وتكەنگە تاعزىم ونەگەسى

حالقىمىزدىڭ تاريحىندا مەرەيى تاسىعان مارتەبەلى داۋىرلەرمەن قاتار, تار جول تايعاق كەشكەن قاسىرەتتى كە­زەڭدەر از بولعان جوق. سولار­دىڭ ءبىرى 1920-1950 جىلدار ارا­لىعىندا جۇرگىزىلگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق ەكەنى بەلگىلى. كەشە, وسىناۋ سولاقاي رەجىم مەن توتاليتاريزم قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇ­نىنە وراي اقمولا وبلىسىنىڭ اقمول ەلدى مەكەنىندەگى «الجير» مۇراجاي-مەموريال­دىق كەشەنىندە جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىلىپ, «زەردە» ەسكەرتكىش قابىرعاسىنا گۇل شوعىن قويۋ ءراسىمى ءوتتى. وعان مەملەكەتتىك حات­­شى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, مەم­­لەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىل­دەرى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, قو­عام قاي­راتكەرلەرى, «ال­جير» تۇت­قىندارىنىڭ ۇرپاق­تارى مەن ەلوردا تۇرعىندارى قاتىستى. مەملەكەتتىك حاتشى قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىز توتەپ بەرە بىلدىك, ءستالينيزمنىڭ بۇكىل كىناسىز قۇرباندارىنا كومەكتەستىك, ءوز توڭىرەگىمىزگە بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردى بىرىكتىرە وتىرىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزگە بەيبىت جولمەن قول جەتكىزدىك», – دەگەن سوزىنە توقتالىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, گ.ءابدى­قا­لىقوۆا: «وتكەننىڭ وكىنىشتى كەزەڭدەرىن ەسكە الساق, 1921 جىلى ەلىمىزدى باسقارۋعا كەلگەن فيليپپ گولوششەكين قازاقستاندا كىشى قازان توڭكەرىسىن جۇرگىزۋ ساياساتىن ۇستانعانىن اڭعارامىز. سو­نىڭ سالدارىنان ۇلت زيالى­لارى جاپپاي قۋعىنداۋعا ۇشى­رادى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇجىمداستىرۋ ۇرانىمەن ناۋقانعا كىرىسكەن بەلسەندىلەر رەسپۋبليكاداعى 40 ملن.-نان استام مال باسىنىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان قيتۇرقى ساياساتتى جۇزەگە اسىردى. حالىق جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراپ, سالدارىنان ەلىمىزدە 1,5 ملن.-عا جۋىق ادام قازا تاپتى. قازاق حالقى اشارشىلىققا دەيىنگى سانىنا اراعا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت سالىپ, زورعا جەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح – وتكەننىڭ ساباعى. ءبىز وتكەنىمىزگە قاراپ, ەرتەڭىمىزدى تۇزەۋىمىز كەرەك», – دەگەن سىندارلى ءسوزى تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا, ۇلتتىق رۋحتىڭ ورلەۋىنە جول اشتى. ەگەمەندىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا ەل تاريحىنىڭ كومەسكى بەتتەرى قايتا اشىلىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ءجۇرىپ وتكەن سۇرلەۋىنە جاڭاشا باعا بەرىلۋدە», – دەدى. ودان بولەك, مەملەكەتتىك حاتشى 1921-1954 جىلدارى 3,7 ملن.-نان استام ادام سوتتالعانىن, ونىڭ 640 مىڭنان استامى اتىلعانىن, سونىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت ماي­لين سياقتى قازاقستاننىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, كەڭەس حالىق كوميسسارياتى باسشىلارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتى حاتشى­لارى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەت­تەرىنىڭ توراعالارى جانە تاعى باسقا قايراتكەرلەردىڭ بولعا­نىن ايتتى. سونداي-اق, گ.ابدىقالىقوۆا قاندى قاساپ كەزەڭىندە قازاق جەرى­نە تۇتاس حالىقتاردىڭ جەر اۋ­دارىلعانىنا توقتالىپ ءوتتى. «ءۇز­دىكسىز جالعاسقان ساياسي ناۋقاندار مەن قۋعىن-سۇرگىننەن ەسىن جيا الماي جاتقانىنا قاراماستان, قازاق حالقى تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن بارشا ۇلىستاردى باۋىرىنا باستى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ پارمەنىمەن قازاق جەرىنە قونىس اۋدارعان سول ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ بارلىعى بۇگىندە قازاقستاندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. تار جەردە تابىسقانداردىڭ ۇرپاعى كەڭ جەردە كەلىسىپ, بۇگىن تاعدىرى ءبىر قازاقستان حالقى دەگەن ۇلى ەلگە اينالدى. بەيبىتشىلىكتىڭ بەسىگى اتانىپ, بۇكىل الەمگە تانىلدى. ءتورت تاراپتى تۇگەل مويىنداتىپ, ءوسۋ, وركەندەۋ جولىنا ءتۇستى», – دەگەن مەملەكەتتىك حاتشى شىر­قاۋ بيىككە بەت تۇزەگەن سايىن تاري­حىمىزداعى ول وقيعالاردىڭ ەشقا­شان ۇمىتىلمايتىنىن جانە ەندى مۇنداي قاسىرەتتىڭ قايتالانۋىنا جول بەرىلمەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءوز كەزەگىندە «الجير» تۇت­قىنى كسەنيا نيكولسكايانىڭ قىزى, وسى ءىس-شاراعا ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن مەيمان تاتيا­نا نيكولسكايا تاريحتان تاعى­لىم الىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىنىڭ رۋحتارىنا قۇرمەت كور­سەتۋدى ەشقاشان ەستەن شىعارماعان قازاق حالقىنا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىردى. ت.