قازاقستان پارلامەنتىنە – 15 جىل
ەجەلدەن ءاربىر حالىق بىرلىكتە تۇرۋدى قالاعان. ەلباسىمىز ءوز سوزىندە كەلتىرگەن «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەگەن حالىق دانالىعى بار ەمەس پە؟ ادامدار باستاپقىدا قاۋىمداسىپ تىرلىك كەشكەن. اڭعا بىرگە شىعىپ, قولعا تۇسكەن ازىقتارىن دا تەڭ بولىسكەن. ءوز ارالارىندا بيلىك ايتاتىن, ادىلدىك جۇرگىزەتىن كوسەمدەرى بولدى. ياعني, ولار دا وزدەرى قابىلداعان, اتا-بابالارىنان مۇرا بولعان بەلگىلى ءبىر قاعيدالارمەن ءومىر ءسۇردى. ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى مىڭجىلدىقتارىندا مەملەكەتتەر قۇرىلا باستادى. الايدا, حالىقتاردىڭ دامۋى ءار ءتۇرلى بولعانى انىق. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى مەن ازيانىڭ قىتاي, جاپونيا سياقتى ەلدەرى ەرتە باستان-اق جەكە مەملەكەتتىكتىڭ نەگىزىن قالادى.
ەرتەرەك ەل بولعان حالىقتار كونستيتۋتسياسىن, زاڭدارىن قابىلداپ, وزدەرىنىڭ جەرىن, شەكاراسىن بەكىتىپ الدى. وزگە مەملەكەتتىڭ قول استىندا بولعان حالىقتاردىڭ دا وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, سالت-ءداستۇرى, زاڭدىق قاعيدالارى بولدى. اتاپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ حاندارى ماقۇل كورگەن, بيلەرى قابىلداعان زاڭدارى بار ەكەنى بەلگىلى. ەل تاريحىندا «جەتى جارعى» بولعانىن جاقسى بىلەمىز. تاۋكە حان قازاق تاريحىندا ۇلى رەفورماتور رەتىندە قالدى. ول – بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ, ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن كوشپەلى قازاق مەملەكەتىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن جاساعان تاريحي تۇلعا.
1938 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءبىرىنشى رەت شاقىرىلدى. بىراق ول دا, ودان كەيىنگى رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى شاقىرىلىمدارى دا وداقتىق جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن قايتالاپ وتىردى. دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ جۇمىسىمەن تۇراقتى اينالىسقان جوق.
حح عاسىر بۇرىن بوداندىقتا بولىپ كەلگەن حالىقتاردىڭ ەركىندىككە قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانعاننان كەيىن عانا ءوز زاڭدارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك الدى. العاشقى كەزدەرى قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى. 1995 جىلدارى ءبىرقاتار زاڭدار ەلباسىنىڭ زاڭ كۇشى بار جارلىعىمەن بەكىتىلىپ, ومىرگە جولداما الدى.
