وسىدان 25 جىل بۇرىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا حالقىمىزدى جارقىن بولاشاققا باستاۋ, جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەپ, وشكەنىمىزدى جاڭعىرتۋ, ەگەمەندى ەل بولۋ مىندەتى تۇردى. ەندى, مىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزبەن ماڭگىلىك ەل بولۋ ماقساتىنداعى نۇرلى قادامىمىزعا بيىل شيرەك عاسىر تولماق. تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان تۇستان باستاپ ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى ارقاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز وراسان. ۇلى بابالارىمىز شاڭىراعىن كوتەرىپ, ۋىعىن قاداعان, الەمدەگى ايبىندى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسقان قازاق حاندىعى دەپ اتالاتىن ۇلان-عايىر ۇلىستىڭ تولىق ءارى شىنايى تاريحىن تاڭبالاۋ, تاسقا باسىپ قالدىرۋ كەزىندە ۇلتتىڭ ارمانى ەدى. ۇلى قازاق ەلى قازاق حاندىعى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن نەشە الۋان تاريحي كەزەڭدەردەن ءوتتى. قاسىرەت كەشكەن, قان جۇتقان كەزى از بولعان جوق. دەگەنمەن, ۇلتتىڭ ۇلى تاريحى جۇيەلەندى, تاسقا باسىلدى, ارۋاق قونعان ايتۋلى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسىندە لايىقتى دەڭگەيدە تاڭبالاندى. قازاق ورداسىن باسقارعان, ورداعا بيلىك جۇرگىزگەن جيىنى جيىرما ەكى حاننىڭ بارلىعى دا تالاسسىز تاريحي تۇلعا, ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى اتاندى. قازاق ادەبيەتىندە حاندار بەينەسى لايىقتى دەڭگەيدە جاسالدى. ءىلياس ەسەنبەرلين, ءابىش كەكىلباەۆ جانە وزگە دە مايتالماندارىمىز بەن مارقاسقالارىمىزدىڭ قاجىماس قالام قايراتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق تاريحىنىڭ كوركەم شەجىرەسى جاسالدى.
وسىدان بەس جارىم عاسىر بۇرىن كەرەي مەن جانىبەك حان شۋ بويىنا تىككەن حاندىقتىڭ تۋى – ماڭگىلىك ەلدىڭ مۇراتى, ۇرپاعىنا قالدىرعان ماڭگىلىك اماناتى ەدى. الىمساقتان اماناتقا قيانات جاساماعان قازاق حالقى سول حاندىقتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتاپ, قاستەرلەپ كەلدى. ونىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە 2015 جىلى ەلوردامىز استانادان باستاپ, ەلىمىزدىڭ بارشا ايماعىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى ءوتىپ, كۇللى الەم كوز تىككەن ۇلى دالا ەلى تاعى ءبىر مارتە ونەگەلى تاريحىمەن قازاقستان تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ اتاۋلى مەرەكە اياسىندا ەلوردامىز استانا قالاسىندا وتكەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنداعى بايانداماسىندا «ادەتتە, جاپونيانى – كۇنشىعىس ەلى, كورەيانى – تاڭعى شىق ەلى, نيدەرلاندتى – قىزعالداقتاردىڭ وتانى, قىتايدى – اسپاناستى ەلى دەپ جاتامىز. قازاقستانعا دا وسىنداي اتاۋلى برەند جەتىسپەيدى. ءبىز – ۇلى دالانىڭ پەرزەنتتەرىمىز. ءبىزدىڭ بابالارىمىز وسى دالادا ءومىر ءسۇرىپ, كوككە تابىنعان. ءتاڭىرى دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – كوك اسپان. ءبىزدىڭ تۋىمىزدىڭ كوك ءتۇستى بولۋىنىڭ استارىندا دا وسىنداي سىر بار. بىرەگەي كوك ءتۇس – ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ بەلگىسى. ءبىز تاريحىمىزدىڭ جاڭا شامىن جاقتىق, سوندىقتان بۇگىن جانە ماڭگىلىك قازاقستانىمىز – ۇلى دالا ەلى, بۇل ۇلى جاڭعىرعان دالا ەلى, ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ كوپەتنوستى حالقىنىڭ بەسىگى. سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ حالىقتىق اتاۋى وسى – ۇلى دالا ەلى» دەگەن ەدى. ءبىز, شىعىسقازاقستاندىقتار ۇلى دالا ەلىنىڭ تورتكۇل دۇنيە تانىپ, قىزىعىپ ءارى قىزعانىپ قارايتىن برەندكە اينالارىنا سەنەمىز.
