مەن بۇگىندە جاسى 75-كە تولىپ وتىرعان ەلىمىزگە بەلگىلى قايراتكەر تەلمان ەركىنبەك ۇلى ساۋرانبەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەندە وسى سۋرەت كوزىمە ەلەستەدى. «ادام – سويلەسكەنشە, جىلقى – كىسىنەسكەنشە» دەيتىن اتالى ءسوز بار قازاقتا. ال ءار ادام – وزىنشە ءبىر الەم. سول الەمدى تانۋ, الگى ادامنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ وزىمەن سويلەسىپ, سۇحباتتاسقانعا نە جەتسىن؟!
تۋعان جەر – تۇعىرىڭ
حالىق اراسىندا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ايتىلا قالسا, ونىڭ ومىرلىك دوستارى, بەلگىلى قالامگەر قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ پەن ەركىنبەك ساۋرانبەكوۆتىڭ ەسىمى دە قاتار اتالادى. – وسى ءۇش ازاماتتىڭ دوستىعى تۋرالى بىلگىڭ كەلسە مىنا جولداردى وقى, – دەپ تەلمان ەركىنبەك ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى, جازۋشى زەينەپ احمەتوۆانىڭ «شۋاقتى كۇندەر» دەپ اتالاتىن ەستەلىكتەر كىتابىنىڭ ءوزى بەلگىلەپ قويعان ءبىر بەتىن ماعان كورسەتتى. «...– كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر جاعدايعا تاڭدانام, – دەپ باسىن شايقاپ قويدى اتام. – باياعىدا, مەن جۋالىدا رايكومدا ىستەپ جۇرگەندە, ەركىنبەكتىڭ ۇيىندە تۇردىم. ەركىنبەك قۇرمانبەك ەكەۋمىزدەن ەكى-ءۇش جاس ۇلكەن بولاتىن. بىراق ءبىزدىڭ سىرلاس, قيماس دوس بولۋىمىزعا ونىڭ اسەرى تيگەن ەمەس. كەۋدەمىزدى ارمان مەن تىلەك كەرنەگەن جاس كەزىمىز, باسىمىز بىرىكسە-اق الداعى كۇنىمىزدى ارمانداپ, جورامال جاسايمىز. سوندا قۇرمانبەك «مەن جۋرناليست بولامىن» دەيدى. مەن «اسكەري ادام بولامىن» دەيمىن. ەركىنبەك ەكەۋمىزگە قاراپ ك ۇلىپ قويىپ: «نيەتتەرىڭە جەتىڭدەر, ارماندارىڭ الدارىڭنان شىقسىن, ەكەۋىڭ سىرتتا جۇرگەندە بىرەۋىمىزدىڭ اۋىلدا قالعانىمىز ءجون. سوندىقتان مەن وسىندا قالىپ, اۋىلدىڭ بەلسەندىسى بولايىن» دەيتىن. وسى ايتقاندارىمىز اينىماي كەلدى. ەركىنبەك مارقۇم ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جۋالى اۋدانىندا پارتيا, سوۆەت قىزمەتىندە بولىپ, ادال تەر توكتى. قۇرمانبەك بولسا بەلگىلى جۋرناليست, جاقسى اۋدارماشىلىعىمەن تانىلدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىسىن» ويداعىداي اۋدارىپ, قازاق وقىرمانىنا جەتكىزدى. ۇشەۋمىزدىڭ دوستىعىمىز ەرتەدەن باستالىپ, تالاي اسۋدان استى»... (ز.احمەتوۆا, «شۋاقتى كۇندەر», ا., «جالىن», 1987, 253-بەت). وسى تۇلعالاردىڭ ءداستۇرى بالالارى باقىتجان, كەڭەس, تەلمانداردىڭ, ونان ءوتىپ نەمەرەلەرىنىڭ دوستىعىمەن جالعاسقانى دا تاڭعالارلىق ءجاي. بۇل شىنىندا دا اعا ۇرپاقتىڭ وشپەس ونەگەسىنىڭ جەمىسى. باۋىرجان مومىش ۇلىمەن ءومىر بويى دوس بولىپ, سىيلاسىپ وتكەن ەركىنبەك ساۋرانبەك ۇلى اۋىلداعى مەكتەپتى, سونان سوڭ جامبىل قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستى, قىزىلورداداعى كووپەراتيۆتىك كۋرستى ءبىتىرىپ, مۇعالىم, كووپەراتيۆ قىزمەتكەرى, اۋداندىق ميليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى, كولحوز توراعاسى, مەكتەپ ديرەكتورى لاۋازىمدارىن اتقارعان كىسى. 1942 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان ەركىنبەك ساۋرانبەكوۆ 1943 جىلى الاپات شايقاستا اۋىر جارالانىپ ەلگە قايتادى. 