پرەزيدەنت تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ زاڭ سالاسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كاسىبي پارلامەنت كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇردى. بۇرىنعى جۇيەدەن باس تارتىپ, جاڭاشا ەلگە قىزمەت اتقاراتىن جوعارى زاڭ ورگانىن قۇرۋ 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. پارلامەنتتىڭ العاشقى شاقىرىلىمىنا دەپۋتاتتار سايلاۋى ءوتتى. 1996 جىلعى 30 قاڭتار كۇنى قازاقستان تاريحىندا قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ومىرگە كەلدى. پارلامەنت سەسسياسىن اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز قازاقستاننىڭ شىنايى وركەنيەتتى پارلامەنتاريزمىنىڭ ءمولدىر باستاۋىندا تۇرمىز», – دەدى. ەلباسى پارلامەنت بولماعان كەزدە ەلىمىزدە وتە كۇردەلى, قالىپتان تىس جاعداي قالىپتاسقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتارعا ارناپ كوپتەگەن ويلارىن ورتاعا سالدى. «شىنايى پارلامەنتاريزم حالىقتىڭ ءار ءتۇرلى توپتارىنىڭ ءمۇددەسى, ءار الۋان پىكىرلەر توعىسقان, ەركىن شىعارماشىلىق احۋال ۇستەمدىك ەتكەن جەردە تۋادى», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ەلباسى حالىق قالاۋلىلارىن قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىز ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار, قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ پروگرەستى گۇلدەنۋ جولىمەن ويداعىداي ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭداردى قابىلداۋعا اسا مۇقيات ءارى ماقساتكەرلىكپەن جۇمىلۋعا شاقىردى. سوندا عانا دەپۋتاتتاردىڭ ءاردايىم سايلاۋشىلاردىڭ قولداۋى مەن ماقۇلداۋىنا يە بولاتىنىن ايتتى. ەلباسى دەپۋتاتتارعا سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتايتىن, بارشا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان, قازاقستاننىڭ دەموكراتيا جانە پروگرەسس جولىمەن سەنىمدى تۇردە العا جىلجۋىنا قىزمەت ەتەتىن ۇيلەسىمدى, جەمىستى ءارى ىرعاقتى جۇمىس تىلەيتىنىن جەتكىزگەن. بۇل پىكىرلەرى قازىر دە ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق جانە الداعى شاقىرىلىم دەپۋتاتتارى ءۇشىن دە جول سىلتەيتىن باعىت بولاتىنى انىق.
سونداي-اق پارلامەنت قوس پالاتا – ءماجىلىس پەن سەناتتان تۇرادى. كەيدە ءبىر پالاتانى جوعارعى, ەكىنشىسىن تومەنگى پالاتا دەپ ايتىپ جاتادى. بۇل پىكىردىڭ دۇرىس ەمەستىگىن 1996 جىلى 30 قاڭتار كۇنى ەل پرەزيدەنتى اشىق ايتقان بولاتىن. «قاي پالاتا مارتەبەسى جاعىنان جوعارى, قايسىسى تومەن دەگەن اڭگىمەگە جول بەرۋگە بولمايدى. پالاتالار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى جونىنەن بىردەي»,– دەدى ن.نازارباەۆ.
1996 جىلى 28 ماۋسىم كۇنى ءبىرىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى اياقتالعاندا ءسوز ءسويلەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ: «پارلامەنت كاسىبي جانە جەتكىلىكتى تۇردە قۇزىرلى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, جەتكىلىكتى دارەجەدە ساپالى زاڭ جوبالارىن جاساۋ جۇمىسىنا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى», – دەپ زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ العاشقى قادامىنا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن.
سول جىلدارى زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا كەيبىر مينيسترلەردىڭ پارلامەنتكە كەلىپ, زاڭ جوباسى جونىندە تۇسىندىرمە بەرۋدەن قاشقاقتاپ جۇرگەنىنەن حاباردار بولعان ەلباسى بۇل ماسەلەگە جەكە توقتالدى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ پارلامەنتكە دەرەۋ كەلۋى كەرەك ەكەنىن ايتا كەلىپ: «بارلىق قالىپتى مەملەكەتتەردە ءمينيستردىڭ پارلامەنتكە كەلۋى كادۋىلگى, قۇرمەتتى ءىس دەپ سانالادى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ شىن مانىندە قۇرمەتتى ورگان بولۋىن جاقتايتىنىمدى ارقاشان ايتىپ ءجۇرمىن, ال ونىڭ ەكى پالاتاسى ءىس جۇزىندە سونداي ورگان بولىپ وتىر. وسىنداي بولا بەرۋى ءۇشىن مەن ءبارىن ىستەگىم كەلەدى», – دەگەن.
قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولى ايرىقشا. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ يگى باستامالارىن, ۋاقىت وتە كەلە ناقتى تاريحي وقيعالارعا اينالعان ۇسىنىستارىن كوپ جاعدايدا پارلامەنت مىنبەرىنەن ايتىپ كەلەدى. ساياسات پەن ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋ ءجونىندەگى يدەيالارىن, استانانى كوشىرۋ باستاماسىن, جىل سايىنعى حالىققا ارنايتىن جولداۋلارىن پارلامەنتتە جاريا ەتىپ كەلە جاتقانى ءمالىم.
