28 قاڭتار, 2011

ەلىمىزدى جۇرت ەلباسى ارقىلى تانىدى

465 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
كەشە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ كونتسەرت زالىندا بريتانيالىق ساياساتكەر, جازۋشى دجوناتان ايتكەننىڭ «نازارباەۆ جانە قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. كىتاپ اۆتورى دجوناتان ايت­كەن ساياساتتا كەزدەيسوق جان ەمەس. 1942 جىلى يرلانديانىڭ استاناسى دۋبلين قالاسىندا تۋ­عان ونىڭ اتاسى راگبي مەن اكەسى ايتكەن دە بريتانيا پارلامەنتىندە كونسەرۆاتورلار پار­تيا­سىنىڭ مۇشەسى بولعان. ءوزى دە بريتانيا ۇكىمەتىنىڭ جانە پار­لامەنتىنىڭ بۇرىنعى مۇشە­سى. ءۇل­كەن ساياساتتان كەتكەننەن كەيىن ول الەمدىك تاريحتاعى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, ونىڭ قالا­مى­نان 10-نان استام شىعارما تۋعان. تۇساۋكەسەردى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەك­تورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءجۇر­گىزىپ وتىردى. اۆتوردىڭ نازارباەۆ تۋرالى كىتابىنىڭ تۇ­ساۋكەسەرى بۇ­عان دەيىن انگليادا, اقش-تا, ءتۇر­كيادا, رەسەيدە ءوت­كەن­دىگىن ايتىپ, ءارى قاراي ويىن جالعاستىرعان ول كىتاپتا ەلبا­سىنىڭ بۇكىل ءومىر جولى وتە جاق­سى كورسەتىلگەنىن, قايرات­كەرلىك جار­قىن كەلبەتىنىڭ دە نا­نىمدى سۋرەتتەلگەنىن, رەفورما­تور­لىق كەس­كىنى دە, قازاق مەملەكەتىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگى دە جاقسى ايتىلعانىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق م.جولداسبەكوۆ: «اۆ­توردىڭ دەموكراتيا تۋرالى كەي كوزقاراستارىمەن دە كەلىسە قويۋ قيىن. باتىس دەموكراتياسى قازاققا ولشەۋسىز كيگىزە سالا­تىن كويلەك, يا كوستيۋم ەمەس, كەرەك بولسا ول وتباسىندا ءتار­بيە­لەنەتىن بالا دا ەمەس. دەموكراتيا – ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپ­تا­ساتىن, ءار ەلدىڭ تاريحىنا, ۇلت­تىق ەرەكشەلىكتەرىنە, داستۇرىنە ىڭعايلانا­تىن قۇبىلىس. دەمو­كرا­تيانى قو­عام قالىپتاس­تى­را­دى, زامان قالىپتاستىرادى. ۇلى­بريتانيادا ازاتتىق حار­تيا­سىنىڭ 1200-ءشى جىلدارى قابىل­دانعانىن, اعىل­شىن ايەلدەرى وزدەرىنىڭ ساياسي قۇقىعىن سودان 700 جىل وتكەننەن كەيىن عانا العانىن ايتكەن مىرزا جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. ال, ءبىز تاۋەل­سىزدىگىمىزگە 1991 جىلدىڭ ايا­ع­ىندا عانا قول جەتكىزدىك», دەدى. م.جولداسبەكوۆ كەلەسى كەزەكتە قازاقتا دەموكراتيا بول­عان جوق دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك, دەگەن پايىمىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, حالقىمىزدىڭ تابي­عا­تىن­داعى كىسىلىك, ادەپتى­لىك, قايى­رىمدىلىق, پاراسات­تى­لىق, كىشى­نىڭ ۇلكەندى سىيلاۋى دەيتىن مىنەزى, ءتىپتى قازاق دالا­سىندا ءتۇر­مە­نىڭ بولماۋى دا, ەسىگىنە ق ۇلىپ سالماعان سالتى دا دەموكرا­تيانىڭ ايقىن بەلگىسى بولىپ تابىلادى. دەموكراتيا دەگەنىمىز – ەركىندىك. قازاق – باسىنان ەركىن حالىق. سون­دىق­تان ەۋرو­پا­داعى, باتىستاعى دوستارىمىز دەموكراتيا دەگەن ءسوزدى وتە ساق­تىق­پەن, ادەپپەن پايدالانۋى كەرەك. كىتاپتىڭ الداعى باسى­لىم­دارىندا اۆتور وسى ايتقانداردى ەسكەرەدى دەپ سەنەمىن, دەدى جۇرگىزۋشى. م.