استانا. ۆاشينگتون. بريۋسسەل: باياندى بايلانىس

پوتوماك وزەنىنىڭ جاعاسىندا كەڭى­نەن كوسىلگەن امەريكا استاناسىنداعى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­­­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­دا­باەۆتىڭ ءۇش كۇندىك ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى دە كەلەلى كەزدەسۋلەرمەن ورنەك­تەل­گەن قاۋىرت جۇمىستارعا تولى بولدى. ق.­ساۋ­داباەۆ وتكىزگەن بۇل ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر ءمان­دىلىگى مەن ماڭىزى تۇر­عىسىنان دا تەرەڭدىگىمەن ەرەكشەلەندى. ساپارىنىڭ ءۇشىنشى كۇنى قانات بەك­مىرزا ۇلى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ارناۋلى كومەكشىسى, اق ءۇيدىڭ لاڭ­كەس­تىك جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ­لاردى شەكتەۋ, قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيلەس­تى­رۋشىسى گ.سەيمۋرمەن وتكىزگەن ەكىجاق­تى كەزدەسۋى بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ الەمدەگى يادرولىق قارۋ قاۋپىن تومەن­دەتۋ اياسىنداعى ارىپتەستىك بايلانىس­تا­رىنىڭ ءارتۇرلى قىرلارى تىلگە تيەك ەتىلدى. تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق­تىڭ ۇيىعان ۇياسىنداي بەيبىتشىلىك-سۇيگىش قازاقستان ءۇشىن بۇل اسا ماڭىز­دى دا كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ بىرەگەيى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا تاراپتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن باسقا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوڭىردى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينال­دىرۋ جونىندەگى تاجىريبەسىن جان-جاق­تى تالقىلادى. بۇل بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇرىلعان يادرولىق قارۋدان ادا بەس ايماقتىڭ ءبىرى – يادرولىق مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس جانە سولتۇستىك جارتى شاردا قۇرىلعان جالعىز دا بىرەگەي ايماق بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. لاڭكەستىك, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى شەكتەۋ جانە جالپى قارۋ-جاراققا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ماڭىزدى سالالاردى ۇيلەس­تى­رەتىن اقش پرەزيدەنتىنىڭ كومەك­شىسىمەن بولعان ەكىجاقتى كەزدەسۋدە بۇرىنعى سەمەي پوليگونى ايماعىن زا­لالسىزداندىرۋ شارالارى شەڭبەرىن­دەگى امەريكالىق كومەك كورسەتۋ ءىس-شارالارى دا تىلگە تيەك ەتىلدى. بۇل كەزدەسۋدە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.­نا­زار­باەۆتىڭ تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بو­لىپ كورمەگەن تۇڭعىش جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل 20 جىل تولىپ وتىرعاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. امەريكالىق ارىپتەس قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل باتىل دا بالاماسىز قادامىنىڭ ادامزات بولا­شا­عى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن, پلانەتا­مىزدى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلا­رى­نان تازارتۋ ماقساتىنداعى تەڭدەسسىز باستاما ەكەندىگىن ەرەكشە قاناعات­تانعاندىق سەزىممەن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە قانات ساۋداباەۆ وسى ءبىر ايتۋلى داتاعا بايلانىستى ەلىمىزدە بىرقاتار ماڭىزدى شارالار بەلگىلەنىپ وتىرعان­دىعىن حابارلادى. بۇل اۋقىمدى شا­رالارعا امەريكالىق ساراپشىلار دا كەڭىنەن قاتىساتىن بولادى. ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار اقتاۋ قالاسىنداعى بن-350 رەاك­تورىنىڭ پايدالانۋدان شىعارى­لۋى ويداعىداي ءىس جۇزىنە اسىرىل­عاندى­عىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كور­سەتتى. ۇزاق جىلدار بويى رەاكتورعا پاي­دالانىلعان يادرولىق وتىن اقش-تىڭ قاتىسۋىمەن ويداعىداي سىرتقا شىعارىلىپ, زالالسىزداندىرىلدى. سودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ارناۋلى كومەكشىسى, اقش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ رەسەي ءجا­نە ەۋرازيا ىستەرى جونىندەگى اعا ديرەك­تورى م.ماكفولمەن كەزدەسىپ, كەشەگى كە­ڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىندا قۇرىلعان ءجا­نە ولارعا جاقىن ورنالاسقان مەملەكەتتەردەگى بۇگىنگى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق احۋال, وسى وڭىرلەردە قا­ۋىپ­سىزدىك جانە تۇراقتىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋگە بايلانىستى ەكى مەملەكەت ارا­سىنداعى ەكىجاقتى جانە كوپ ءپىشىندى ىن­تىماقتاستىق بايلانىستار ءسوز بولدى. سو­نى­مەن بىرگە,  تاراپتار بۇگىنگى تاڭدا وسى ايماقتا ورىن الىپ وتىرعان پرو­بلەمالارعا, ونىڭ ىشىندە اۋعانستان ماسەلەسىنە جان-جاقتى توقتالدى. اۋ­عانس­تان يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى قا­ۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جاردەم­دەسۋ ماقساتىنداعى حالىقارالىق كۇش­تىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن لاڭكەستىك قاۋىپتى تومەندە­تۋگە دە ەلەۋلى ىقپال ەتكەندىگى ايتىلدى. بۇل وپەراتسيا باستالعانعا دەيىن حالىق­ارا­لىق لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ بولىمشە­لەرى كەيبىر ورتالىقازيالىق مەملەكەت­تەر­دىڭ استاناسىنا دەيىن تاقاپ, مەملە­كەت­تەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىر­دى. بۇگىندە بۇل لاڭكەستىك قيمىلداردىڭ قاۋپى سەيىلدى. سونىمەن قاتار, قازىر اۋ­عان پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا اسكەري ەمەس تاسىلدەردى قولدانۋعا با­سىم­دىق بەرىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, بيىل­عى جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسى جانە بەلسەندى اتسالىسۋىمەن حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ اۋعانستان يسلام رەس­پۋبلي­كاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان وڭالتۋ ماسەلەسى بەلسەندى ءتۇر­دە قولعا الىنىپ وتىر. وسى رەتتە م. ماكفول  ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ ءنا­تي­جە­لى دە ءتيىمدى توراعالىق ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قانات ساۋداباەۆ سونداي-اق اقش كونگرە­سىندە بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, سەناتور ب.كاردين, كونگرەسسمەندەر  كوميسسيا­سى­نىڭ تەڭ توراعاسى ە.حاستينگس, سەناتور دج.ليبەرمان, كونگرەستىڭ وكىلدەر پالا­تاسىنىڭ ۇكىمەتتىك رەفورما جانە قادا­عالاۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.ايسس جانە ونىڭ ارىپتەسى ە.فالەوماۆاەگامەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل كەزدەسۋلەر بارىسىندا ورتالىق ازياداعى دامۋ جانە تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى جانە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ەكى­جاقتى بايلانىستاردىڭ دامۋ بولاشا­عى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. ۆاشينگتونداعى قار توسقاۋىلىنان توسىلعان ۇشاعىمىز 10 ساعات ۇزىلىستەن كەيىن عانا بريۋسسەل قالاسىنا بەت الدى. بەلگيا استاناسى بريۋسسەلدە قانات ساۋداباەۆ ەۋروپالىق كوميسسيا ءتور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى, ەۋرووداقتىڭ سىرت­قى ساياسات جونىندەگى جوعارعى  وكىلى كەترين ەشتونمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ ءوت­كىز­دى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىندا قا­لىپ­تاسقان