2004 جىلعى 29 جەلتوقسان. بۇل – قازاق پارلامەنتى ءۇشىن ەستە قالعان تاريحي كۇن. الماتىدان سارىارقاعا قونىس اۋدارعان ەلوردادا جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ەكى پالاتاسى دا باستاپقى جەتى جىل بويى بەيىمدەلگەن ءبىر عانا عيماراتتى پايدالاندى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنان ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ جەكە-جەكە عيماراتتارى بوي كوتەردى. ەكى پالاتانىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان بىرلەسكەن وتىرىس زالى سالىندى. پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامى مەن اپپارات قىزمەتكەرلەرى جايلى دا ءساندى عيماراتتارعا ورنالاستى.
29 جەلتوقسان كۇنى ءماجىلىستىڭ عيماراتىن اشۋعا كەلگەن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «ءماجىلىس ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنا العاشقى بولىپ قادام جاسادى. مۇنىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى زاڭ شىعارۋ باستاماسى الدىمەن ماجىلىستە ىسكە اسىرىلادى. زاڭنىڭ ءوزى سىزدەردى العا قويادى, – دەدى دەپۋتاتتارعا. – «ساياساتتىڭ مادەنيەتىن ورناتاتىن دا وسى عيمارات بولادى... وسى عيماراتتىڭ ىشىندە قانشا پىكىرتالاس, قانشا ءسوز جارىسى بولعانىنا قاراماستان, سىزدەر ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اۋىزبىرلىك تانىتا الاسىزدار دەپ سەنەمىن».
2005 جىلى 1 قىركۇيەك كۇنى ءۇشىنشى شاقىرىلىمنىڭ ەكىنشى سەسسياسىن اشىپ تۇرىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇگىنگى كۇن بەلەسىنەن پايىمداساق, ەلىمىزدە بۇرىن كاسىبي پارلامەنتاريزمنىڭ ءتاجىريبەسى بولعان ەمەس. ءبىز قوعامدىق ءمۇددەلەردىڭ ۇيلەسىمىن ىزدەستىرىپ, تابۋعا ۇمتىلدىق, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى تەجەمەلىك پەن تەپە-تەڭدىك ءجۇيەسىن تۇزدىك. قولعا الىنعان ليبەرالدىق رەفورمالاردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن زاڭنامالىق نەگىزدىڭ دە بەرىك قالانعانى ناق وسى كەزەڭ», – دەپ كاسىبي پارلامەنتتىڭ ىرگەسى قالانعان كەزدەن بەرگى ىسكە اسقان جۇمىستاردى سارالاي كەلىپ, زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ ءناتيجەلى قىزمەتىن جوعارى باعالادى.
2007 جىلى مامىردا ەل كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنت پەن ساياسي پارتيالاردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا بارىنشا ىقپال ەتتى. قىركۇيەك ايىندا تاۋەلسىز قازاق-ستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەڭدەستىرىلگەن نەگىزدە پارلامەنت سايلاۋى وتكىزىلدى. سايلاۋدا «نۇر وتان» پارتياسى ايقىن باسىمدىق-پەن جەڭىسكە جەتتى. سونىمەن قاتار, جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ماجىلىسكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان 9 دەپۋتات سايلاندى. ولار ءوز ۇلتتارى عانا ەمەس, قازاقستانداعى بارشا ەتنوستاردىڭ وكىلى بولىپ تابىلادى.
