28 قاڭتار, 2011

حالىق قالاۋى

1045 رەت
كورسەتىلدى
28 مين
وقۋ ءۇشىن
ەلباسىمەن بىرگەمىز! قازاقستاندىقتار ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولدايدى

حالىق قالاۋى بۇل كۇندەرى قازاق قوعامى ۇلكەن سەرپىلىس ۇستىندە تۇر. بۇل كۇندەرى قازاق الەۋمەتىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بولاشاق تاع­دى­رى شەشىلىپ جاتىر. جانە قوعامدىق سا­نا­نىڭ تۇيتكىلى حالىقتىڭ ءوز قالاۋى, ەلدىڭ كەلەشەگىن ويلاسقان مىڭداعان اسىل كوكىرەكتىڭ قالاۋى ارقىلى شەشىمىن تابايىن دەپ تۇر. باستان وتكەن تاريح – ەڭ ۇلكەن ۇستاز. الايدا, تاريح وتكەنگە عانا ساۋلەسىن ءتۇسى­رە­دى. ەڭبەگىڭ ەش, تۇزىڭ سور, كەڭەستىك توتا­لي­تار­لىق جۇيەدە كەشكەن جەتپىس جىلدىق ءومىردىڭ تاجىريبەسىنەن پايدا جوق ەدى, سەبەبى, ول ۇلتتىڭ اسىل ارمانى تاپتالعان, بويىن­داعى ىنتاسى ولگەن تاريحتىڭ تاعىلىمى عانا بولاتىن. جاڭا زامانعا – جاڭا تاجىريبە. باي­قاساق, ەگەمەندىك العاننان بەرگى اعىنى قاتتى وسى ازعانتاي جىلدىڭ ىشىندە ءبىز مۇلدەم باسقا حالىققا اينالىپ. پىز. ۇلتتىڭ بويىندا وسكەلەڭ كۇش ويانىپتى. وسىنىڭ ءبارى ءبىر ادامعا – اساۋ تەڭىزدەي دۇنيەنىڭ توسىندە ەلدىگىمىزدىڭ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ كەمەسىن اۋدارىپ الماي باسقارىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىزگە, ونىڭ قاجىر-قايراتى مەن اقىل-پاراساتىنا بايلانىستى. اقىلدى كىتاپتاردا ايتىلعان, ادامدى باسقا ەمەس, تىندىرعان ىسىنە قاراپ باعالا دەپ. العا جىلجىعان سايىن ءوزىنىڭ ورنىن تاۋىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەردىڭ شەجىرەسىنە كوز جۇگىرتەيىكشى. حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىنداعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ احۋالى قانداي ەدى؟ كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ اۋىر سالىعى مەن سالماعى بىزگە تۇسەتىن, شيكىزات قانا وندىرەتىن ولكە ەدىك. وداق تاراعاندا وزىنە تيەسىلى ەنشىسىن دە الا الماي كۇيرەپ شىققان ەل ەدىك. ەشقاشان ىسكە اسپايتىن كوممۋنيستىك ۋتو­پيا اياقتالدى. قولىمىزدا – ەگەمەن­دىك­تىڭ تۋى, قارسى الدىمىزدا – اياۋسىز ءومىر, اياۋ­سىز تاريح شىندىعى. تاۋەلسىزدىك دەپ اتا­لاتىن تايعاق كەشۋى مول وسى قيىن جولدى باس­تاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ەلىنىڭ تا­لانتىنا عانا, قاجىرى مەن قايراتىنا عانا سەندى. ول وتىرىك ۋادە بەرگەن جوق. شىن­دىق­تى ايتتى. ءبارى دە وپ-وڭاي, اسپاننان تۇسە قالادى دەگەن جوق. وركەنيەت دەگەن تەرىڭدى اياماي توككەندە عانا جەتىلىپ گۇل­دەيتىن وسكىن دەدى. كەيدە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن شەگىنۋ كەرەك, بولاشاقتا ۇلتقا كەرەكتى ۇتىس­قا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قيماسىڭدى بەرۋىڭ كە­رەك دەدى. ءوز بەتىنشە تۇرعان بوستاندىق بولمايدى, بوستاندىق دەگەن ەڭ اۋەلى جاۋاپكەرشىلىك, سوندىقتان ارلانبايىق, وزىق ەلدەردەن جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋدىڭ امالدارىن ۇيرەنەيىك دەدى. اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى, شىندىق قانا مۇراتقا جەتكىزەدى, سوندىقتان بارلىق جاعدايدا ءتىپتى وتانىمىزعا, ەلىمىزگە قاتىستى جاعداياتتارعا كەلگەندە دە شىنشىل بولايىق دەدى. ەگەمەندىكتىڭ شەجىرەسىن تولعاعاندا, البەت­تە, ەڭ اۋەلى استانانى – تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا اس­تاناسىن ايتامىز. استانانىڭ قونىس اۋدا­رۋى – ۇلى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىندا تالاي رەت قايتالانعان ءجايت. بۇگىندە الەمگە زور ىق­پال ەتىپ وتىرعان رەسەي, جاپونيا, قىتاي, ءتۇر­كيا جۇمحۇريەتى – استانالارىن الدەنەشە رەت جاڭارتقان ەلدەر. ءتىپتى گەرمانيا سياقتى ۇلى مەملەكەتتىڭ ءوزى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن بونن قالاسىن امالسىز ۋا­قىت­شا استانا ەتكەن. شىعىس گەرمانيا قوسىل­عان­نان كەيىن بەرليندى قايتادان استانا دەپ جاريالاعان. ءبىزدىڭ جاعدايىمىز دا وسىعان ۇقساس. قازاق ورداسى, حانداردىڭ زامانى كەلمەسكە كەتتى, ال قازاق جەرىندە سالىنعان جاڭا قالالار وتارشىلدىقتىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى ەدى. راس, الماتى جەتپىس شاقتى جىل قا­زاق­تىڭ استاناسى بولدى. بۇندا بىرنەشە ۇرپاق  قازاق تۋىپ-ءوستى, جەتىلدى. قازاق ساناسى وسى الماتىدا وياندى. بۇگىن دە الماتىنىڭ ءمانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى جاۋھار قالا قازاقتىڭ رۋحاني استاناسى بولىپ قالا بەرمەك. زامانىنان وزىپ تۋ­عان بىرەگەي تۇلعا الدىنا زاڭعار ماقسات قويىپ, سول ماقساتتى ورىنداي بىلەدى. باسقالار ءۇشىن مۇمكىن ەمەس بولىپ سانالاتىن ءىس­تەردى تىندىرادى. شى­نىن ايتۋ كەرەك, استانا ىرگەسى قالانا باستاعاندا كوپ ادام بۇل جاڭا ىسكە كۇماندانا قاراعان. الاي­دا, بىرنەشە عانا جىلدىڭ بەدەلىندە قيان دالانىڭ توسىندە بۇكىل قۇرىلىم­دا­رى وسكەلەڭ زامانعا لاي­ىق, ءزاۋلىم عيمارات­تارى اسپانمەن تالاسقان شاھار پايدا بولعاندا كولدەنەڭ جۇرتتىڭ ءوزى قۋانا قول سوققان. قازاقستان ەكونوميكا­سى بۇل كۇندە توقتاۋسىز دامۋ ۇستىندە. شيكىزاتتى  ءوندىرۋ عانا ەمەس, ونى ءوڭ­دەۋدى قولعا الدىق, كوپ­تەگەن سالالاردا كور­شى­لەس ەلدەرگە, ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا تاۋەل­دىلىكتەن قۇتىلدىق. بۇ­رىن مەتروپوليانىڭ قۇ­قى­عىندا عانا بولعان كۇر­دەلى قۇرىلىستى يگەردىك. بۇل عانا ەمەس, قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى ءبىز ءۇشىن بۇرىن بەي­تانىس بولعان تالاي ونەردى وسى ازعانتاي جىل­دىڭ ىشىندە تۇبەگەيلى مەڭگەردى. جۇمىس­شى تابى قالىپتاسىپ كەمەلدەندى. ەل ءىشى كومپيۋتەرلەندى. جاڭا ۇرپاقتىڭ ينتەللەك­تۋال­دىق دەڭگەيى كوتەرىلدى. ايتا بەرسە ۇل­تى­مىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىندە ەسەپ جوق. الايدا, وسىنىڭ ءبارىنىڭ سىرتىندا, وسى يگىلىكتى قۇبىلىستاردى مۇمكىن ەتكەن ەڭ باستى جەتىستىگىمىز – ەل تىنىشتىعى, قوعامداعى تاتۋلىق. ەلباسى بيلىككە كەلگەندەگى ەڭ باستى مۇراتى – وسى تاتۋلىق ەدى. جانە كۇنى بۇگىن­گە دەيىن ول وسى مۇراتىنان اينىعان ەمەس. ءبىز جوعارىدا قىسقاشا ايتىپ وتكەن باي­ىرقالى دامۋدىڭ جەتىستىكتەرى – وسى ەل ىشىندەگى تىنىشتىقتىڭ, بەيبىت زاماننىڭ جەمىسى. زامانىندا بەندجامين فرانكلين اي­تىپ­تى: «كىشكەنتاي قايىقتار جاعاعا جاقىن ءجۇرۋ كەرەك», – دەپ. ءبىز ەندى عانا دامۋدىڭ داڭعىل جولىن تاپقان كىشكەنتاي قايىقپىز. ساقتىق – قورقاقتىق ەمەس. اقىماق قانا ەش­تەڭەدەن قورىقپايدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوزسىز ەرلىكتى ەمەس – اقىلدى ەرلىكتى ۋا­عىزدايتىن پرەزيدەنت. ەكى قاراپ, ءۇش قاراپ ءبىر شوقىماساڭىز, قانداي بيىك قابىلەتىڭىز بول­سا دا اقىر سوڭىندا قاسىرەتكە, ءساتسىز­دىك­كە ۇرىنا­سىز. سول سەبەپتى, ساقتىق – اقىلدىڭ ەڭ بيىك ءتۇ­رى. سول سەبەپتى, ساقتىق – ەرلىكتىڭ ەڭ بيىك ءتۇرى. «اينەكتەن سالىنعان ۇيلەردە تۇراتىن ادامدار ءبىر-بىرىمەن تاس لاقتىرىسپاۋى كەرەك», – دەيدى اعىلشىن ماقالى. ءبىر-بىرىمەن ەگەسكەن مىڭداعان, ميلليونداعان مۇددە­لەر­دەن تۇراتىن, شىتىناعان اينەك-زامانادا ءومىر ءسۇرۋ – ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعان نەسىبە.  