كاسىپورىندارى بىلىكتى جۇمىسشى كادرلارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۇيتكىلىنە تاپ كەلىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. جاستار وكىنىشكە قاراي, جۇمىسشى ماماندىقتارىن يگەرۋگە ىنتا تانىتپايدى. وسىنداي جاعدايدا كەنىشتەردە, زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مامانداردى قايدان ىزدەستىرەسىزدەر؟
– قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق تاۋ-كەن كومپانيالارى سياقتى بىزدە كادرلار ىزدەستىرۋ تۇيتكىلىنە تاپ كەلىپ وتىرامىز. ءبىز كادرلىق رەزەرۆكە يە بولۋ ءۇشىن ءوز تاراپىمىزدان بىلىكتى كادرلارعا دەگەن سۇرانىستى تومەندەتپەۋگە ۇنەمى تىرىسامىز جانە دە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بارلىق مۇمكىندىكتى جاسايمىز. بۇل ءۇشىن «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-ءنىڭ ارقاۋىندا ەكى وقۋ ورنى قۇرىلعان. ونىڭ بىرەۋى بالقاش وڭىرىندە, وندا ءبىز مەتاللۋرگيا باعىتى بويىنشا ماماندار دايىندايمىز. ال ەكىنشىسىندە – جەزقازعان الاڭىندا كەن ءوندىرۋ جانە بايىتۋ سالاسىنا ماماندار وقىتىپ شىعارامىز. وقۋ ءۇردىسى ءۇش جىل مەرزىمگە سوزىلادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ستۋدەنتتەر شاكىرتاقى الىپ بىلىمدەرىن تەرەڭدەتەدى. وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-دا تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسادى. اتاپ ايتارلىعى, وقۋ كورپوراتسيانىڭ ەسەبىنەن تولىق تولەنەدى.
ءبىز سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ وقۋ ورىندارىمەن جوعارى بىلىكتى باسقارۋ كادرلارىن ىزدەستىرۋ جانە دايىنداۋ ءۇشىن بەرىك ىنتىماقتاستىق بايلانىسىن ورناتتىق. ماسەلەن, سانكت-پەتەربۋرگتەگى تاۋ-كەن جانە ماسكەۋدەگى «ميسيس» ۇلتتىق تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايمىز. قىزمەتكەرلەرىمىزدى وسى وقۋ ورىندارىنا بىلىمدەرىن تەرەڭدەتۋگە جىبەرەمىز, سونداي-اق, ءتۇرلى كومپانيالارعا تاجىريبە جيناقتاۋ ءۇشىن تاعىلىمداما الۋعا اتتاندىرامىز.
– باقتيار ءابدىراحمان ۇلى, سىزگە كومپانيا باسقارماسى ءتوراعاسىنىڭ جاڭا لاۋازىمى, ارينە, قوسىمشا جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەيدى. جالپى, ەندى سىزگە قازاقمىس اتىنان ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتىمەن جانە تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا قىزمەت ءىستەۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنداي ءوزارا ارەكەت ەتۋ كورپوراتسياعا قاراستى كاسىپورىنداردىڭ ويداعىداي جۇمىس اتقارۋىنا اسەر ەتەتىن بولار؟
– بىرىنشىدەن, ەلباسىنا جانە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە قازاقستاندا كەن-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعاندارى ءۇشىن كورپوراتسيا اتىنان العىس ايتقىم كەلەدى. «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى لاۋازىمىنداعى قىزمەتىمدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قابىلدانعان نەگىزگى باعدارلامالىق قۇجاتتارعا سايكەس اتقارامىن. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, ەل پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» دەپ اتالاتىن جولداۋىن جانە «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا باعدار بولىپ قالا بەرەدى. بۇل قۇجاتتاردىڭ ءبارى – قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ايقىن جوسپارى ەكەندىگى ءمالىم. «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس-ءنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى ونى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-قايراتىن جۇمسايتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