2007 جىلى 2 قىركۇيەكتە ءتورتىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى. پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامىنىڭ الدىندا سەسسيانى اشىپ, ءسوز سويلەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردان كەيىن پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سايلانعان دەپۋتاتتارى رەتىندە اتقارۋشى بيلىكپەن اراداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ جاڭا داستۇرلەرىن قالىپتاستىراتىنىنا سەنەتىنىن ءمالىم ەتتى. دەپۋتاتتارعا ارناعان سوزىندە: «الدا قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇر. سىزدەردە تابىسقا قول جەتكىزۋدىڭ زاڭدى تەتىكتەرى بارشىلىق. سىزدەردىڭ ءبىلىم مەن بىلىكتەرىڭىز, ومىرلىك تاجىريبەلەرىڭىز ەلىمىزدى قارىشتى العا باستىرىپ, رەفورمالىق ۇردىستەردى ودان ءارى تەرەڭدەتە بەرۋگە قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىنىنە كامىل سەنەمىن», – دەدى ەلباسىمىز. بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنتتىڭ وسى قۇرامى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن, ەلباسىنىڭ سەنىمىنەن شىعىپ كەلەدى. وعان دالەل الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ءۇشىن جەدەل قابىلدانعان زاڭدار, قۇقىقتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىراتىن تولىقتىرۋلار دەر ەدىم.
ءوز قىزمەتىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردى. ۇلتارالىق ءجانە دىنارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ەل بىرلىگىن ساقتاۋ ماقساتىنداعى شارالاردىڭ وتۋىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىستى. 113 جۇمىس توبىنا بەلسەندى قاتىستى, ال 9 جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك جاساپ, زاڭ جوباسىنىڭ ساپالى قابىلدانۋىنا ۇلەس قوستى. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەلەرى تاراپىنان ۇسىنىلعان 36 ناقتى تۇزەتۋ مەن وزگەرىس قابىلداندى. جەكە قابىلداۋلاردا بەرىلگەن وتىنىشتەر مەن سايلاۋشىلاردان تۇسكەن شاعىمدارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 199 حات جىبەرىلدى جانە ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتتى. 60-قا جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
اتالعان توپ مۇشەلەرى الماتى قالاسىندا جانە ەلىمىزدىڭ 12 وبلىسىندا بولىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ناقتى ايتقاندا, 200-گە جۋىق كەزدەسۋلەر ءوتىپ, 176 ازاماتتى جەكە وتىنىشتەرى بويىنشا قابىلدادى. اسسامبلەيادان سايلانعان دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن, جولداۋدا ايتقان باستى باعىتتارىن حالىققا تۇسىندىرۋگە ۇلەس قوستى.
2009 جىلى 26 قازان كۇنى استانادا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاعدىردىڭ جازۋىمەن, تاريحتىڭ تالقىسىمەن قازاق جەرىن پانالاعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن بىرگە ورتاق وتانىمىزدى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋدەمىز. ولار ءبىزدىڭ قيىن كەزەڭدە, سىن ساعاتتا كورسەتكەن قامقورلىعىمىزعا رياسىز العىس ايتادى», – دەدى. وسى ويدى ساباقتاي كەلە: «ءداۋىر الماسىپ, زامان وزگەردى. قازىر بايىرعى قازاق جەرىندە جاڭا ازاماتتىق قوعام قالىپتاسۋدا. ءححى عاسىردا قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بەرىك وزەگىنە, سەنىمدى دىڭگەگىنە اينالۋدا. قازاق حالقى وزىنە جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بۇل تاريحي ميسسيانى ابىرويمەن اتقارىپ شىعادى دەپ سەنەمىن», – دەدى ن. نازارباەۆ.
2010 جىلى قىركۇيەكتە ءتورتىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى زاڭداردى قابىلداۋدا پارلامەنت كاسىبي شەبەرلىگىن تانىتىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا پارمەندى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ باس باعدارىنا اينالعان اتا زاڭ اياسىندا كوپتەگەن زاڭدار قابىلدانۋدا. وسى سايلانىمنىڭ دەپۋتاتتارى ءۇش سەسسيانىڭ ىشىندە 340-تان اسا زاڭ قابىلداعانى مۇنىڭ جارقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. بۇل زاڭداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ارنالعان», – دەي كەلىپ: «پارلامەنتتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ, ەل ءۇمىتىن اقتاي بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن», – دەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان پارلامەنتى ءوز زاڭدارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرۋدە. وسى ورايدا حالىقارالىق كەلىسىمدەردى بەكىتۋدى قاجەت ەتەتىن كوپتەگەن زاڭدار قابىلداندى. پارلامەنت جاھاندىق ەكولوگيالىق ءماسەلەلەرگە قاتىستى كەلىسىمدەردى نەگىزدەيتىن زاڭداردىڭ بىرقاتارىن بەكىتتى.