مۇنداي كەزدە الەمدى اپاتتان الىپ قالۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار. ول – مامىلە, ءتىل تابىسۋ, تاتۋلىق. سوندىقتان, نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى عانا نە­مەسە ايماق دەڭگەيىندەگى عانا ەمەس, الەم­دىك دەڭگەيدەگى بەيبىتشىلىك شارالارىن, وسى, الەمدىك مامىلە, الەمدىك تاتۋلىق سياقتى بيىك مۇراتتى كوزدەگەن ەرلىك ىستەرى دەپ تانيمىز. ارينە, ازيانىڭ تۇكپىرىندە جاتقان قا­زاق­ستاننىڭ جاھاندىق ساياساتقا ارالاسۋى, الەم­گە زور ىقپال ەتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ, بۇكىل الەمدەگى دىندەر باسشىلارىنىڭ استاناعا قايتا-قايتا جي­نا­لۋى كولدەنەڭ كوزگە تۇسىنىكسىز بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ سىرت كورىنىسى عانا. بۇگىندە ەشكىم ەشتەڭەدەن تىس بولا ال­مايدى. جاھاندانعان دۇنيەدە ەشكىم دە وڭا­شا ءجۇرىپ جول تابا المايدى. ال بۇل قاعي­دا­نى مويىنداماي بۇرا تارتپاق بولعان ەل­دەر­دىڭ قانداي كۇيگە ۇشىراعانى بەلگىلى. ايدالاداعى, دۇنيەنىڭ انا شەتىندەگى ءبىر ەلدە بولعان زوبالاڭ شىم-شىتىرىق ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستار ارقىلى كەلىپ ەلىڭىزدىڭ احۋالىنا ىقپال ەتەدى. جانە كوپ جاعدايدا بۇل – تەرىس ىقپال بولۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, باسقاعا كەلەتىن زياننان ءوز ەلىنە كەلەتىن ينەنىڭ جاسۋىنداي پايدانى جوعارى قوياتىنى – وسىدان. بۇل انىق پراگماتيك ساياساتكەر ەكەندىگىنىڭ دالەلى. سىنعاننان – يىلگەن ارتىق. قانداي دا بولماسىن ءبىر ىسكە اياق باساردا, ول ءىستىڭ ءوزىن عانا سالماقتاماۋ كەرەك, سونداي-اق ءوزىمىز جاي­ىندا, وتكەنىمىز, بۇگىنگىمىز جانە ەرتەڭ­گى­مىز, ول ءىستىڭ سالدارى, باسقا ادامدارعا, بىزدەن كەيىن كەلەتىن ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرىنا قا­تىسى جايىندا ويلانىپ, وسى جايتتەردىڭ بارلىعىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرا بىلمەك كەرەك. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەپپەن جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتىنىڭ ءمان-ما­عىناسى وسى. مەملەكەت دەگەنىمىز – كۇش. بۇل ونىڭ باستى سيپاتى. گەرتسوگ چارلز V-ءنىڭ ايتقانى بار: «بيلىك دەگەنىمىز – جۇمساق قولعاپ كيگەن تەمىر قول», دەپ. ياعني, مەملەكەتتىڭ جال­عىز عانا كەمشىلىگى – السىزدىگىندە. كۇشتى مەملەكەت قانا ءوزىنىڭ ازاماتتارىنا بوستان­دىقتى قامتاماسىز ەتە الادى. قوعامدىق ءتارتىپتى جولعا قويا الماعان ەلدىڭ مەملەكەت بولىپ ۇيىسىپ وركەندەگەنىن كورىپ پە ەدىڭىز. ماڭايداعى جاپسارلاس ەلدەردە بولىپ جاتقان ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيا­لار­دى پايىمداڭىز, ول ەلدەردىڭ بوسقىن­دارى باسقا ەمەس – قازاقستاندى پانالاپ, تىنىش ومىرگە قالاي جەتىلگەنىن زەردەلەڭىز. سوندا ەل ىشىندەگى بەيبىتشىلىك پەن بايىر­قالى دامۋدى بۇرىنعىدان دا باعالايتىن بولاسىز. بىراق ەلباسى الاقايدان اۋلاق. سەبەبى, تۋعان ەلدى بايلىققا, باقىتقا جەتكىزۋ جو­لىندا ءالى بويىمداعى