قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاق دوكۋمەنتاليستيكاسىنىڭ بەلگىلى شەبەرى, اقىن, ستسەناريشى, اۋدارماشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى باقىت قايىربەكوۆتىڭ «مير كوچەۆيا. ميفى ۆەليكوي ستەپي. كازاحسكي ەتيكەت» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. ءىس-شارا بارىسىندا باقىت عافۋ ۇلىنىڭ اۆتورلىق فيلمدەردەگى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەپ-عۇرپى تۋرالى ەتنوگرافيالىق سيۋجەتتەردىڭ كورسەتىلىمى ۇسىنىلدى.
كوشپەلى قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا, ولاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنا ارنالعان كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا حالىق كوپ جينالىپ, وتە تارتىمدى كەش ءوتتى. اتالعان كىتاپ اۆتوردىڭ بۇعان دەيىن قالام تارتقان «ناتسيونالنىە وبىچاي ي تراديتسي. كازاحسكي ەتيكەت» («EmpireKZ», 2011 ج.), سونداي-اق, 2012 جىلى ماسكەۋدە (رۋدن) جارىق كورگەن «مير كوچەۆيا. دومۋسۋلمانسكيە ۆەروۆانيا ي وبريادى كازاحوۆ» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
– كىشكەنە كەزىمدە اجەمنىڭ قولىندا ءوستىم, – دەدى بۇل تاقىرىپقا قالاي كەلگەنى جونىندە باقىت عافۋ ۇلى. – سوندا اجەم: «بالام, بوساعادا تۇرما», «ءسۇتتى جەرگە توكپە», دەيتىن. «اجە, نەگە ولاي جاساۋعا بولمايدى؟» دەسەم, «بىلمەيمىن, بىراق سولاي جاساۋعا بولمايدى», دەيتىن ەدى, جارىقتىق. مىنە, سول سۇراقتارعا قازىرگى كۇنگە دەيىن جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىن. ولار نە دەيسىزدەر عوي؟!. ولار ءبىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىمىز, عۇرىپتارىمىز, سەنىمدەرىمىز. مەنىڭ بايقاعانىم, تۇبىندە سول كىسىلەردىڭ «بولمايدى» دەگەن سوزىندە ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى قالدىرعان وسيەتتەرى بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل تاقىرىپقا دەن قويۋىما 1970 جىلدارى ماسكەۋدەگى گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىمدە ورىس ەرتەگىلەرىن جيناۋشى, بەلگىلى عالىم ن.افاناسەۆتىڭ «پوەتيچەسكيە ۆوززرەنيا سلاۆيان نا پريرودۋ» دەگەن كىتابى تۇرتكى بولدى. سول كەزدە «نەگە تۇركىلەردە وسىنداي كىتاپ جوق؟» دەپ ويلادىم. تابيعاتتى ءبىز قالاي تۇسىنەمىز؟ ءتاڭىر مەن ۋماي, ولار كىمدەر؟ نەگە بوساعادا تۇرۋعا, ءسۇتتى جەرگە توگۋگە بولمايدى؟ مىنە, وسى ويلاردان كەيىن مەندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ميفتەرى مەن اڭىزدارىن جيناۋ عانا ەمەس, سونىڭ نەگىزگى تامىرىن تابۋ كەرەك دەگەن يدەيا تۋدى. وسى كىتاپتى قولعا العانىما جيىرما بەس جىلداي بولدى. شىنى كەرەك, كەڭەس زامانىندا تاريحىمىزعا, سالت-داستۇرىمىزگە قاتىستى مۇنداي دۇنيەلەردى ارەڭ تاباتىنبىز. بۇگىندە مەن جالعىز ەمەسپىن, ءبىراز اۆتوردىڭ كىتاپتارى شىعىپ جاتىر. مەنىڭ جۇمىسىم – حالىقتىڭ ايتقاندارىن ءبىر جەرگە جيناپ, ورىس تىلىنە اۋداردىم. اقىن بولعان سوڭ كەيبىرىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ, كەلتىردىم. بايقايمىن, ايتقاندارىمدى تاريحشىلار, ەتنوگرافتار قوستاۋدا. مەن ورىسشا ولەڭ جازامىن, فيلمدەر تۇسىرەمىن. الايدا, تاريحتا ول ەڭبەكتەر قالا ما, جوق پا, بىلمەيمىن. ال مىنا كىتاپ قالۋى ءتيىس. نەگە دەسەڭىز, ول بولاشاق جاستارعا وتە كەرەك.