بيىل قاڭتار ايىندا قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 15 جىل تولدى. الدا ءالى اسۋلار بار.
ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
ەرتەرەك ەل بولعان حالىقتار كونستيتۋتسياسىن, زاڭدارىن قابىلداپ, وزدەرىنىڭ جەرىن, شەكاراسىن بەكىتىپ الدى. وزگە مەملەكەتتىڭ قول استىندا بولعان حالىقتاردىڭ دا وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, سالت-ءداستۇرى, زاڭدىق قاعيدالارى بولدى. اتاپ ايتقاندا, قازاق حالقىنىڭ حاندارى ماقۇل كورگەن, بيلەرى قابىلداعان زاڭدارى بار ەكەنى بەلگىلى. ەل تاريحىندا «جەتى جارعى» بولعانىن جاقسى بىلەمىز. تاۋكە حان قازاق تاريحىندا ۇلى رەفورماتور رەتىندە قالدى. ول – بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ, ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن كوشپەلى قازاق مەملەكەتىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن جاساعان تاريحي تۇلعا.
1938 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ءبىرىنشى رەت شاقىرىلدى. بىراق ول دا, ودان كەيىنگى رەسپۋبليكامىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى شاقىرىلىمدارى دا وداقتىق جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمدەرىن قايتالاپ وتىردى. دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ جۇمىسىمەن تۇراقتى اينالىسقان جوق.
حح عاسىر بۇرىن بوداندىقتا بولىپ كەلگەن حالىقتاردىڭ ەركىندىككە قول جەتكىزىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانعاننان كەيىن عانا ءوز زاڭدارىن شىعارۋعا مۇمكىندىك الدى. العاشقى كەزدەرى قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى. 1995 جىلدارى ءبىرقاتار زاڭدار ەلباسىنىڭ زاڭ كۇشى بار جارلىعىمەن بەكىتىلىپ, ومىرگە جولداما الدى.
پرەزيدەنت تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ زاڭ سالاسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كاسىبي پارلامەنت كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇردى. بۇرىنعى جۇيەدەن باس تارتىپ, جاڭاشا ەلگە قىزمەت اتقاراتىن جوعارى زاڭ ورگانىن قۇرۋ 1995 جىلى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيامىزدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. پارلامەنتتىڭ العاشقى شاقىرىلىمىنا دەپۋتاتتار سايلاۋى ءوتتى. 1996 جىلعى 30 قاڭتار كۇنى قازاقستان تاريحىندا قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ومىرگە كەلدى. پارلامەنت سەسسياسىن اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءبىز قازاقستاننىڭ شىنايى وركەنيەتتى پارلامەنتاريزمىنىڭ ءمولدىر باستاۋىندا تۇرمىز», – دەدى. ەلباسى پارلامەنت بولماعان كەزدە ەلىمىزدە وتە كۇردەلى, قالىپتان تىس جاعداي قالىپتاسقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتارعا ارناپ كوپتەگەن ويلارىن ورتاعا سالدى. «شىنايى پارلامەنتاريزم حالىقتىڭ ءار ءتۇرلى توپتارىنىڭ ءمۇددەسى, ءار الۋان پىكىرلەر توعىسقان, ەركىن شىعارماشىلىق احۋال ۇستەمدىك ەتكەن جەردە تۋادى», – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ەلباسى حالىق قالاۋلىلارىن قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىز ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار, قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ پروگرەستى گۇلدەنۋ جولىمەن ويداعىداي ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭداردى قابىلداۋعا اسا مۇقيات ءارى ماقساتكەرلىكپەن جۇمىلۋعا شاقىردى. سوندا عانا دەپۋتاتتاردىڭ ءاردايىم سايلاۋشىلاردىڭ قولداۋى مەن ماقۇلداۋىنا يە بولاتىنىن ايتتى. ەلباسى دەپۋتاتتارعا سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتايتىن, بارشا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە باعىتتالعان, قازاقستاننىڭ دەموكراتيا جانە پروگرەسس جولىمەن سەنىمدى تۇردە العا جىلجۋىنا قىزمەت ەتەتىن ۇيلەسىمدى, جەمىستى ءارى ىرعاقتى جۇمىس تىلەيتىنىن جەتكىزگەن. بۇل پىكىرلەرى قازىر دە ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق جانە الداعى شاقىرىلىم دەپۋتاتتارى ءۇشىن دە جول سىلتەيتىن باعىت بولاتىنى انىق.
