ادامنىڭ ءبىر ءمىنى – مىنەزسىزدىك

مىنەز  دەگەننەن  شىعادى, ادام­نىڭ مىنەزى ومىردە كوپ نارسەنى شەشىپ, وزگەرتىپ, ءتىپتى تاعدىرىنا, ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتىپ جاتاتىنى بەلگىلى. مەنىڭ ءبىر ەسكى تانىسىم: – مەن قانعا سىڭگەن تىك ءمى­نەزىمنىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ ءجۇر­مىن. ءتىپتى ودان وسى كۇنگە دەيىن «تاياق جەپ ءجۇر­مىن» دەسەم دە بولادى. باسقا­لار سياقتى ويعا كەلگەن پىكىرىمدى سىرت­قا شىعار­ماي, بۇگىپ قالا  ال­ماي­مىن, بەتكە ايتامىن. نەسىن جاسىرام, ونى ءوزىڭ دە بىلەسىڭ عوي, اقتى – اق, قارانى قارا دەپ تۋرا ايتۋدان ەش تايىنعان ەمەسپىن. ول مىنەزىم بىرەۋگە جاعادى, ال بىرەۋگە جاق­پايدى. مەنىمەن قىزمەتتى قاتار باستاعان, مىنەزدەرى جۇرتقا جايلى جىگىتتەر ەڭبەك ساتىسىمەن تەز-اق كوتەرىلىپ, قازىر ءبىر-ءبىر مەكەمەنىڭ باستىعى بولىپ, ايدارلارىنان جەل ەسىپ ءجۇر. ال مەن بولسام, باياعى قىزمەتتە تاپجىلماي وندا­عان جىل وتىرمىن. وعان رەنجيسىڭ بە, الدە رەنجىمەيسىڭ بە؟ مەنىڭ كوڭىلگە تۇيگەنىم, تىك مىنەزدىك ادامدى العا سۇيرەمەيدى ەكەن. ءتاڭىر سىيلاعان, سۇيەككە سىڭگەن مىنەزدى وزگەرتۋ قيىننىڭ قيىنى كورىنەدى. ءسىرا, ەندى ونى وزگەرتە دە المايمىن-اۋ... ولە-ولگەنشە سول مىنەز. وعان نە امال بار؟ – دەپ اۋىر كۇرسىنگەن. – مەنىڭ بىلۋىمشە, ومىردە ءمى­نەز­دىڭ «تاقسىرەتىن» كورگەندەر­دىڭ ءبىرى ءبارىمىز بىلەتىن مايدانگەر-جازۋشى باۋكەڭ, باۋىرجان مو­مىش ۇلى ەمەس پە ەدى؟! ەگەر وزىنە ءتان تىك مىنەزى بولماسا, ول باياعى­دا-اق گەنەرال, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بولار ەدى عوي. مىنەزىمەن, بىربەتكەيلىگىمەن, نامىسشىلدى­عى­مەن كەيبىرەۋگە جاقپاي, وزىنە ءتيىستى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت­تەن, اتاقتان, ماراپاتتان شەت قال­عان جوق پا؟  بىراق حالقى ونى سول وجەتتىگى, نامىسشىلدىعى, ەشكىمگە باسىن يمەگەنى ءۇشىن, ءوز حالقى­نا, ەلىنە دەگەن ەرەكشە ماحابباتى ءۇشىن ءسۇيدى, سىيلادى, قۇرمەتتەدى, ارداقتادى. كەش بولسا دا كوپتىڭ تىلەگىمەن وعان باتىر اتاعى بەرىلدى. بۇل كۇندەرى ونىڭ ەسىمىمەن مەك­تەپتەر, كوشەلەر, اسكەري  ۋچيليششە اتالادى, بىرنەشە قالاعا (اس­تانا, تاراز) ەسكەرتكىشتەر ور­نا­­تىل­دى. ونىڭ دۇنيەگە كەلىپ, كىندىك قانى تامعان جامبىل وب­لىسى جۋالى اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى بۇ­رىنعى بوراندى (بۋرنوە) اۋىلى قازىر باۋىرجان مومىش­ ۇلى اتى­مەن اتالادى. 