كەش بارىسىندا كىتاپتىڭ العاشقى وقىرماندارى ءسوز الىپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. بەلگىلى مادەنيەتتانۋشى, عالىم مۇرات اۋەزوۆ ءسۇيىنشى سۇرايتىن ەڭبەك ەكەنىن ايتا كەلە: «كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى – بىرىنشىدەن, اۆتور وتە دارىندى, مىقتى اقىن, جاقسى تاربيە كورگەن. ونىڭ اكەسى – شابىتتى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ. باقىت اجەسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ, قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن, اڭىز-اڭگىمەلەرىن, سالت-ءداستۇر, عۇرىپتارىن كىشكەنە كەزىنەن بويىنا سىڭىرگەن. قازاق ءۇشىن حح عاسىر وتە قاتال عاسىر بولدى. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس قازاق حالقىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى. ەندى وسىنىڭ ءبارىن رەتىنە كەلتىرۋ – ۇلكەن مىندەت. بۇل ىسكە ءبىراز ازامات اتسالىستى. بىراق, باقىتتىكى ەرەكشە. مىسالى, مەن ءوزىم كوشپەلىلەردىڭ تاريحىن زەرتتەگەندە ساياسي جاعىنا دەن قويدىم. باقىتتا ونداي ەشتەڭە جوق. ول تەك قانا ءسۇيسىنىپ, ءوزىن سول رۋحاني بايلىقتىڭ ۇرپاعى, مۇراگەرى رەتىندە ەشقانداي سىرتقى سەبەپتەرسىز, جۇرەگىمەن جۇرتقا جەتكىزىپ وتىر. كىتاپتى وقىپ شىققاندا, جۋسان ءيىسىن سەزىنەسىڭ. باقىتتىڭ جازعان دۇنيەسىنىڭ باستى قاسيەتى – ول ماڭگىلىك دۇنيە. ەندەشە, بۇل ەڭبەك ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ تاعدىرىنا ماڭگى ۇلەسىن قوساتىن دۇنيە», – دەدى.
ال تاريحشى, ەتنولينگۆيست مارات سەمبين ءوزىنىڭ سوزىندە ب.قايىربەكوۆتىڭ كىتابى وسىعان دەيىن جوعالتقان اسىلدارىمىزدى تۇگەندەپ, زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يرينا ەروفەەۆا, بەلگىلى كينورەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, فيلوسوفيا دوكتورى اندرەي حازبۋلاتوۆ, كىتاپتىڭ سۋرەتشىسى يرينا درۋچينينا, رەسەيدىڭ كالينينگراد قالاسىنان ارنايى كەلگەن جازۋشى, پۋبليتسيست ۆياچەسلاۆ كارپەنكو, عالىمدار ءاسيا مۇحانبەتوۆا, مەڭدىعانىم شايمەردەنوۆا, «ناۋرىز» دەرەكتى سەريالىنان كورسەتىلگەن ءفيلمنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ اتىنان الەكسەي كامەنسكي, ناتاليا رىبلوۆا, ت.ب. ءسوز الىپ, اۆتوردى قۇتتىقتاپ, كىتاپتىڭ ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىنە, قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.