سونداي-اق پارلامەنت قوس پالاتا – ءماجىلىس پەن سەناتتان تۇرادى. كەيدە ءبىر پالاتانى جوعارعى, ەكىنشىسىن تومەنگى پالاتا دەپ ايتىپ جاتادى. بۇل پىكىردىڭ دۇرىس ەمەستىگىن 1996 جىلى 30 قاڭتار كۇنى ەل پرەزيدەنتى اشىق ايتقان بولاتىن. «قاي پالاتا مارتەبەسى جاعىنان جوعارى, قايسىسى تومەن دەگەن اڭگىمەگە جول بەرۋگە بولمايدى. پالاتالار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى جونىنەن بىردەي»,– دەدى ن.نازارباەۆ.
1996 جىلى 28 ماۋسىم كۇنى ءبىرىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى اياقتالعاندا ءسوز ءسويلەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ: «پارلامەنت كاسىبي جانە جەتكىلىكتى تۇردە قۇزىرلى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, جەتكىلىكتى دارەجەدە ساپالى زاڭ جوبالارىن جاساۋ جۇمىسىنا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى», – دەپ زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ العاشقى قادامىنا جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن.
سول جىلدارى زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا كەيبىر مينيسترلەردىڭ پارلامەنتكە كەلىپ, زاڭ جوباسى جونىندە تۇسىندىرمە بەرۋدەن قاشقاقتاپ جۇرگەنىنەن حاباردار بولعان ەلباسى بۇل ماسەلەگە جەكە توقتالدى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ پارلامەنتكە دەرەۋ كەلۋى كەرەك ەكەنىن ايتا كەلىپ: «بارلىق قالىپتى مەملەكەتتەردە ءمينيستردىڭ پارلامەنتكە كەلۋى كادۋىلگى, قۇرمەتتى ءىس دەپ سانالادى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ شىن مانىندە قۇرمەتتى ورگان بولۋىن جاقتايتىنىمدى ارقاشان ايتىپ ءجۇرمىن, ال ونىڭ ەكى پالاتاسى ءىس جۇزىندە سونداي ورگان بولىپ وتىر. وسىنداي بولا بەرۋى ءۇشىن مەن ءبارىن ىستەگىم كەلەدى», – دەگەن.
قازاقستان پارلامەنتاريزمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءرولى ايرىقشا. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ يگى باستامالارىن, ۋاقىت وتە كەلە ناقتى تاريحي وقيعالارعا اينالعان ۇسىنىستارىن كوپ جاعدايدا پارلامەنت مىنبەرىنەن ايتىپ كەلەدى. ساياسات پەن ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى رەفورمالاۋ ءجونىندەگى يدەيالارىن, استانانى كوشىرۋ باستاماسىن, جىل سايىنعى حالىققا ارنايتىن جولداۋلارىن پارلامەنتتە جاريا ەتىپ كەلە جاتقانى ءمالىم.
2004 جىلعى 29 جەلتوقسان. بۇل – قازاق پارلامەنتى ءۇشىن ەستە قالعان تاريحي كۇن. الماتىدان سارىارقاعا قونىس اۋدارعان ەلوردادا جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ەكى پالاتاسى دا باستاپقى جەتى جىل بويى بەيىمدەلگەن ءبىر عانا عيماراتتى پايدالاندى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنان ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ جەكە-جەكە عيماراتتارى بوي كوتەردى. ەكى پالاتانىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان بىرلەسكەن وتىرىس زالى سالىندى. پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامى مەن اپپارات قىزمەتكەرلەرى جايلى دا ءساندى عيماراتتارعا ورنالاستى.