1944 جىلى جۋالى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىنە شاقىرىلدى. ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ اۋاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى لاۋازىمدارىنا كوتەرىلدى. جۋالى وڭىرىندە ەركىنبەك ساۋرانبەكوۆتىڭ ازاماتتىعى, قايراتكەرلىگى, ەلگە ىستەگەن جاقسىلىقتارى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر قازىرگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى.
العاشقى قادامدار
سىناپ سىندى سىرعىعان ۋاقىت سياقتى ءومىر دە ۇنەمى قوزعالىس, قيمىل, جىلجۋ, قۇلديلاۋ, ورلەۋ ۇستىندە وتەدى. الدان بەل-بەلەستەر, اسۋلار, قيالار كەزدەسەدى. بيىكتەن-بيىككە ادام ساتىلاپ جىلجيدى. تەلمان دا تىرشىلىك ۇدەرىسىندە اسقارالى اسۋلارعا ءومىر باسپالداقتارىمەن ورلەپتى. – ۇلى وتان سوعىسىنان اۋىر جاراقات الىپ ەلگە ورالعان مەنىڭ اكەم ەركىنبەك ساۋرانبەكوۆ جۋالى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە جاۋاپتى حاتشى بولعان سوڭ ءبىز اۋدان ورتالىعى – بۋرنىي سەلوسىنا كوشىپ كەلدىك. مەن سوندا 4 جاسىمدا بالاباقشاعا باردىم. قۇرمانبەك ساعىندىقوۆتىڭ ۇلى كەڭەس تە مەنىمەن بىرگە وسىندا تاربيەلەندى. ياپىراي, ەلىمىزدە الاپات سوعىس ءجۇرىپ جاتقان وسىنداي قيىن كەزدە بالاباقشانىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا مەن قازىرگە دەيىن تاڭعالامىن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن تەلمان ەركىنبەك ۇلى. – باقشادان كەيىن بۋرنىي ورىس ورتا مەكتەبىنىڭ 1-سىنىبىنا باردىم. ول كەزدە اۋدان بويىنشا جالعىز ورتا مەكتەپ وسى عانا, باسقا اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ءبارى 7 جىلدىق. ءبىزدىڭ مەكتەپتە ءبىر مىڭنان اسا بالا وقىدى. كوپشىلىگى ورىس, ۋكراين, نەمىس, چەشەن بالالارى, قازاقتار ساناۋلى عانا. ورىسشا وقيمىز, تاربيەمىز دە ورىسشا. بىراق, ۇيدە قازاقشا سويلەپ, قازاقشا تاربيەلەنگەندىكتەن مەن قازاقى قالپىمدى ساقتاپ ءوستىم. ءيا, 1957 جىلى ورىس ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن تەلمان اۋداندىق پيونەرلەر ۇيىنە ادىسكەر بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى. كەلەسى جىلى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ەكىنشى كۋرستان كەيىن اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ سىرتتاي وقىتاتىن بولىمىنە اۋىستى. وتباسىلى بولعان سوڭ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. الماتى قالاسى سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن پيونەر لاگەرىنە تاربيەشى بولىپ كەلدى. كۇزگە سالىم الماتى قالاسىنىڭ سول كەزدەگى سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتى ونى №6 مەكتەپ-ينتەرناتقا پيونەر ۆوجاتىي, تاربيەشى ەتىپ جىبەردى. مۇندا دا تەلمان ءوز جۇمىسىن كورسەتە ءبىلدى. وسى سىناقتان وتكەن سوڭ 4-5 ايدان كەيىن اۋداندىق كومسومول ۇيىمىنىڭ باسشىلىعى تەلماندى سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەپ, كومسومول