ناتيجەلى  دە اۋقىمدى ەكىجاقتى بايلانىستارعا جوعارى باعا بەردى. پىكىر الىسۋ 2010 جىلعى ارىپتەستىك بايلانىستار قورى­تىندى­سىن سارالاۋدان باستالىپ, قازاق­ستان جانە ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ءارىپ­تەستىك بايلانىستىڭ كەڭ كولەمدى بولاشاعىنا ويىستى. كەترين ەشتون قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن اسا جوعارى باعالاپ, استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارىنا ەرەكشە قاناعاتتانعاندىق سەزىمىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, تاراپتار ەكونو­مي­كا سالاسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىس­تار­دىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆو­سىنىڭ باسشىسى ەلى­مىزدىڭ ەۋرووداق ەلدەرىمەن تاۋار اينا­لى­مى ورتالىق ازيانىڭ ءتورت مەملەكەتىن جانە ءازىر­باي­جان, گرۋزيا, ارمەنيانى قوسا ال­عان­داعىدان اسىپ كەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. تاراپتار بولاشاقتاعى باي­لانىس­تار شەڭبەرىندەگى كەلىسىمدەر ءما­سەلەسىن جان-جاقتى تالقىلادى. سەبەبى, ارىپتەستىك تۋرالى بۇرىنعى جا­سالعان كەلىسىمدەردىڭ مەرزىمى ءبىتتى. سون­دىقتان جەدەل مەرزىمدە جاڭا تولىق­قاندى كەلىسىمدەر جاساسۋ ماسە­لەسى كۇن تارتىبىنە قو­يىلىپ وتىر. بۇل رەتتە تاراپتاردىڭ قازاق­ستاندىق اۋە كومپانيالارىن ەۋرو­وداقتىڭ «قارا تىزىمىنەن» شىعارۋ ماسەلەسى ەرەكشە ءسوز بولدى. وتكەن جىلى ءوزارا ءتۇ­سىنىستىك كەلىسىمدەر بارىسىندا قازاق­ستاننىڭ 9 اۋە كومپانياسى بۇل «قارا تىزىمنەن» شىعارىلعان بولاتىن. ەندى وسى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتاردىڭ ءتيىستى ۆە­دومستۆولارى قالعان وتاندىق اۋە كوم­پانيالارىن وسى تىزىمنەن شىعارۋ ماق­سا­تىندا شۇعىل جۇمىستار جۇرگىزە­تىن­دىگى كەلىسىلدى. ەكىجاقتى كەزدەسۋدەگى اڭگىمە وزە­گىنە اينالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسە­لە – ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە قازاق­ستان باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن اۋ­عانس­تان مەملەكەتىن الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق وڭالتۋ جاعدايى بولدى. قىر­عىز رەسپۋبليكاسىندا ورىن العان بەلگىلى وقيعالارعا بايلانىستى  ەۋرو­پالىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى, ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ساياسات ءجو­نىندەگى جوعارى وكىلى قازاقستان تا­را­پىنان جاسالىنعان ءتيىمدى شارالار­عا جوعارى باعا بەردى. ءوز كەزەگىندە قانات ساۋداباەۆ قىرعىز رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن قال­پىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قازاق­ستان تاراپىنان ءالى دە اۋقىمدى كومەكتەر جاسالاتىندىعىن جەتكىزدى. جەكە كوز­قاراستارىن ناقتىلاي وتىرىپ, تاراپتار يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى پروبلەمانى رەتتەۋ سالاسىن­داعى ءوز ۇستانىمدارىن بەلگىلەدى. ك.ەشتونمەن بولعان كەزدەسۋ بارى­سىندا ەقىۇ شەڭبەرىندەگى ىنتى­ماق­تاستىق جونىندەگى ماڭىزدى ماسەلە دە نازاردان تىس قالمادى. ۇيىمنىڭ بۇ­رىنعى توراعاسى رەتىندە قازاقستان ەقىۇ ۇشتىگىندەگى قىزمەتىن جالعاس­تى­رادى. وسىعان وراي ق.ساۋداباەۆ رەس­مي استانانىڭ قالىپتاسقان ءوزارا تىعىز ارىپتەستىكتى جالعاستىرۋعا دا­يىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. تاراپتار قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قالىپتاسقان وسى جو­عارى ناتيجەلى ارىپتەستىك باي­لا­نىس­تاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دا بارىنشا دا­ميتىندىعىنا تولىق سەنىم ءبىلدىردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.