بارىمدى بەرە الما­دىم, تىندىرعانىمنان تىندىرماعانىم كوپ دەپ بىلەدى. ءبىز دە وسىعان سەنەمىز, سەبەبى, ەلباسى بويىندا قاجىر-قايراتى مول, كەمەل شاعىنا ەندى كەلدى. كوكىرەگىندە قانشاما ارمان, كوڭىلىندە ەل يگىلىگىن كوزدەگەن قانشاما زاڭعار جوبالار. ومىرلىك ءىستى ورتا جولدان تاستاپ كەتپەي ۇشىعىنا شىعارعان, وسىلايشا تۋعان جۇر­تىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جەتكىزىپ بارىپ بايىرقالاعان تالاي باس­شى­نى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. مالايزيانىڭ وتارشىلدىقتان قۇتىلعان كەزدەگى احۋالى وتە ايانىشتى ەدى. مەملەكەت بولۋ ءۇشىن كەرەكتى بىردە-ءبىر تەتىگى جوق, ءتىپتى سىرتقا شىعارىپ ساتاتىن شيكىزاتى جوق, كۇيزەلىس, اشارشىلىق ۇستىندەگى ەل ەدى. الايدا, مالايزيانىڭ باعىنا وراي بيلىك باسىنا ماحاتحير موحامەد سياقتى اقىلدى, وتانشىل ازامات كەلدى. قازىر مالايزيا ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىندا. نەگە؟ سەبەبى, باسشىسىنا سەندى, بيلىگىن ۋاقىت جاعىنان شەكتەمەدى. ەل اعاسىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەدى. اقىرى مۇراتىنا جەتتى. سينگاپۋر دامىعان باتىس ەلدەرىنەن كەلگەن تۋريستەردىڭ كوڭىل كوتەرەتىن جەرى عانا ەدى. كوررۋپتسيا, قىلمىس جايلاعان جاحيل ەل, جابايى ولكە ەدى. باعىنا وراي بيلىك باسىنا لي كۋان يۋ سياقتى ازامات كەلدى. سينگا­پۋر­دىڭ قازىر قانداي ەلگە اينالعانى ەكونو­مي­كا­لىق عاجايىپ رەتىندە وقۋلىقتارعا ەنىپ وتىر. تاريح تاعىلىمىنان اڭداعانىمىزداي, ءبىر ادامنىڭ بيلىك باسىندا بايىرقالاپ وتىرۋى ورنىقتى دامۋدىڭ كەپىلى بولادى ەكەن. سەبەبى, كوپ جاعدايدا, بيلىككە زامان تالابىمەن كەلگەن ادامنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىنىڭ ۇلكەندىگى سونداي, وعان بولىنگەن ۋاقىت ازدىق ەتەدى. مىنە, ەلىمىز دامۋدىڭ ەڭ قيىن ءبىر وتكەلى­نەن ءوتىپ, كەلەسى جۇرەتىن جولدىڭ باسى­نا كەلىپ تۇر. تاعى دا تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر. مۇندايدا, حالىق بويكۇيەزدىككە جول بەرمەۋ كەرەك. ءسىز, جاقسى باسشىنى سايلاۋعا قاتىسپاي, وعان داۋىس بەرمەي ۇيدە وتىر­عانىڭىز – وزىڭىزگە جامان باسشى سايلاعا­نىڭىز. ءسىز ساياساتپەن اينالىسپاساڭىز, ساياسات سىزبەن اينالىسادى دەگەن قاعيدا بار عوي. رەفەرەندۋم دا – سايلاۋ. سونىڭ ءبىر ءتۇرى. ەكەۋىنىڭ ايىرماسى, سايلاۋعا حالىق ەلەك­تورات بولىپ ءانونيمدى تۇردە قاتىسادى. ال رەفەرەندۋمدا حالىق ءوزىنىڭ باسشىسىمەن بولاشاق بيلىك ماسەلەسىن بەتپە-بەت كەلىپ, جۇزبە-ءجۇز شەشەدى. راس, پرەزيدەنت رەفەرەندۋمگە تىيىم سالدى. بۇل بەلگىلى ءبىر حالىقارالىق تالاپ­تار­عا ساي جاسالعان قادام بولۋى مۇمكىن. بىراق قازاقستان حالقى الەمدىك قاۋىمداس­تىق­ت­ىڭ شارتتارىن قۇرمەتتەي وتىرىپ, ءوز تاع­دىرىن ءوزى شەشۋى كەرەك. سوندىقتان قا­زاقستان حالقىنا, زيالىلارعا, ونەر قاۋى­مىنا, بارلىق قوعامدىق توپتارعا قاراتىپ ايتارىمىز – اعايىن, بەرەكە-بىرلىكتە بولايىق, ءبىراۋىزدى بولايىق. ەگەمەندىكتىڭ بايراعى تىگىلگەن كۇنى باستالعان كەلەلى ءىس, ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ مۇراتىنا جەتسىن دەسەك – وندا بۇگىنگى باسشىمىزعا تاعى ءبىر وكىلەت بەرەيىك. موينىنا اۋىر مىندەت ارتايىق. حالقىنا ايانباي ەڭبەك ەتسىن. وسىعان توقتايىق. دوسحان جولجاقسىنوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.

«ەلباسى كەمەڭگەر – كوشى ءتۇزۋ كەمەلدى ەل!»