2010 جىل­دىڭ با­سىن­دا رەسەيدىڭ استاناسى ماسكەۋ قالاسىنداعى ءبىر مەكتەپكە باۋ­كەڭ­نىڭ اتى بەرىلىپ, «لەگەن­دارنىي باتىر» دەگەن كىتاپ باسپادان شىق­تى. بىربەتكەي, شالكەس مىنەزىنە قاراماي, اتقارعان ءىسى, حال­قىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, وتان­سۇيگىش­تىگى باۋكەڭدى ەلگە سىيلى ەتتى, حالقى ونىڭ اتىن كوزى ءتىرى كەزىندە-اق  اڭىزعا اينالدىردى, – دەپ مەن دە الگى تانىسىما مىنەز تۋرالى  ءوز  پىكىرىمدى جەتكىزدىم. – جۇرتتىڭ ءبارى باۋىرجان ەمەس قوي. ءارى ول كىسىنىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى باسقا بو­لاتىن, – دەگەن الگى كىسى ەندى جاستار تاربيەسىندەگى ولقىلىققا قاراي ويىسقان. مۇنى قالاي ايتپايسىڭ ەندى دەدى. ونىسى راس, قازىرگى ءبىراز جاس­تاردىڭ ءبىلىمنىڭ قادىرىن باعالاي الماي, دۇنيە قۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ, اقشا تابۋدى مان­ساپقا اينال­دىر­عانى قىنجىل­تادى. شىركىندەر­دىڭ ءبارى كاسىپكەر, قارجىگەر بولسا, سوندا باسقا جۇمىستى كىم ىستەيدى؟  ولاردىڭ بار ەسىل-دەرتى ءبىر تەڭگەنى ەكى تەڭگەگە, ءجۇز تەڭگەنى مىڭ تەڭگە­گە اينالدىرۋ. ومىردەگى قۇندى­لىق­تىڭ بارلىعى ولار ءۇشىن اقشاعا بارىپ تىرەلەدى. رۋحاني دۇنيە ولار ءۇشىن مۇلدەم كەرەك ەمەس. اقشا ءجۇر­گەن جەردە ارام پيعىل كوپ. بايۋدى عانا كوزدەۋ جاقسى­لىققا اپار­ماي­دى. سونى سەزىنبەيتىندەرى, قۇل­قىن قۇمار مىنەزدەرى, اشقاراق پەيىلدەرى  كوپشىلىككە  جۇم­باق  ءدۇ­نيە. ءتىپتى, ولاردى ءتۇ­سى­نۋ  قيىن, كەي­دە ولاردى  شى­نى­مەن-اق  ايايسىڭ... بۇكىل الەمگە اتاق-داڭقى كەڭ تا­را­عان الەكساندر ماكەدونسكي ولەر الدىندا: «مەنىڭ ەكى قولىم­دى تابىتتىڭ ەكى جاعىنا شىعا­رىپ كو­مىڭدەر. حالىق مەنىڭ و ءدۇ­نيەگە ەش­تە­ڭە الماي, بوس كەتىپ بارا جاتقا­نىمدى كورسىن»,  دەپتى  دەيدى ءبىر اڭىزدا. جيعان-تەرگەن مول دۇنيەڭ, قابات-قابات اسەم ءۇي-جايىڭ,  ماسايراپ مىنگەن س ۇلىكتەي تەمىر تۇل­پا­رىڭ, سان جەتپەيتىن اقشاڭ... بار­لىعى, بارلىعى بۇل جارىق  ءدۇ­نيە­نى­كى ەكەنىن ۇققان ءجون. بايلىقتى ەشكىم وزىمەن بىرگە الىپ كەتپەيدى. ومىردە بولىپ جاتقان سان ءتۇرلى وزگەرىستەر مەن قوعامدىق قۇ­بى­لىس­تار جايلى ءجيى وي بولىسە­تىن زامان­داسىم, تارازدىق جازۋ­شى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى جازعان «مىنەز» دەگەن