29 جەلتوقسان كۇنى ءماجىلىستىڭ عيماراتىن اشۋعا كەلگەن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «ءماجىلىس ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنا العاشقى بولىپ قادام جاسادى. مۇنىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى زاڭ شىعارۋ باستاماسى الدىمەن ماجىلىستە ىسكە اسىرىلادى. زاڭنىڭ ءوزى سىزدەردى العا قويادى, – دەدى دەپۋتاتتارعا. – «ساياساتتىڭ مادەنيەتىن ورناتاتىن دا وسى عيمارات بولادى... وسى عيماراتتىڭ ىشىندە قانشا پىكىرتالاس, قانشا ءسوز جارىسى بولعانىنا قاراماستان, سىزدەر ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن اۋىزبىرلىك تانىتا الاسىزدار دەپ سەنەمىن».
2005 جىلى 1 قىركۇيەك كۇنى ءۇشىنشى شاقىرىلىمنىڭ ەكىنشى سەسسياسىن اشىپ تۇرىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بۇگىنگى كۇن بەلەسىنەن پايىمداساق, ەلىمىزدە بۇرىن كاسىبي پارلامەنتاريزمنىڭ ءتاجىريبەسى بولعان ەمەس. ءبىز قوعامدىق ءمۇددەلەردىڭ ۇيلەسىمىن ىزدەستىرىپ, تابۋعا ۇمتىلدىق, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى تەجەمەلىك پەن تەپە-تەڭدىك ءجۇيەسىن تۇزدىك. قولعا الىنعان ليبەرالدىق رەفورمالاردى ويداعىداي ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن زاڭنامالىق نەگىزدىڭ دە بەرىك قالانعانى ناق وسى كەزەڭ», – دەپ كاسىبي پارلامەنتتىڭ ىرگەسى قالانعان كەزدەن بەرگى ىسكە اسقان جۇمىستاردى سارالاي كەلىپ, زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ ءناتيجەلى قىزمەتىن جوعارى باعالادى.
2007 جىلى مامىردا ەل كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنت پەن ساياسي پارتيالاردىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا بارىنشا ىقپال ەتتى. قىركۇيەك ايىندا تاۋەلسىز قازاق-ستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت تەڭدەستىرىلگەن نەگىزدە پارلامەنت سايلاۋى وتكىزىلدى. سايلاۋدا «نۇر وتان» پارتياسى ايقىن باسىمدىق-پەن جەڭىسكە جەتتى. سونىمەن قاتار, جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ماجىلىسكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان 9 دەپۋتات سايلاندى. ولار ءوز ۇلتتارى عانا ەمەس, قازاقستانداعى بارشا ەتنوستاردىڭ وكىلى بولىپ تابىلادى.
2007 جىلى 2 قىركۇيەكتە ءتورتىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى. پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامىنىڭ الدىندا سەسسيانى اشىپ, ءسوز سويلەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردان كەيىن پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سايلانعان دەپۋتاتتارى رەتىندە اتقارۋشى بيلىكپەن اراداعى ءوزارا ءىس-ارەكەتتىڭ جاڭا داستۇرلەرىن قالىپتاستىراتىنىنا سەنەتىنىن ءمالىم ەتتى. دەپۋتاتتارعا ارناعان سوزىندە: «الدا قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇر. سىزدەردە تابىسقا قول جەتكىزۋدىڭ زاڭدى تەتىكتەرى بارشىلىق. سىزدەردىڭ ءبىلىم مەن بىلىكتەرىڭىز, ومىرلىك تاجىريبەلەرىڭىز ەلىمىزدى قارىشتى العا باستىرىپ, رەفورمالىق ۇردىستەردى ودان ءارى تەرەڭدەتە بەرۋگە قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىنىنە كامىل سەنەمىن», – دەدى ەلباسىمىز. بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنتتىڭ وسى قۇرامى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن, ەلباسىنىڭ سەنىمىنەن شىعىپ كەلەدى. وعان دالەل الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ءۇشىن جەدەل قابىلدانعان زاڭدار, قۇقىقتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىراتىن تولىقتىرۋلار دەر ەدىم.