قازاقتا حالىقتىڭ وتكەندەگى ءومىر تاجىريبەسىن, سالت-ساناسىن, ادەت-عۇرپىن جەتىك بىلەتىن, شيەلەنىسكەن داۋ-دامايدى ەكى-اق اۋىز سوزبەن شەشەتىن موڭكە, بايدىبەك, قازىبەك, تولە, ايتەكە, بورانباي بابالارىمىزداي الماس ءتىلدى, وراق اۋىزدى شەشەندەر مەن بيلەر وتكەن. حالىق اراسىنداعى بيلەر مەن اقساقالدار ومىرلىك ءتاجىريبەسىنە, كورەگەندىگىنە, ادىلەتتىلىگىنە, اقىلدارىنا سۇيەنە وتىرىپ, داۋلى ماسەلەلەردى شەشكەن. ولاردى ەشكىم تاعايىنداماعان جانە سايلاماعان. ادەت-عۇرىپ قۇقىق نورمالارىن جاقسى ءبىلۋى, سويلەۋ شەشەندىگى, جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرىنىڭ كىرشىكسىز بولۋى ناتيجەسىنەن حالىق مويىنداۋىمەن عانا بي اتاعىن الا الاتىن.عاسىرلاردى ارتقا تاستاپ, ۋاقىت سىنىنان وتكەن «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», «تۋعانىنا بۇرعانى – ءبيدى قۇداي ۇرعانى» ماقالداردىڭ كۇنى بۇگىنگە ساقتالۋى كوپتەگەن جايلاردان حابار بەرەدى.
قازاقتىڭ دارا پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى شوقان ءۋاليحانوۆ پىكىرى ويىمىزدى ايشىقتاي تۇسپەك: «قازاقتاردا قۇرمەتتى بي اتاعى حالىق تاراپىنان قانداي دا سايلاۋ جولىمەن نەمەسە حالىقتى بيلەپ وتىرعان وكىمەتتىڭ بەكىتۋىمەن ەمەس, تەك سوت ءراسىمىن تەرەڭ بىلەتىن, وعان قوسا شەشەندىك ونەرىن مەڭگەرگەن قازاققا عانا بەرىلگەن. بي اتانۋ ءۇشىن قازاق حالىق الدىندا الدەنەشە شەشەندىك سايىسقا ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ زاڭ-جورانى بىلەتىندىگىن, شەشەندىگىن تانىتاتىن بولعان. مۇنداي ادامداردىڭ ەسىمى جەلدەي ەسىپ, بۇكىل جۇرتقا تارالىپ, بىرىنە ەمەس, بارىنە دە تانىلعان. ءسويتىپ, بي اتاعى سوت پەن ادۆوكاتتىق ىستەگى پاتەنتكە اينالدى دا, ءبيدىڭ بالالارى زاڭنان ءتالىمى بولعاندىقتان, اكە ورنىنا مۇراگەر بولىپ قالا بەردى», دەگەن ەكەن.
راسىندا دا قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ قاراساق قازاق دالاسىنداعى قۇقىقتىق ەرەجەلەردىڭ قولدانىلۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر جانە ونىڭ وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى بار. وندا تۋىنداعان ادەت-عۇرىپ نورمالارى ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كورىنىسى ءارى قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى. قازاقتارعا ار-وجدان قاشاندا قىمبات «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن سوزگە باس يگەن ۇلى حالىق. «بىتىمشىلىككە توقتاماعاننان – بەرەكە ىزدەمە» – دەگەن قاعيدانى تۋ ەتىپ ۇستاعان دارحان حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپى مەن ءتالىم-تاربيەسى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرمەن ۇشتاسۋى دا سوندىقتان بولار.
قازاق بيلەرىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن باسقا حالىقتاردا كەزدەسپەيتىن قاسيەتى – داۋ-جانجالداردى ماعىنالى, شەشەندىك سوزدەرمەن شەشۋى. مۇنى قازاق حالقىنا ءتان فەنومەن دەۋگە لايىق. ارنايى توم-توم بولىپ جازىلعان كودەكستەرگە, تولىپ جاتقان قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەرگە سۇيەنبەي-اق, ءوز ورنىمەن قيسىندى ايتىلعان ءبىر سوزبەن داۋدى توقتاتۋدى قالىپتاستىرعان قازاق ۇلتى ءسوز ماعىناسىنا, ونىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىنە ەرتەدەن-اق ءمان بەرگەن. «قاپ سالماعى دانىندە, ءسوز سالماعى مانىندە» دەپ بىلەتىن بيلەر ادىلدىكتى شەشەندىكپەن ۇشتاستىرىپ, ەلدىڭ قامىن ويلاعان. التى الاشتىڭ بۇتىندىگىن, تاتۋلىعى مەن باسىنىڭ اماندىعىن تىلەگەن.