جانە پيونەر ۇيىمدارى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ بەكىتتى. ونىڭ بۇل جۇمىسقا قالىپتاسۋىنا سول كەزدەگى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولات باتالوۆتىڭ ۇستازدىق قامقورلىعى كوپ بولدى. الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى عاينيكەن بيباتىروۆانىڭ اقىل-كەڭەسى دە ونى شىڭداي ءتۇستى. الماتى وبلىستىق سەلولىق كومسومول كوميتەتىنە (ول كەزدە سەلولىق وبكوم بولاتىن) نۇسقاۋشى, ارتىنشا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزەڭدەرىندە وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ الماتى, جەتىسۋ, تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ بۇكىل اتىرابىن ارالاپ, جەر كوردى, ەل تانىدى. «كورە-كورە كوسەم, سويلەي-سويلەي شەشەن بولارسىڭ» دەگەندەي, قىزمەت ىستەپ, ەلمەن ارالاسۋ ارقاسىندا كورگەنى, بىلگەنى كوبەيدى.ءۇش جىل وسى قىزمەتتە شىڭدالعان ول 1965 جىلى سوۆەت اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل جۇمىستا قابىلەت-قارىمى جارقىراپ اشىلعان تەلمان ساۋرانبەكوۆ 1968 جىلى الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ باردى. بۇرىن قالاداعى ءبىر عانا اۋدان اۋماعىندا جۇمىس ىستەسە, ەندى وسىناۋ الىپ شاھارداعى بۇكىل اۋدانداردىڭ, ۇلكەن-ۇلكەن كاسىپورىنداردىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, مەكتەپتەردىڭ, ونەر, مادەنيەت وردالارىنىڭ جاستارىنا تىكەلەي باسشىلىق ەتەتىن بولدى. رەسپۋبليكا عانا ەمەس, بلكجو ورتالىق كوميتەتىمەن دە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدى. جالىندى كومسومول جەتەكشىلەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ پەن عيباتوللا مىرزاعاليەۆتىڭ تاربيەسى مەن ىقپالى تەلماندى جاس قىرانداي تۇلەتتى.
ماسكەۋدەگى ءۇش جىل
«ادام ءوز باقىتىن ءوزى جاسايدى» دەگەن راس ءسوز عوي دەيمىن تەگىندە. «جاقسىلىق كورسەڭ – وزىڭنەن, جاماندىق كورسەڭ – وزىڭنەن» دەپ دانا حالقىمىز ايتقانداي, شىنىندا دا, ومىردە كوپ نارسە وزىڭە بايلانىستى بولادى. تەلمان ساۋرانبەكوۆ ءوز باقىتىن ءوزى تاپقان, ءوز تاعدىرىن ءوزى جاساعان بىرەگەي ازامات. «وتىزىندا وردا بۇزباعان قىرقىندا قىر اسپايدى» دەگەندەي, وتىزعا كەلگەنشە تالاي بيىكتى باعىندىرعان تەل-اعا ءومىر اسۋلارىنان تەك ءوزىنىڭ اقىل-ويىمەن, ءبىلىم-بىلىگىمەن, قابىلەت-قارىمىمەن, ىسكەرلىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, تالابىمەن جەتكەن قايسار جان. الماتى قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە ماسكەۋدەن كەلگەن بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەۆگەني تياجەلنيكوۆ تەلمان ساۋرانبەكوۆتىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, سويلەگەن سوزدەرىنىڭ تەرەڭ ءمانىن بىردەن تانىپ بىلگەن-ءدى. 1969 جىلى «تاربيەسى قيىن جاسوسپىرىمدەرمەن جۇمىستىڭ جايى تۋرالى» ەسەپ بەرۋ ءۇشىن بلكجو ورتالىق كوميتەتىنە شاقىرتىلعان تەلمان اۋەلى حاتشى گ.ەليسەەۆتىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, ەسەپ بەرۋگە كەلگەنىن ايتقاندا ول كىسى مۇنىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭداپ, ۇزىن دالىزبەن دەدەكتەتە جونەلگەن. ۇلكەن ەمەن ەسىكتىڭ الدىنا كەلىپ توقتاعاندا بايقادى, بۇل بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ە.تياجەلنيكوۆتىڭ كابينەتى ەكەن. تابالدىرىقتان اتتاعاندا ۇلكەن كىسى مۇنى ك ۇلىمسىرەپ قارسى الدى. ءجۇزى جايدارى. – تەلمان ەركىنبەكوۆيچ, ءبىز ءسىزدى بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىنا قىزمەتكە العالى وتىرمىز. ەرتەڭ ساعات 10-دا ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە بەكىتىپ جىبەرەمىز, – دەدى ەۆگەني ميحايلوۆيچ سوزگە كەلمەي. مۇنىڭ ەسەپ بەرۋگە كەلگەنىمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى بولعان جوق, ەسەپ جايىنا قالدى. بيۋرو ماجىلىسىندە بلكجو ورتالىق كوميتەتى اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى ۇيىمداستىرۋشىسى قىزمەتىنە بەكىتىلدى دە كەتتى. الماتىدا بالا-شاعاسى بار, ماسكەۋدە قالۋ ويىنا كەلمەگەن تەلمان ساۋرانبەكوۆ ەلگە قايتقان سوڭ بىردەن الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى فەدور موچالينگە بارىپ: «جاسىم 28-گە كەلدى, ايەلىم, ەكى بالام بار, ماسكەۋگە بارماي-اق قويسام قايتەدى», – دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. ف.ي.موچالين دەرەۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا تەلەفون سوقتى. – اسانباي اسقاروۆيچ, ءبىزدىڭ قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تەلمان ساۋرانبەكوۆتى ماسكەۋگە شاقىرىپ, بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىنا قىزمەتكە تاعايىنداپ جىبەرىپتى. بۇل ەندى بارماسام قالاي بولار ەكەن دەپ وتىر, –دەدى. «ماعان كەلسىن» دەدى ارجاقتاعى داۋىس. – اينالايىن, مۇنىڭ بولمايدى, – دەدى اسانباي اسقاروۆ بۇل كەلىپ سالەمدەسكەن سوڭ. – ماسكەۋدەگى الگى جۇمىسقا قويسا دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن ءبىلىمدى جىگىتتەر تولىپ ءجۇر. الايدا, كومسومول ورتالىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىن ۇستانىپ, ۇلت ايماعىنان كەلگەن سەنى ادەيى تاڭداپ وتىر. ول جەردە كەڭەس وداعى ايماقتارىنىڭ كومسومول-جاستارىمەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى كورگەنىڭ كوبەيەدى, رۋحاني تولىساسىڭ. عاني مۇراتباەۆ بولعان جەرگە باراتىنىڭدى ۇمىتپا. كەرەك بولعان كەزىڭدە ءبىز ءوزىمىز-اق سەنى شاقىرتىپ الا قويامىز, – دەپ ا.اسقاروۆ بۇعان ويلانا قارادى. ماسكەۋگە اتتانىپ كەتتى. جۇمىسقا كىرىستى. كوپ ۇزاماي پاتەر الىپ, وتباسىن كوشىرىپ اكەتتى, بالاسىن – مەكتەپكە, قىزىن – باقشاعا ورنالاستىردى. ورتالىق كوميتەت تەلمان ساۋرانبەكوۆتىڭ قاداعالاۋىنا رەسەيدىڭ بريانسك, سمولەنسك, ريازان سياقتى ءۇش وبلىسىن ءبولىپ بەردى. سوڭعى جىلدارى ياروسلاۆل وبلىسى مەن چۋۆاش اكسر-ءىن قوستى. ماسكەۋدە قىزمەت ىستەگەن ءۇش جىلدا, ۇلان-بايتاق رەسەيدىڭ ءبىرتالاي ايماقتارىن ارالاپ, ەلدىڭ تۇرمىسىن, قالالارى مەن دەرەۆنيالاردىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, وي ءتۇيدى. ال كومسومول جۇمىسىنان ۇيرەنگەنى قانشاما؟!