ءوز قىزمەتىن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردى. ۇلتارالىق ءجانە دىنارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ەل بىرلىگىن ساقتاۋ ماقساتىنداعى شارالاردىڭ وتۋىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىستى. 113 جۇمىس توبىنا بەلسەندى قاتىستى, ال 9 جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك جاساپ, زاڭ جوباسىنىڭ ساپالى قابىلدانۋىنا ۇلەس قوستى. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا «جاڭا قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەلەرى تاراپىنان ۇسىنىلعان 36 ناقتى تۇزەتۋ مەن وزگەرىس قابىلداندى. جەكە قابىلداۋلاردا بەرىلگەن وتىنىشتەر مەن سايلاۋشىلاردان تۇسكەن شاعىمدارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا 199 حات جىبەرىلدى جانە ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتتى. 60-قا جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
اتالعان توپ مۇشەلەرى الماتى قالاسىندا جانە ەلىمىزدىڭ 12 وبلىسىندا بولىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ناقتى ايتقاندا, 200-گە جۋىق كەزدەسۋلەر ءوتىپ, 176 ازاماتتى جەكە وتىنىشتەرى بويىنشا قابىلدادى. اسسامبلەيادان سايلانعان دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن, جولداۋدا ايتقان باستى باعىتتارىن حالىققا تۇسىندىرۋگە ۇلەس قوستى.
2009 جىلى 26 قازان كۇنى استانادا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاعدىردىڭ جازۋىمەن, تاريحتىڭ تالقىسىمەن قازاق جەرىن پانالاعان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىمەن بىرگە ورتاق وتانىمىزدى كوركەيتۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋدەمىز. ولار ءبىزدىڭ قيىن كەزەڭدە, سىن ساعاتتا كورسەتكەن قامقورلىعىمىزعا رياسىز العىس ايتادى», – دەدى. وسى ويدى ساباقتاي كەلە: «ءداۋىر الماسىپ, زامان وزگەردى. قازىر بايىرعى قازاق جەرىندە جاڭا ازاماتتىق قوعام قالىپتاسۋدا. ءححى عاسىردا قازاقتار مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ, قازاقستان حالقىنىڭ بەرىك وزەگىنە, سەنىمدى دىڭگەگىنە اينالۋدا. قازاق حالقى وزىنە جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بۇل تاريحي ميسسيانى ابىرويمەن اتقارىپ شىعادى دەپ سەنەمىن», – دەدى ن. نازارباەۆ.
2010 جىلى قىركۇيەكتە ءتورتىنشى شاقىرىلىمنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى زاڭداردى قابىلداۋدا پارلامەنت كاسىبي شەبەرلىگىن تانىتىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا پارمەندى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ باس باعدارىنا اينالعان اتا زاڭ اياسىندا كوپتەگەن زاڭدار قابىلدانۋدا. وسى سايلانىمنىڭ دەپۋتاتتارى ءۇش سەسسيانىڭ ىشىندە 340-تان اسا زاڭ قابىلداعانى مۇنىڭ جارقىن ايعاعى بولىپ تابىلادى. بۇل زاڭداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە ارنالعان», – دەي كەلىپ: «پارلامەنتتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ, ەل ءۇمىتىن اقتاي بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن», – دەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان پارلامەنتى ءوز زاڭدارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلتىرۋدە. وسى ورايدا حالىقارالىق كەلىسىمدەردى بەكىتۋدى قاجەت ەتەتىن كوپتەگەن زاڭدار قابىلداندى. پارلامەنت جاھاندىق ەكولوگيالىق ءماسەلەلەرگە قاتىستى كەلىسىمدەردى نەگىزدەيتىن زاڭداردىڭ بىرقاتارىن بەكىتتى.
بيىل قاڭتار ايىندا قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 15 جىل تولدى. الدا ءالى اسۋلار بار.
ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