وسى ورايدا بۇگىنگى مەدياتسيا زاڭىنىڭ ەلباسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن زاماناۋي تالاپتارعا ساي قابىلدانۋى, تولىقتىرىلۋى ەلىمىزدەگى بىتىمگەرشىلىكتىڭ, بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ توعىسۋىنا اكەلدى. كەشەگى دانا بابالارىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك زاڭى مەن بۇگىنگى مەدياتسيا زاڭىنىڭ ساباقتاسۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۋديالار وداعىنىڭ ءVى سەزىندە سوت تارتىبىمەن قارالۋعا جاتاتىن داۋ-دامايلاردى ازايتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەندىگى جەردە تاراپتاردى بىتىمگە كەلتىرۋدىڭ بەرەكەلى جولى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن, ستراتەگيالىق جوسپارلارى مەن جولداۋلارىن, اسىرەسە, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن – ءىس جۇزىندە يگىلىككە اسىرۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرىنىڭ كوش باستاپ تۇرعانى بىزدەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءۇشىن قۋانتارلىق جاعداي. قاسيەتتى قارا شاڭىراق سەمەي ولكەسىنىڭ اقساقالدارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءاردايىم ەلىمىزدە, وڭىرىمىزدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى قالت جىبەرمەۋگە, قوعامدىق ىستەرگە اتسالىسۋعا, جاستارعا ءجون سىلتەۋ, اق باتامىزبەن وسيەتىمىزدى ايتىپ تاجىريبەمىزبەن ءبولىسۋدى ادەتكە اينالدىردىق. «ءمىن تۇزەلمەي, سىن تۇزەلمەيدى» دەگەندەي, ايتقان ءمىنىمىز بەن سىنىمىزدى ەلەپ, ەسكەرىپ, ءجون سوزگە قۇلاق اسىپ, پىكىرلەرىمىزبەن ساناساتىن وڭىردەگى كەيبىر باسشىلاردىڭ جۇمىسىنا كوڭىلىمىز توياتىنىن دا جاسىرماعانىمىز ءجون. ۇلى اباي بابامىز ايتقانداي, «سۇيەر ۇلىڭ بولسا – سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» نەمەسە «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن, جاماننىڭ جاماندىعىن ايت, قۇتى قاشسىن» دەگەن اتالى سوزدەر ۇرپاققا تاعىلىم.
وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالعان دوسجان ءامىروۆتىڭ باسشىلىعىمەن وڭىرىمىزدەگى سوت جۇيەسىندە وڭ وزگەرىستەر ورىن الۋى, اسىرەسە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا سوت سالاسىنا قاتىستى كورسەتىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسۋى, قوعاممەن ساناسۋى, اۋدانداردى ارالاپ حالىقتىڭ مۇڭىن, وي-پىكىرلەرىن تىڭداپ جۇيەلى جۇمىس اتقارۋى حالىقتى قۋانتۋدا. ايتا كەتۋ كەرەك, دوسجان سارمانقۇل ۇلىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن جوعارىدا اتاپ وتكەن مەدياتسيا زاڭىن ءوڭىرىمىزدى دامىتۋ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان 2000-نان استام شارانىڭ ءوز جەمىسىن بەرۋى, ياعني تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرى بويىنشا اياقتالعان سوت ىستەرىنىڭ سانىنىڭ سوڭعى جىلدارى كۇرت ارتۋى قۋانتارلىق جايت. سونىمەن قاتار, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا ايماعىمىزدا وبلىستىق سوتتىڭ باسشىلىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق مادەني-رۋحاني شارالار ارقىلى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن كوپتەگەن تاريحي مالىمەتتەر قايتا جاندانىپ جاڭعىردى. ءتىپتى, قازاق مادەنيەتى تاريحىنداعى اسا ءىرى قۇبىلىس, قايتالانباس تۇلعا, حالقىمىزدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن باس اقىنىمىز اباي بابامىزدى زاڭتانۋشى عۇلاما عالىم رەتىندە باسقا قىرىنان دا تانىپ, قايران قالعاندار دا كوپ بولدى.