ءوز كەزەگىندە اۆتور كىتاپتىڭ كوپتەگەن دوستارى بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, مەدعات جانە ايگۇل قۇلجانوۆتارعا, قولجازبانىڭ ەڭ العاشقى وقىرمانى, جوباعا دەمەۋشىلىك جاساپ, كىتاپتى جارىققا شىعارعان اندرەي حازبۋلاتوۆقا ەرەكشە ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاق دوكۋمەنتاليستيكاسىنىڭ بەلگىلى شەبەرى, اقىن, ستسەناريشى, اۋدارماشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى باقىت قايىربەكوۆتىڭ «مير كوچەۆيا. ميفى ۆەليكوي ستەپي. كازاحسكي ەتيكەت» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. ءىس-شارا بارىسىندا باقىت عافۋ ۇلىنىڭ اۆتورلىق فيلمدەردەگى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەپ-عۇرپى تۋرالى ەتنوگرافيالىق سيۋجەتتەردىڭ كورسەتىلىمى ۇسىنىلدى.
كوشپەلى قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا, ولاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنا ارنالعان كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا حالىق كوپ جينالىپ, وتە تارتىمدى كەش ءوتتى. اتالعان كىتاپ اۆتوردىڭ بۇعان دەيىن قالام تارتقان «ناتسيونالنىە وبىچاي ي تراديتسي. كازاحسكي ەتيكەت» («EmpireKZ», 2011 ج.), سونداي-اق, 2012 جىلى ماسكەۋدە (رۋدن) جارىق كورگەن «مير كوچەۆيا. دومۋسۋلمانسكيە ۆەروۆانيا ي وبريادى كازاحوۆ» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
– كىشكەنە كەزىمدە اجەمنىڭ قولىندا ءوستىم, – دەدى بۇل تاقىرىپقا قالاي كەلگەنى جونىندە باقىت عافۋ ۇلى. – سوندا اجەم: «بالام, بوساعادا تۇرما», «ءسۇتتى جەرگە توكپە», دەيتىن. «اجە, نەگە ولاي جاساۋعا بولمايدى؟» دەسەم, «بىلمەيمىن, بىراق سولاي جاساۋعا بولمايدى», دەيتىن ەدى, جارىقتىق. مىنە, سول سۇراقتارعا قازىرگى كۇنگە دەيىن جاۋاپ بەرىپ جاتىرمىن. ولار نە دەيسىزدەر عوي؟!. ولار ءبىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىمىز, عۇرىپتارىمىز, سەنىمدەرىمىز. مەنىڭ بايقاعانىم, تۇبىندە سول كىسىلەردىڭ «بولمايدى» دەگەن سوزىندە ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى قالدىرعان وسيەتتەرى بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل تاقىرىپقا دەن قويۋىما 1970 جىلدارى ماسكەۋدەگى گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىمدە ورىس ەرتەگىلەرىن جيناۋشى, بەلگىلى عالىم ن.افاناسەۆتىڭ «پوەتيچەسكيە ۆوززرەنيا سلاۆيان نا پريرودۋ» دەگەن كىتابى تۇرتكى بولدى. سول كەزدە «نەگە تۇركىلەردە وسىنداي كىتاپ جوق؟» دەپ ويلادىم. تابيعاتتى ءبىز قالاي تۇسىنەمىز؟ ءتاڭىر مەن ۋماي, ولار كىمدەر؟ نەگە بوساعادا تۇرۋعا, ءسۇتتى جەرگە توگۋگە بولمايدى؟ مىنە, وسى ويلاردان كەيىن مەندە تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ميفتەرى مەن اڭىزدارىن جيناۋ عانا ەمەس, سونىڭ نەگىزگى تامىرىن تابۋ كەرەك دەگەن يدەيا تۋدى. وسى كىتاپتى قولعا العانىما جيىرما بەس جىلداي بولدى. شىنى كەرەك, كەڭەس زامانىندا تاريحىمىزعا, سالت-داستۇرىمىزگە قاتىستى مۇنداي دۇنيەلەردى ارەڭ تاباتىنبىز. بۇگىندە مەن جالعىز ەمەسپىن, ءبىراز اۆتوردىڭ كىتاپتارى شىعىپ جاتىر. مەنىڭ جۇمىسىم – حالىقتىڭ ايتقاندارىن ءبىر جەرگە جيناپ, ورىس تىلىنە اۋداردىم. اقىن بولعان سوڭ كەيبىرىنىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ, كەلتىردىم. بايقايمىن, ايتقاندارىمدى تاريحشىلار, ەتنوگرافتار قوستاۋدا. مەن ورىسشا ولەڭ جازامىن, فيلمدەر تۇسىرەمىن. الايدا, تاريحتا ول ەڭبەكتەر قالا ما, جوق پا, بىلمەيمىن. ال مىنا كىتاپ قالۋى ءتيىس. نەگە دەسەڭىز, ول بولاشاق جاستارعا وتە كەرەك.