قازاقستان جاستارىنىڭ جەتەكشىسى
ءبىر كۇنى ياروسلاۆلدە قىزمەت بابىمەن جۇرگەن جەرىنەن بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەليسەەۆ تەلەفون شالدى. – تەلمان ەركىنبەكوۆيچ, سەنى الماتىعا, قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنە حاتشىلىققا شاقىرتىپ جاتىر. ءوزىڭ شەش, بارام دەسەڭ ءوز ەركىڭ, بارماي وسىندا قالام دەسەڭ جۇمىسىڭدى ىستەي بەر, – دەدى ەليسەەۆ بۇعان وي تاستاي سويلەپ. – ارينە, بارعانىم دۇرىس شىعار,– دەدى تەلمان ەركىنبەك ۇلى. بۇل 1972 جىل بولاتىن. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە كەلىپ ەدى, ۇيىمداستىرۋ – پارتيالىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورازاي باتىربەكوۆ مۇنى بىردەن ءبىرىنشى حاتشى د.ا.قوناەۆتىڭ الدىنا الىپ باردى. – اينالايىن, ءبىراز ءومىردى كورىپسىڭ, تاجىريبە جيناپسىڭ. ءبىز ەندى ساعان قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى لاۋازىمىن تاپسىرعالى وتىرمىز. بۇل وتە جاۋاپتى جۇمىس. سەنىڭ قابىلەتىڭ جەتەدى دەپ سەنەمىز. ەرتەڭ پلەنۋمدا بەكىتەدى. تابىس تىلەيمىن, – دەدى د.ا.قوناەۆ... قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن جىلدارىندا كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس-شارالاردىڭ ۇيتقىسى بولدى. اسىرەسە شىعارماشىل جاستارمەن جۇمىس ىستەۋ ونىڭ جانىن شۋاققا بولەيتىن. ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىلەتىن جاس-اقىن جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەسىنە وبلىس-وبلىستاردان جاس تالانتتىلاردى تاۋىپ, جيناۋ ارقىلى جازۋشىلار وداعىنا ولشەۋسىز كومەك كورسەتتى. كوپتەگەن تالانتتى جاستاردىڭ قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىن الۋىنا ىقپال ەتتى. «دوس-مۇقاسان» ەسترادالىق ءانسامبلى, «الماتىنىڭ جاس بالەتى» دۇنيەگە كەلىپ, جاس تالانتتاردىڭ ونەر الەمىنە شارىقتاۋىنا جول اشتى. بۇكىلوداقتىق ءمانى بار اسكەري-پاتريوتتىق «اكەلەر داڭقتى جولىمەن», اۋىل مادەنيەتىن قولداۋعا ارنالعان «كومسومول. مادەنيەت. اۋىل» شارالارى ت.ساۋرانبەكوۆتىڭ باستاۋىمەن قازاقستاندا وتە بەلسەندى جانە مازمۇندى ءوتتى.