اباي – ءادىل بيلىكتىڭ ۇلگىسى. ابايمەن جولداس, سىرلاس, زامانداس كوكباي جاناتاي ۇلى: «بيلىككە كەلگەندە ابايداي ءادىل, تازا, دۇرىستىعى كۇشتى ءبيدى توبىقتى ءىشى بۇرىنعى, سوڭعى زاماننىڭ قايسىسى بولسا دا كورگەن جوق دەپ ايتا الامىن», – دەپ ەستەلىگىندە كەلتىرۋى تەك قانا شىندىق دەرسىز.ابايدىڭ اسا بەدەلدى توبە بي رەتىندە كورىنۋى قارامولا سەزىمەن بايلانىستى. قازاق تۇرمىسىندا وردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى «شەربەشناي» («چرەزۆىچاينىي») سەزدەردە قاراۋ ادەتكە اينالعان. سونداي «شەربەشنايدىڭ» ءبىرى 1885 جىلدىڭ مامىر ايىندا شار ەلدى مەكەنىنە تاياۋ جەردەگى قارامولادا وتكەن. سەمەي گۋبەرنياسىنا قاراستى بەس ۋەزدىڭ اتاقتى بيلەرى, دۋالى اۋىز اقساقالدارى, بولىستارى قاتىناسقان سەزدە اباي توبە بي بولىپ سايلانعان.سەزدى سول كەزدەگى سەمەيدىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى تسەكلينسكي باسقارىپ, ابايعا قازاقتىڭ جاڭا زاڭ ەرەجەسىن جاساۋعا تاپسىرما بەرەدى. قارامولا شەربەشنايىندە اباي جازدى دەلىنەتىن ەرەجەنىڭ تۋ تاريحى وسىنداي. بۇل تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى, قىرقىنشى جىلدارىنان بەرى جارىق كورگەن ەستەلىكتەر مەن زەرتتەۋلەردە جازىلعان.
ءسوزدى ۇزارتىپ اكەتپەي قىسقا قايىرساق, قارامولا ەرەجەسىنەن ابايدى الشاقتاتۋشىلار دا بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. بىراق تا اتاۋلى ەرەجەدەن اباي بابامىزدى الشاقتاتۋدان ەشكىم دە ۇتپايتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. قايتا الداعى ماقساتىمىز ەرەجەنى جازۋعا ابايدىڭ قوسقان ۇلەسىنىڭ مولشەر, مەجەسىن انىقتاۋ. دەمەك, زەرتتەۋشىلەر قۇلشىنا كىرىسەر ماسەلەلەر بارشىلىق.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىندا وبلىستىق سوت توراعاسى د.ءامىروۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن 2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا رەسپۋبليكادا العاش رەت بىتىمگەرلىك راسىمدەرى بويىنشا جاسالعان مەموراندۋم اياسىندا «جاڭا اپك: بىتىمگەرلىك راسىمدەرى – ناسيحاتتاۋ, ەنگىزۋ ازاماتتىق جانە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە ولاردى قولدانۋ» تاقىرىبىندا پراكتيكالىق سەمينار وتكىزىلدى. شاراعا سۋديالارمەن قاتار اباي اۋدانىنىڭ اكىمى جانە اۋدانداعى توعىز اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى, اۋداندىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, «شاڭىراق» مەدياتسيا ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ە.ابدراحمانوۆا, كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس مەدياتورلار مەن اۋىل اقساقالدارى جانە وبلىسىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان ەدىك. اتاۋلى شارادان ۇلكەن ساباق الدىق, ياعني بىتىمگەرشىلىك, تاتۋلاستىرۋ شارالارىنىڭ دامۋ باعىتىنىڭ قارقىن العانىنا كوزىمىز انىق جەتىپ, ءتانتى بولىپ قايتتىق. «ماڭگىلىك ەل» بولۋدى كوكسەگەن حالقىمىزدىڭ باستى مۇددەسى – وتاندى ءسۇيۋ, بابالاردان ميراس بولىپ قالعان جەرىمىز بەن ەلىمىزدى قورعاۋ, اتادان بالاعا بەرىلەتىن ۇلى مۇرا سالت-ءداستۇردى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ يدەياسى بولسا, وسى يدەيانىڭ يگىلىككە اسۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جاتقان شىعىسقازاقستاندىق قازىلاردىڭ باستالعان ءىستى مەجەسىنە زور جەتىستىكتەرمەن جەتكىزۋىنە تىلەكتەسپىز.
ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, ەلىمىزدە ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق قاقتىعىسسىز بەيبىت قوعامدى قۇرۋ يدەياسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, زاڭدى سيپاتتاعى داۋلاردى بارىنشا جوققا شىعاراتىن قوعام ورناتىلاتىنىنا سەنىمىمىز مول. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرى ەلباسىنىڭ يدەيالارى استىنا توپتاسقان ەلدىڭ عانا دامۋدىڭ تاڭعاجايىپ شىڭدارىنا جەتە الاتىنىن دالەلدەپ بەردى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا وسى وي ورنەكتەلگەن. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇنەمى باسا نازار اۋداراتىن ماسەلەسى – ەل بىرلىگى. ونىڭ ءمولدىر باستاۋى حالقىمىزدىڭ «بىرلىك بولماي, تىرلىك بولمايدى» دەگەن اسىل سوزىندە جاتىر. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جاندانعان بىتىمگەرشىلىك ءۇردىسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ, بارشامىز ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ يگىلىككە اسىرىپ, بىرلىگى مەن بەرەكەسىن ارتتىرا بەرەيىك.
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى
سەمەي