اتتى اكتسياعا 10 مىڭ قىزىلوردالىق قاتىستى

مىنا فانيدە ساتىپ الۋعا بول­ماي­تىن, قۇنى اقشامەن ولشەن­بەي­تىن دۇنيەلەر بولادى. سونىڭ ءبىرى – پەيىل, ادامداردىڭ كوڭىلى. ات با­سىنداي التىن بەرىپ ادامنىڭ كوڭى­لىن اۋلاۋ, ونىڭ ساعان دەگەن نيەتىن ساتىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. سىيلاس­تىق – ساتىلمايدى. «جاقسىلاردى قۇ­داي جولىقتىرادى» دەگەن ءتام­سىل بار. اسىلىندا, جاراتۋشى جاپ­پار يەمىز قازاق جۇرتىنا جاق­سى باسشى جولىقتىرعان. ويتكەنى, ەلدىڭ ەل­با­سىعا دەگەن پەيىلى ەرەكشە. اقمەشىت القابى اق قارعا وران­دى. قىس بويىنا تابيعات انا توسىن مىنەز تانىتىپ, قار بولماپ ەدى. بىرنەشە كۇن بۇرىن قىزىلوردا اق كور­پە جامىلدى. بۇعان دەيىن توبە­سىن­دە كۇن ك ۇلىپ تۇرعان قىزىل­ور­دادا قازىر اياز سالتانات قۇرىپ تۇر. سوندا دا جۇرت قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا قاراي اعىلۋدا. سەبەبى, مۇن­دا وبلىستىق ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ باستاماسىمەن «ەلبا­سى كەمەڭگەر – كوشى ءتۇزۋ كەمەلدى ەل!» اتتى اكتسيا ءوتىپ جاتقان. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, قىزىلوردالىق­تار ەلبا­سى­نىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا ءۇن قوسىپ جاتىر ەدى. ەلباسى مەرزىمىن ۇزارتۋعا قا­تىس­تى اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشى – قى­زىلوردا وبلىستىق «ازاماتتىق اليانس» قاۋىمداستىعى. اكتسيا­داعى العاشقى ءسوزدى قاۋىمداس­تىق ءتور­ايى­مى داريعا اقماعامبەتقىزى قۇت­تىقتاۋ ءسوز سويلەپ اشتى. ول ەل­باسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنە, مەملەكەتتى نىعايتۋ ىسىنە قوسقان ولشەۋسىز قا­جىر-قايراتىنا, جۇرتتى جۇمىل­دى­رىپ, حالىقتى قايىرىمدىلىققا باستاپ وتىرعان كورەگەن ساياساتىنا ەرەك­شە توقتالدى. ءتورايىمنان كەيىنگى ءسوز تىزگىنى دەربەس زەينەتكەر, قى­زىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى ابدوللا داۋلەت ۇلىنا ءتيدى. – بۇگىندە قازاقتى الەم تانى­دى. ازۋلى, ساياساتتاعى سان قيلى ال­پاۋىت­تار قازاقستان دەپ اتا­لا­تىن مەم­لەكەتتى ءبىلدى, ونىڭ كوش­باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساليقالى ساياساتكەر رەتىندە مويىندادى. مۇ­نىڭ ءبارى ءبىر كۇندە قونا سالعان باق ەمەس. ەلبا­سىنىڭ سىندارلى سايا­ساتىنىڭ ارقا­سىن­دا جەتكەن, ەلدىڭ اۋىزبىرلىگىنىڭ ناتيجەسىندە كەلگەن داڭق ەدى. سوندىقتان مەن ەلباسىنىڭ مەرزىمىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى قولداۋعا شاقىرامىن, – دەدى. سىر سۇلەيلەرىنىڭ سوقپاعىن جال­عاستىرىپ كەلە جاتقان مۇحتار نيازوۆ مىنبەردەن كورىندى. «1986 جىلى الماتىدا جاستار الاڭعا اعىلدى. نە ءۇشىن؟ «ءار ەلدى ءوز ۇلى باسقارۋى كەرەك» دەگەن ۇرانمەن شىقتى ولار. بيلىگىڭنەن ايىرىلىپ, باسقانىڭ تىزگىن ۇستاعانىنا شى­داي المادى. سون­دىقتان ءدال بۇگىن­گىدەي بولىپ الاڭ­عا بارىپ, ۇران تاستادى. ال ءبۇ­گىنگى ءبىزدىڭ الاڭعا شىعۋىمىز ءبو­لەك دۇنيە. ويتكەنى, ەلىمىزدى باس­قارىپ وتىرعان ەر بار. ەلباسىن قول­دايتىن ەلى بار.  كورەگەن كوش­باس­شى قازاق كوشىن بۇدان ءارى دە باستاي بەرۋى كەرەك. سول سەبەپتى ەلباسىنىڭ وكىلەتتى­گىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ءبىراۋىزدان قولدايىق». اقىننىڭ ارىندى ءسوزى­نەن كەيىن الاڭ ۇرانعا باستى. «قا­زاق­ستان! نۇرسۇلتان! نۇر وتان!» دەگەن ۇراندى تىركەستەر اسپاندا قالىقتاپ تۇرىپ الدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قى­زىلوردا وبلىستىق فيليالى ءتور­اعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولمەس­حان بولاتبەكوۆتىڭ ءسوزى دە كوپتىڭ كوكەيىنە قوندى. – قاڭتاردىڭ قاقاعان قاسيەتتى قىسى, اقمەشىتتىڭ اڭقىلداعان