نيكولسكايا «ال­جير»-دە تۋىپ, 6 جاسقا دەيىنگى ءومىرىن تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتكىزگەن. «مەن – لاگەردە تۋعان ۇر­پاقتىڭ وكىلىمىن. ادامنىڭ ەڭ قى­زىقتى, ەڭ ءتاتتى كەزەڭى بالالىق شاعى بولسا, مەنىڭ سول ساتتەرىم تار قاپاستا ءوتتى. بۇل – مەنىڭ تاع­دىرىم. انام دا, اكەم دە وسى قازاقستانداعى دولينكا ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان لاگەردە جازاسىن وتەدى. ەكى رەت 10 جىلعا سوتتالعان اكەمنىڭ ءىسى 1943 جىلى قايتا قارالىپ, جازا مەرزىمىنە تاعى دا 10 جىل قوسىلدى. مۇنداي ادىلەتسىزدىككە شىداماعان اكەم كوپ كەشىكپەي دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ سۇيەگى دولينكا اۋىلىندا جەرلەندى. مەن وسى ساپار اياسىندا اكەمنىڭ باسىنا بارىپ, پەرزەنتتىك بورىشىمدى وتەپ, ءمىناجات ەتەمىن. مۇمكىن, بۇل مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەرگە سوڭعى رەت كەلۋىم شىعار. ءار كەلگەن سايىن ايداۋدا جۇرگەن ساتتەردىڭ سالقىن لەبىن سەزەمىن. ول تاريح ەندى ەشقاشان قايتالانباسىن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ەسكە الۋ شارالارى رەسەيدە وتكىزىلمەيدى. سوندىقتان, تاريحتىڭ اقتاڭداق جىل­دارىن ۇمىتپاي, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنايى كۇندى بەلگىلەپ, وسىنداي كە­رەمەت كەشەن اشقان قازاق حالقىنا باسىمدى يەمىن», – دەدى ت.نيكولسكايا. ال 1938-1943 جىلدارى «ال­جير» مەن دولينكادا جازىقسىز تۇتقىندا بولعان ماعريفا قازبە­كوۆانىڭ نەمەرەسى زاۋرە وسپانوۆا جينالعان قاۋىمعا اجەسى تۋرالى ەستەلىكتەن ءبىر ۇزىك سىر ايتىپ بەردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, م.قاز­بەكوۆا تۇتقىندالعاننان كەيىن بەس جىلدان سوڭ تۋعان قىزى­مەن العاش رەت وسى «الجير»-دە تابىسقان. «اجەمىز لاگەردەن بوساتىلعاننان كەيىن قارلاگ-تىڭ 26-نۇكتەسىندە قالىپ, ءدارى­گەر بولىپ قىزمەت اتقاردى. ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى اتاندى. ول جۇقپالى ىندەت­تەردى ەمدەيتىن دارىگەر بولعان ەدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن مەن دە ءدال سول ماماندىقتى مەڭ­گەرىپ, اجەمنىڭ جولىن جالعاس­تىرىپ كەلەمىن», – دەگەن ز.وس­پا­نوۆا ەلىمىزدە وسىنداي مە­موريال-كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋى كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ماڭگىلىك ساباق بولاتىنىنا نازار اۋداردى. ءىس-شارا بارىسىندا جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحتارىنا قۇران باعىشتالىپ, ءبىر مي­نۋت ۇنسىزدىك جاريالاندى. سون­داي-اق, كەشەننىڭ «الاش» زالىندا «الجير»-ءدىڭ ايگىلى ەسىمدەرى» اتتى بەينەپانورامالى كورمە ۇيىمداستىرىلدى. وندا كەلۋشىلەر اقمولا لاگەرى­نىڭ بۇرىنعى تۇتقىندارى تۋرالى قىسقاشا دەرەكتەرگە قا­نىعىپ, بەينەسۋرەتتەردى تاماشا­لاۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇدان باسقا, مۇڭ تۇنعان مۇراجايدا «الجير»-ءدىڭ بىرەگەي جادىگەر­لەرى» كورمەسى وتكىزىلدى. ول جەرگە 1930-جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جەكە زاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى جانە مۇ­را­عاتتىق قۇجاتتارى قويىلعان. اتالعان ماتەريالدار كەشەن قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ اتىراۋ, اقتوبە, ەكا­­تەرينبۋرگ جانە تاعى باسقا قالا­لارعا جاساعان ساپارلارى ءناتي­جەسىندە جيناقتالعان. ودان ءبو­لەك, مەيماندارعا مۋزەي زالدارىنا ەكسكۋرسيالار جۇرگىزىلىپ, «الجير»-ءدىڭ ىزعارلى سۋىعى» دەرەكتى ءفيلمى مەن «1937 جىل. ەرتە سولعان گۇلدەر» بەينەبايانى كورسەتىلدى. ايتا كەتەيىك, 2007 جىلعى 31 مامىردا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ 10 جىلدىعى اياسىندا «الجير» – بۇرىنعى اقمولا حالىق جاۋلارى ايەلدەرى­نىڭ لاگەرى ورنالاسقان اقمول اۋى­لىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىنىڭ «الجير» مۇرا­جاي-مەموريالدىق كەشەنى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان ەدى. كەشەندە «قايعى قاقپاسى» مونۋمەنتى, «ەسكە الۋ قابىرعاسى», سونداي-اق, «كۇرەس پەن ءۇمىت» جانە «اشىنۋ مەن دارمەنسىزدىك» سياقتى ەكى مۇسىندىك كومپوزيتسيا بار. ەلامان قوڭىر, «ەگەمەن قازاقستان»