كەش بارىسىندا كىتاپتىڭ العاشقى وقىرماندارى ءسوز الىپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. بەلگىلى مادەنيەتتانۋشى, عالىم مۇرات اۋەزوۆ ءسۇيىنشى سۇرايتىن ەڭبەك ەكەنىن ايتا كەلە: «كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى – بىرىنشىدەن, اۆتور وتە دارىندى, مىقتى اقىن, جاقسى تاربيە كورگەن. ونىڭ اكەسى – شابىتتى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ. باقىت اجەسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپ, قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن, اڭىز-اڭگىمەلەرىن, سالت-ءداستۇر, عۇرىپتارىن كىشكەنە كەزىنەن بويىنا سىڭىرگەن. قازاق ءۇشىن حح عاسىر وتە قاتال عاسىر بولدى. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس قازاق حالقىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى. ەندى وسىنىڭ ءبارىن رەتىنە كەلتىرۋ – ۇلكەن مىندەت. بۇل ىسكە ءبىراز ازامات اتسالىستى. بىراق, باقىتتىكى ەرەكشە. مىسالى, مەن ءوزىم كوشپەلىلەردىڭ تاريحىن زەرتتەگەندە ساياسي جاعىنا دەن قويدىم. باقىتتا ونداي ەشتەڭە جوق. ول تەك قانا ءسۇيسىنىپ, ءوزىن سول رۋحاني بايلىقتىڭ ۇرپاعى, مۇراگەرى رەتىندە ەشقانداي سىرتقى سەبەپتەرسىز, جۇرەگىمەن جۇرتقا جەتكىزىپ وتىر. كىتاپتى وقىپ شىققاندا, جۋسان ءيىسىن سەزىنەسىڭ. باقىتتىڭ جازعان دۇنيەسىنىڭ باستى قاسيەتى – ول ماڭگىلىك دۇنيە. ەندەشە, بۇل ەڭبەك ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ تاعدىرىنا ماڭگى ۇلەسىن قوساتىن دۇنيە», – دەدى.
ال تاريحشى, ەتنولينگۆيست مارات سەمبين ءوزىنىڭ سوزىندە ب.قايىربەكوۆتىڭ كىتابى وسىعان دەيىن جوعالتقان اسىلدارىمىزدى تۇگەندەپ, زەرتتەپ, قالپىنا كەلتىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يرينا ەروفەەۆا, بەلگىلى كينورەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, فيلوسوفيا دوكتورى اندرەي حازبۋلاتوۆ, كىتاپتىڭ سۋرەتشىسى يرينا درۋچينينا, رەسەيدىڭ كالينينگراد قالاسىنان ارنايى كەلگەن جازۋشى, پۋبليتسيست ۆياچەسلاۆ كارپەنكو, عالىمدار ءاسيا مۇحانبەتوۆا, مەڭدىعانىم شايمەردەنوۆا, «ناۋرىز» دەرەكتى سەريالىنان كورسەتىلگەن ءفيلمنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ اتىنان الەكسەي كامەنسكي, ناتاليا رىبلوۆا, ت.ب. ءسوز الىپ, اۆتوردى قۇتتىقتاپ, كىتاپتىڭ ماڭىزى مەن وزەكتىلىگىنە, قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.
ءوز كەزەگىندە اۆتور كىتاپتىڭ كوپتەگەن دوستارى بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, مەدعات جانە ايگۇل قۇلجانوۆتارعا, قولجازبانىڭ ەڭ العاشقى وقىرمانى, جوباعا دەمەۋشىلىك جاساپ, كىتاپتى جارىققا شىعارعان اندرەي حازبۋلاتوۆقا ەرەكشە ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