اي­نا­لايىن جەلى سىزدەردى, انالارى­مىز, اتالارىمىز, ارداگەرلەرىمىز, سان ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىس­شى قىزمەتكەرلەرىن جانە مىڭداعان جاستاردى ەشبىر توڭدىرا المايدى. سەبەبى ەلىم, جەرىم, حالقىم دەپ تۇرعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ىستىق ىقىلاسقا تولى, تۇلا بويىڭدى جىلىتار قامقور كوڭىلىن سەزىنىپ, بۇگىنگە دە, ەرتەڭگە دە سەنىمدى سەزىمدە تۇراسىزدار. مەن ءسوزىمدى ساۋالمەن باستا­عاندى ءجون كوردىم. سىر بويىندا الىپ وندىرىستەر بولىپ پا ەدى؟ سىر بويىندا الەم باعالاعان وليم­پيادا ساڭلاقتارى قانشا­لىق­تى ەدى؟ سىر بويىندا مىڭ­دا­عان بالا وقي­تىن مەكتەپتەر بولدى ما؟ جەتپىس جىل بويى جول جوندەۋ كورمەي, اۋىل اراسى الىستاپ كەتكەن ەمەس پە ەدى؟ ءبىز كەشەگە دەيىن قۇدىقتان ساپا­لى اۋىز سۋ ءىشىپ پە ەدىك؟ تا­ماقتى تالعاپ ىشەتىن, كيىمدى تاڭداپ كيەتىن حالىقتىڭ جاعدايى وسىنداي دارەجەدە مە ەدى؟ – دەدى ولمەسحان ماتەن ۇلى. – ال وسىنىڭ ءبارى كورەگەن كوش­باسشى, سارابدال ساياساتكەر نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ جەمىستى ەڭبەگى­نىڭ ارقاسى, – دەگەندە الاڭ جاپپاي قولدادى. – تاريح بەتىندە تەڭىزدى ەكىگە بولگەن جاعداي جوق, قۋاتتى قازاقستان ارال تەڭىزىنە وسىنى جاسادى. قازاقستان دەگەندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارقىن بەينەسى, پاراساتتى ءىسى كورىنەدى. ارال قالاسىندا تۇراتىن 105 جاستاعى كوكىرەگى كۇمبەز اجە ءال­پەش سادىقوۆا ايتادى: اينالايىن ولمەسحان, جاسىم بولسا 106-عا قا­را­دى. نۇرسۇلتان بالام مەنەن 40 جاس­تاي كىشى, ءالى قانشا بولاشاعى بار, سونى ۇلكەن بولسام دا كورگىم كەلەدى. ەندەشە, سول كۇنگە جەتۋگە قازاقستان, نۇرسۇلتان, «نۇر وتان» ەسىمدەرىمەن ەرتەڭگى كۇنگە بىرگە بارۋ باقىتىن بۇيىرتسىن, – دەپ اياقتادى ءسوزىن. پرەزيدەنت مەرزىمىن ۇزارتۋعا قا­تىستى اكتسياعا قىزىلورداداعى بار­لىق ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى قا­تىسىپ, باستامانى ءبىراۋىزدان قول­دايتىندارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ولار­دىڭ قاتارىندا «رۋحانيات» پار­تياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى­نىڭ جەتەكشىسى اتاباي بازارباي, «قا­زاقستاننىڭ ورىس ۇلتى» قاۋ­ىم­­داس­تىعىنىڭ وبلىستىق ءبولىم­شە­سى­نىڭ باسشىسى ۆلاديمير تولوكوننيكوۆ, «قىزىلوردا جاستارى» قاۋ­ىم­داس­تىعىنىڭ توراعاسى باۋ­ىر­­جان ماستەكوۆ, سامبو كۇرەسىنەن حالىقارا­لىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, ەكى دۇركىن ازيا ويىن­دا­رىنىڭ چەمپيو­نى ديانا ءسادۋا­قاسوۆا, قا­زاقستان كاسىپكەرلەرى مەن جۇمىس بەرۋشى­لەرى­نىڭ جالپى­ۇلتتىق «اتامەكەن» وداعىنىڭ قىزىلوردا في­ليالىنىڭ جەتەكشىسى الماسبەك تۇرتاەۆ, «يگىلىك» كور­پوراتيۆتى قو­رىنىڭ پرەزيدەنتى اقتولقىن شەرەحاندار  بار. جيىن بارىسىندا اكتسياعا قا­تىسۋشىلار وبلىس جۇرتشىلىعىنا ۇندەۋ قابىلدادى. ۇندەۋدە «الاش­تىڭ اناسى» اتانعان سىر ەلىنىڭ جۇرتشىلىعى قازاق­ستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى, نۇر­سۇلتان نازار­باەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەت­تىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى جالپى­حالىق­تىق رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرە وتىرىپ, ەلبا­سىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى, ەكونوميكالىق دامۋىمىزدى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك يگىلىگىن ارتتىرۋداعى ءوزى باستاعان يگى ىستەرىن ءوزى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋىن قالايدى جانە ەلباسىنا زور سەنىم بىلدىرەدى» دەلىنگەن. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا.