اڭگىمە ەسىمە ءجيى تۇسەدى. اعايىندى ەكى جىگىت قۋ تىرلىكتىڭ جەتەگىندە ءجۇ­رىپ, ءبىرىن-بىرىمەن اراعا 4-5 جىل سالىپ كەزدەسەدى. داستارقان باسىن­دا ەكەۋى­نىڭ اراسىنداعى اڭگىمە جەلىسى ءار ادامنىڭ جەكە مىنەزى جايلى ءوربىپ, «ءبىزدىڭ تۇبىمىزگە سول... مىنەز جەتەدى» دەگەن اعاسىنا حاكىمجان ءىنىسى وزىنشە اقىل قوسپاق بو­لىپ,  ءاڭ­گىمەنى ءارى قاراي تارقا­تىپ اكە­تەدى. مىنەزدىڭ ءومىر­­­دە پايداسى مەن زيانى جايلى پىكىر ال­ما­سا­دى, ءوت­كەن كۇن­­دەردى ەسكە الادى. ىمى­را­عا, كەلىسىمگە كەلمەي قيسايىپ, كەرتارت­پا­لىققا بوي ۇرۋ كەيدە ادامنىڭ بو­لا­شاعى­نا ەداۋىر اسەر ەتەتىنى,  ياعني قىرسىعىپ, قاسارى­سىپ الاتىن مىنەز, ونىڭ  كەسىرى  جايلى, شىندىق­تى ايتام دەپ اعايىنعا جاقپاي, ەندى پالەنباي ۋاقىت جۇمىسسىز سەندەلىپ جۇرگەن اعاسى تۋرالى ءسوز بولادى. «تۇرىپ تەرەزەدەن سىرتقا كوز سالىپ ەدى. اعاسى قورانىڭ الدىن­دا قازدىڭ ءجۇنىن بۇرقىراتىپ جۇ­لىپ جاتىر. «ءبىزدىڭ انا  ولگەن قازدان قان­شا ايىرمامىز بار», دەپ ويلا­دى حاكىمجان. جابىلا ءجۇن­دەي ءتۇ­تىپ, جالاڭاشتاپ جاتىر عوي. قۇداي­دىڭ قۇدىرەتى: قيا باسپا, داۋى­سىڭدى شىعارما. دەمەك, كور­سەت­پە كىم ەكەنىڭدى. بۇعاسىڭ با, قاشاسىڭ با, ايتەۋىر, ءوزىڭدى وزىڭە تىعىپ قوي. سوندا وزىڭە-ءوزىڭ تىعىپ قويىپ تا ءومىر سۇرە الا ما ادام؟ ول قانداي ءومىر؟ نەسى تىرلىك؟ «ەمەس!» – دەپ كۇبىرلەپ قالدى حاكىمجان. – ەمەس! ءبىزدىڭ سىرىمىز سول ەمەستى ايداي الەمگە ايعاي سالىپ ايتا الماي, ءوزىمىزدى وزىمىزگە تىعىپ تاستاپ, ءتىرى جۇرە بەرەتىن مىنەزسىزدىگىمىزدە. سولاي...» دەيدى جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى. ءيا, مىنەزسىزدىك, ويلاپ وتىر­ساڭ,  ادام ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت. ادام بولعاننان سوڭ اركىمنىڭ ءوز ويى, ءوز پىكىرى, بايلامى, تۇيسىگى بولعانى جاقسى. ويسىز, پىكىرسىز, ايتارعا اۋزىندا ءسوزى جوق ادام ايداۋدا  جۇرگەن ءتىرى جانعا, تەك ءوزى ءۇشىن تىرشىلىك ەتىپ جاتقان قاۋقار­سىز جاي پەندەگە اينالادى. وي­سىز, جىگەرسىز, ءبىلىمسىز, ءمۇلايىمسىپ ءومىر كەشىپ, قور بولادى. اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ, جالپىلداپ, جاعىمپازدانىپ, بىرەۋگە قولجاۋلىق بولىپ تىرشىلىك ەتۋ ناعىز بەيشارالىق, ءتىپتى, مۇساپىرلىك دەپ ۇققانىمىز ءجون. ساعىندىق وردابەكوۆ, دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. تاراز.