پارتيالىق شىڭدالۋ
1976 جىلى تەلمان ساۋرانبەكوۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. الماتى – رەسپۋبليكانىڭ استاناسى ءارى الىپ شاھار. شىعارماشىلىق ۇيىمدار, ونەر جانە عىلىم وردالارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى, ءىرى-ءىرى ونەركاسىپ ورىندارى وسىندا. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى دە جەتكىلىكتى, ولاردىڭ ءبارىن نازاردا ۇستاۋ كەرەك. جۇمىسشىلار مەن ينتەلليگەنتسيانىڭ, ءار الۋان ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان جەرى دە – الماتى قالاسى. سوندىقتان ت.ساۋرانبەكوۆ يدەولوگيالىق جۇمىستى بارىنشا جانداندىرۋعا تىرىستى. قالالىق پارتيا كوميتەتى وبكومعا باعىنعانىمەن, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنەن تىكەلەي تاپسىرما الىپ وتىرادى. الماتى استانالىق قالا بولعاندىقتان بۇكىلوداقتىق, رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالار وتكىزۋ, قالانىڭ مەرەكەلىك بەزەندىرىلۋى, يدەولوگيالاندىرىلۋى مۇنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. 1980 جىلى ەلىمىزدە كەڭىنەن اتاپ وتىلگەن قازاق كسر-ءى مەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى لەونيد يليچ برەجنەۆ باستاپ, بۇكىل 15 رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى باسقارعان دەلەگاتسيالارى كەلدى. الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ ۇزدىكسىز 8 جىل اتقارعان تەلمان ەركىنبەك ۇلى وسى جىلدارى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 5 ءبىرىنشى حاتشىسىمەن جۇمىس ىستەدى. ولار: فەدور موچالين, پەتر ەرپيلوۆ, تاۋفيك مۇحامەد-راحيموۆ, ءانۋار جاقىپوۆ جانە اقان قويشىمانوۆ بولاتىن. ارينە, بەس باسشىنىڭ مىنەز-قۇلقى, ادامگەرشىلىك دەڭگەيى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, جۇمىس ءستيلى بەس ءتۇرلى. بىراق تەلمان ەركىنبەك ۇلى بارىمەن دە ءتىل تابىسا جۇمىس ىستەدى.
جاڭا بەلەستەر
گورباچەۆتىك «قايتا قۇرۋ» باستالىپ, دەموكراتيانىڭ جىلىمىق لەبى بىلىنە باستاعان كەز. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى اپپاراتىنان اشىلعان شەتەلدەرمەن بايلانىس بولىمىنە ت.ساۋرانبەكوۆ مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالدى. جاڭا اشىلعان بولىمدە جۇمىس شاش-ەتەكتەن. شەتەلدىكتەرمەن بايلانىس ماسەلەلەرى دە سان قىرلى. سوتسياليستىك ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى باستاعان دەلەگاتسيالار قازاقستانعا ات ءىزىن سالا باستادى. شەتەلدىك تۋريستەر كوبەيدى. ءتۋريزمنىڭ كۇرت دامۋىنا بايلانىستى تۋريزم اگەنتتىگى قۇرىلدى, شەتەلدىك تۋريستەرگە ارناپ «وتىرار» قوناق ءۇيى سالىندى. «شەتەلدەردەن كەلگەن بىردە ءبىر قوناق ەسكەرۋسىز قالماسىن, قازاقستانمەن تانىسسىن, باراتىن وبلىستارىنا اپارىڭدار, ءتيىستى جاعداي جاساپ, قوناقجايلىلىق تانىتىڭدار» دەگەن د.ا.قوناەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ورتالىق كوميتەتتىڭ شەتەلدەرمەن بايلانىس جونىندەگى ءبولىمى قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن, تۋريستىك اگەنتتىگىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. ءسويتىپ تەلمان ساۋرانبەكوۆ قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن بايلانىسىن نىعايتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان قايراتكەر. كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى ءدىن ىستەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ قازاق رەسپۋبليكاسى بويىنشا وكىلى بولعان جىلدارى ەلىمىزدەگى ءدىن ىستەرى جاڭا ارنا تارتىپ, جۇيەگە ءتۇستى. ماسكەۋدىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن الماتىدا جاڭا مەشىت قۇرىلىسىن باستاسا, ورتا ازيا مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنان وعان قارايتىن قازاقستان قازيلىعىن ءبولىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىن – مۇفتيلىگىن اشۋعا قول جەتكىزىلدى. ەلىمىز 1990 جىلدان باستاپ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشتى دە, ءساۋىر ايىندا ن.ءا.نازارباەۆ ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. پرەزيدەنت اپپاراتى جاساقتالا باستادى. ت.ساۋرانبەكوۆكە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اپپاراتتىڭ ازاماتتاردى قابىلداۋ جانە حاتتار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولۋدى ۇسىندى. «بۇرىن مۇنداي جۇمىستى اتقارىپ كورمەگەن ەدىم, قالاي بولار ەكەن», دەپ قوبالجىپ ەدى, «قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وتە جاۋاپتى ءارى كەرەك جۇمىس. قازىر پارتيالىق ورگاندارعا ەشكىم شاعىمدانبايتىن بولدى. مۇڭ-مۇقتاج, شاعىمدارىن پرەزيدەنتكە, تىكەلەي ماعان جازىپ جاتىر», – دەپ ەلباسى سالماق سالا سويلەگەن سوڭ كەلىسىمىن بەردى. شىنىندا دا, قابىلداۋعا كەلگىسى كەلەتىن ازاماتتار دا, پوشتا ارقىلى جونەلتىلگەن حاتتار دا كوپ ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلداۋعا كەلگەندەردى جىلى جۇزبەن قارسى الىپ, سوزدەرىن مۇقيات تىڭداپ, ءتيىستى ۆەدومستۆولار ارقىلى ماسەلەنى ءاپ-ساتتە شەشىپ تاستايتىن ىسكەرلىگى تەلمان ەركىنبەك ۇلىن تاڭعالدىراتىن. شەشۋى قيىن ماسەلەلەردى مينيسترلىكتەرگە, ءتيىستى مەكەمەلەرگە جۇكتەيدى. ت.ساۋرانبەكوۆ اپپارات باسشىسىمەن بىرگە بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىلۋىن قاداعالاپ, ءوتىنىش يەلەرىنە ۋاقىتىندا جاۋاپ جازىپ جاتادى. پرەزيدەنت اپپاراتىنداعى ۇيرەنگەن بۇل جۇمىس ول قر پارلامەنتى سەناتى اپپاراتىنىڭ جالپى ءبولىمىن باسقارعان جىلدارىندا دا كادەگە استى.
ۇستازدار ۇلاعاتى
تەلمان ەركىنبەك ۇلى ومىردە ءوزىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن ۇستازدارىمنىڭ ارقاسى دەپ بىلەدى. ۇستاز دەگەندە ول اۋەلى د.قوناەۆ پەن ا.اسقاروۆتىڭ ەسىمىن ىستىق ىقىلاسپەن ەسكە الادى. بەلگىلى قايراتكەر وزبەكالى جانىبەكوۆكە دەگەن قۇرمەتى دە ايرىقشا. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆپەن قىزمەت بابىندا ارالاس-قۇرالاس بولعان كەزدەرى ۇمىتىلا قويماس, ءسىرا. دەسەك تە, اكەسىنىڭ دوسى, ءوزى ءومىر بويى پاپا دەپ وتكەن, داڭقتى باۋىرجان مومىش ۇلى تاربيەسىنىڭ دە ءجونى بولەك ەدى. باۋكەڭنىڭ قاتال دا جىگەرلى تاربيەسى تەلمان ەركىنبەك ۇلىن ادالدىق پەن ازاماتتىققا باۋلىدى. ۇزاق جىلعى ەرەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, ەكى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. وتكەن جىلى «جۋالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى. ...جىلدار ۇدەرىسىندە بۇلاق بولىپ باستالىپ, دارياعا اينالعان ت.ە.ساۋرانبەكوۆتىڭ ءومىرى – ونەگەلى ءومىر.
مىرزاحان احمەت,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
الماتى