كەلەشەك ءۇشىن كەرەك

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كاسىپكەر قايرات بالابيەۆ وسىدان اتتاي جەتى جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا كاسىپكەر­لەر­دى الەۋمەتتىك نىساندار سالۋعا شاقىر­عان باستاماسىن قىزۋ قول­داعان­داردىڭ ءبىرى. حالىققا قاجەتتى ساۋدا ورىن­دا­رىن سالىپ, تاسى ورگە دومالاپ تۇر­عان جىگىت اعاسى جۇبايى قار­لىعاش بەكبوسىنوۆامەن كەڭەسىپ, “اتف” جانە “تسەنتركرەديت” بانكتەرىنەن 10 ملن. دوللار نەسيە الا­دى دا بالا ­باقشالار مەن مەكتەپ سالۋ ىسىنە كىرىسىپ كەتەدى. باس­تاپ­قىدا بانكتەردىڭ ۇستەمەسى 18 پاي­ىز بولعان. ەل ءمۇد­دەسى ءۇشىن تاۋەكەلدىڭ قايى­عى­نا مىنگەن قايراتتاي جىگىتتەردى دولى داۋ­ىلدىڭ وتىنە تاستاماپتى ەلباسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارالا­سۋى­مەن الەۋمەتتىك نىساندار سالىپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ بانككە بەرەشەگى 11 پايىزعا دەيىن ازايعان. سونىڭ ناتيجەسىندە, حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا ساي “ايگەرىم”, “بالا بي” بالا باقشالارى مەن ەركىن ويلى, تالانتتى مۇعالىمدەردىڭ ءوزىن­دىك باع­دارلامالارىن جۇزەگە اسى­رۋعا جاعداي جاسايتىن قا­زاق­شا, ورىس­شا جانە اعىلشىنشا وقىتا­تىن “بايتەرەك” مەكتەبى اشىلعان. دۇنيە ءجۇزىن داعدارىس سال­قىنى سەرگەلدەڭگە سالعاندا ءبىزدىڭ قازاق­ستان ەل ەكونوميكاسىنا وراسان قار­جى سالىپ جاتتى, دەيدى قايرات راحىم ۇلى. رەفەرەندۋم تۋرالى يگىلىكتى باستاما كوتەرىلگەن سوڭ شىم­كەنت قالاسىنداعى ءوزىم جانە زايى­بىم قارلىعاش ەكەۋمىز قۇرىل­تاي­شى رەتىندە باسشىلىق جا­سايتىن سەگىز سەرىكتەستىكتىڭ باس­شىلارى مەن مۇشەلەرىنىڭ بىزگە بىلدىرگەن ءوتىنىش­تەرىنە ساي «نۇر وتان» حدپ ءتور­اعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين مەن وسى پارتيانىڭ وڭ­تۇستىك قا­زاقستان وبلىستىق فيليالى ءتور­اعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلاس­بەك سادىبەكوۆكە ارنايى حات جولدادىق. ەلباسىنىڭ وكىلەتتىك مەر­زىمىن ۇزارتۋدى تولىق قولداي­تى­نى­مىزدى جانە بار­شا­مىز ءبىراۋىز­دان داۋىس بەرەتىندىگىمىزدى شىنايى نيەتپەن ءمالىم ەتتىك. سەگىز سەرىكتەستىكتە ءۇش مىڭعا جۋىق ادام قىزمەت ەتەدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى تولىعىمەن قول­داپ وتىر. تاۋەلسىزدىك العان جىل­دارى كەشە عانا كەڭەستىك جۇيەدە بولعان مەملەكەتتەر سەكىلدى قازاق­ستاننىڭ دا جاعدايى مۇشكىلدەۋ بولعانى بەلگىلى. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ار­قاسىندا 19 جىل ىشىندە الەم تاني­تىنداي, مويىن­دايتىنداي دارەجەگە جەتتىك. قاراپايىم ىسكە بەيىمى بار سان مىڭداعان كاسىپكەرلەر وزدەرى يگەرگەن كاسىپتى جەتىلدىرۋدەن ءناسىبىن تاۋىپ, بيزنەس سالاسىنداعى جول­دا­رىن تا­بىستى جالعاستىرۋدا. وسى­نىڭ بار­لىعى كىمنىڭ ارقاسىن­دا ورىندالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا دەگەندە, ونىڭ ەڭ ۇشار باسىندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز, ۇلت كوشباسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ سىندى بيىك تۇلعانىڭ تۇر­عاندىعىن قانداي ماقتانىشپەن ايتساق تا ارتىقتىق ەتپەيدى. ۇلت كوشباسشىسى جايىندا ۇلا­عاتپەن ويلانعاندا ول كىسىنىڭ ەل ءۇشىن اتقارعان ءىسىنىڭ, جەكە ۇلە­سى­نىڭ ءبىزدىڭ ولشەمىمىزدەن الدەقايدا بيىك ەكەنىنە الەمدىك دەڭگەيدەگى سا­رابدال سايا­ساتشىلار مەن ساراپ­شىلار وزدەرىنىڭ وڭ باعاسىن الدە­قاشان بەرىپ قويعان. دامىعان ەل­دەردىڭ ءوزى داعدارىستىڭ تۇساۋىندا بۇلقىنىپ جاتقاندا, سول قيىن­دىق­تان حالقىن الىپ شىققان ءارى ونىڭ ىلگەرى وركەندەۋ دەڭگەيىن تومەندەتپەگەن ساناۋلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسىندا تاعى دا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. سون­دىق­تان دا قازاقستان حالقى تاعدى­رىن ەلباسىمەن تىكەلەي بايلا­نىستىرادى. باسقوسۋدا سەگىز سەرىكتەستىكتىڭ باسشىلارى وسىنداي وي قوزعادى. ين­نوۆاتسيالىق ورتالىقتىڭ دي­رەك­تورى ناتاليا تەن كەيبىر اقپارات قۇرال­دارىنىڭ ارانداتۋشى­لى­عى­مەن كەلىسپەيتىندىگىن ايتتى. “كەيبىر مەملەكەتتەر دەموكراتيا دەگەندى العا تار­تىپ, وزدەرىندەگى جۇيە­نى بىزگە كۇشتەپ تاڭعىسى كەلەدى. ەلدى ولاي دۇرلىكتىرۋ جاقسىلىق ەمەس. حالىق قالاۋى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان حالقىنا بار كەرەكتى بەرىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, ءار ءتۇرلى ەتنوستار اراسىندا جاراسىمدى ىن­تىماق بار. سون­دىق­تان, ءبىز ەلباسىمىزبەن بىرگەمىز. “بايتەرەك” مەكتەبىنىڭ دي­رەك­تورى  مارينا پونتي  قازاق­ستان­دىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دەڭگەيى جىل سايىن ءوسۋ ۇستىندە ەكەندىگىن ايتتى.  ال, ءبىلىمدى ۇرپاق – مەملەكەتتىڭ كەمەل كەلەشەگى. اتا زاڭىمىزعا ەلباسى اتاۋىنىڭ ءمار­تەبەسى مەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءجو­نىندەگى وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلاردى ەنگىزۋ جونىندەگى پارلامەنت مۇشەلەرى جاساعان ۇسىنىس­تار مەملەكەت كەمەلدىگى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتىلىك ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. مىنە, رەفەرەندۋم بىزگە وسى ءۇشىن قاجەت. وسىن­داي ويلاردى سەرىكتەستىك باسشى­لارى امانتاي مامەدوۆ, ەلەنا كاسيانوۆا, ءجانابىل ساباەۆ, قارلى­عاش نادىرقۇلوۆالار دا ايتتى. باقتيار تايجان, شىمكەنت.

رەفەرەندۋمعا جۇرتشىلىق كوزقاراسى قانداي؟

2011 جىلدىڭ قاڭتار ايى بويىنا بىرقاتار قا­زاقستاندىق ۇيىمدار قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەت­تى­گىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىنەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ باس­تا­ما­سىنا ازاماتتاردىڭ كوز­قاراستارىن ءبىلۋ بوي­ىن­شا  الەۋمەتتىك سۇراۋ سالۋلار جۇرگىزدى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋ­رالى وڭ شەشىم قا­بىل­دانا قالعان جاع­داي­دا رەسپوندەنتتەردىڭ 85 پايىزى داۋىس بەرۋگە قاتىسۋعا دايىن. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ءجو­نىنەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باس­تامانى سۇراۋ سالىن­عانداردىڭ 93 پاي­ىزى قولدايدى. قۇلشىنىس ۇلكەن «نۇر وتان» حدپ-نىڭ باستا­ماسىمەن دەموكراتيالىق كۇش­تەردىڭ جالپى­ۇلت­تىق «قا­زاق­ستان-2030» كوا­ليتسيا­سى­نىڭ قۇرى­لۋىنا وراي سەمەيدە قالا اكتي­ۆىنىڭ جيىنى بولىپ ءوتتى. جيىنعا ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىل­دەرى, جاستار كوپتەپ قاتىستى. جيىن جۇمىسىن اشقان رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى باستاما­شى توپ توراعاسى, شاكارىم اتىن­داعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ رەكتو­رى ەرلان سىدىقوۆ بۇگىنگى كۇن ءتار­تىبىندەگى ماسەلەگە قىسقاشا توقتالا كەلىپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋ مەن كواليتسيا قۇرۋ ساياسات جالاۋى ەمەس, ۋاقىت, ەل قالاۋى ەكەندىگىن ايتتى. ول سولاي دەي كەلىپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءجو­نىن­دە باس­تاما كوتەرىلىپ جاتقان ەلى­مىز­دىڭ شىعىس ايماعى, سەمەي ءوڭى­رىن­دە ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە قو­عامدىق ۇيىمدار تارا­پى­نان كوا­ليتسياعا كىرۋگە زور قۇل­شى­نىس بولا­تىن­دىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. ايتقانداي-اق, جيىندا ءسوز ءسوي­لە­­گەن­دەردىڭ ءبارى ءبىر توقتامعا كەلىپ جات­تى. ماسەلەن, «نۇر وتان» حدپ-نىڭ قا­لا­لىق فيليالى ءتور­اعاسىنىڭ ورىن­باسارى زۋلفيا جامالتدينوۆا وسىن­دا باستالعان باستاما جەرىنە جەتكىزىلۋى ءتيىس دەسە, «اق جول» دەمو­كرا­­تيا­لىق پار­تيا­سى قا­لالىق في­لي­الىنىڭ توراعاسى ورىن­بەك سارسەن­بين جي­نال­عان­داردى ەلىمىزدى ءبىر بەلەستەن ەكىنشى بەلەسكە باستاپ الىپ كەلە جات­قان ەلبا­سى­مىزدى قولداۋعا شاقىرا وتىرىپ, اقجولدىقتاردىڭ كوا­ليتسيا قاتا­رى­نان تابىلاتىن­دىق­تارىنا سەن­­دىردى. ال ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ ار­داگەرى, تاتار ۇلتتىق-ءما­دە­ني ورتا­لى­عى توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى عا­زيز احمەروۆ بولسا, وسى ماسەلە بوي­ىن­شا استانادا ارداگەرلەر پلەنۋمى كوا­لي­تسيا­عا كىرەتىندىكتەرىن مالىمدەگە­نىن ايتا كەلىپ, بۇل يگى باستامادان سەمەيلىك ارداگەر­لەردىڭ دە سىرت قالماي­تىن­دىقتارىن ءبىلدىردى. سەرۆيس كوللەدجىندەگى جاستار كوميتەتىنىڭ ءتور­اعا­سى ولجاس سوعىمباەۆ جاستار تىلەگىن جالىندى جىر جولدارىمەن جەتكىزدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.