جولداسبەكوۆ ءسوزىنىڭ سو­ڭىن­دا ۇلى قازاق دالاسىندا بۇ­رىن دا ارقالاي مەملەكەتتىك قۇ­رىلىمدار بولعانىن, بىراق ولار­دىڭ ەشقايسىسى ءدال بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىندەي ءتورت قۇبى­لاسى تۇگەل, دەربەس مەملەكەت بول­ماعانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە تۇتاس مەملەكەت قۇرۋدىڭ تاجىريبەسى دە بولعان ەمەس, دەدى جۇرگىزۋشى وسى ورايدا. تالاي كەمەڭگەرلەر دە, دا­نالار دا, شەشەندەر دە, كو­سەم­دەر دە, باتىرلار دا, اقىلماندار دا ءومىر سۇرگەن. بىراق نازار­باەۆ­قا دەيىن جاڭا مەملەكەت ورناتقان, ونى باياندى ەتكەن, نىعايتقان, الەمگە تانىتقان, مويىنداتقان ءدال سول كىسىدەي تاريحي تۇلعا بول­عان جوق. تاريحتىڭ ءبىز بىلەتىن شىن­دىعى وسى. بۇل كىتاپتا سول كەزدە ارقالاي قىزمەتتە بولعان, ەلباسىنا قولعابىس تيگىزگەن كوپ­تە­گەن كىسىلەردىڭ كەيبىرىنىڭ اتتا­رى اتالادى. ولاردىڭ ءبىرازى وسى زالدا وتىر. ەندى سول كىسىلەرگە ءسوز بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر, دەپ ءسوز كەزەگىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتا­تى ومىربەك بايگەلديگە ۇسىندى. – بىلتىرعى جىل قازاق ءۇشىن قۋانىشتى وقيعالارمەن اياقتا­لىپ, قازاقتىڭ اتى الەمگە جايى­لىپ, ابىرويى اسىپ ەدى, ال بي­ىل­عى جىل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تولاتىن, وتكەن ءومىردىڭ قورىتىن­دى­لارىن شىعاراتىن كە­زەڭ بول­عا­لى تۇر. جىلدىڭ باسى جاقسى وقي­عالارمەن باستالدى. مىنە, سونىڭ ءبىرى – بۇگىنگى تۇساۋ­كە­سەر, – دەدى دەپۋتات. – شىن مانىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز وسى جىلدار ىشىندە ۇلى جولدارمەن ءجۇرىپ ءوتتى. سونىڭ باسى-قاسىندا بىزدەر دە جۇردىك. ءبىزدىڭ ەل­با­سىمىز كەزىندە وداقتىق دەڭ­گەي­دەگى ۇلكەن لاۋازىمدى قىز­مەتكە شاقىرىلعانى دا ەسىمىزدە, سوندا ونى قالامادىق, ويتكەنى, ەلى­مىز باس­شىسىز قالا ما دەپ قي­نالدىق. ال 20 جىلدا ەلىمىز كوپ­تەگەن اۋىرت­پالىقتى ارتقا تاستاپ, ءوز دامۋىنىڭ داڭعىلىنا ءتۇستى. قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ەلبا­سىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا جارقىن بەتتەرى جازىلىپ جاتىر. مۇنان سوڭ مىنبەرگە سەناتور قۋانىش سۇلتانوۆ كوتەرىلگەن. كى­تاپقا قاتىستى ءوز تۇيگەنىمدى ايتسام, ءبىرىنشى – بۇل كىتاپتىڭ جاڭالىعى – تاريحي ساياسي دەرەكتىلىگى, ەكىنشىسى – ەۋروپا جۇرت­شى­لىعىندا بۇرىنعى كەڭەس ودا­عى­نان شىققان ەلدەرگە, ءتىپتى ازيا ەلدەرىنە قاتىستى قالىپتاسقان ستە­رەوتيپتى بۇزىپ, اۆتوردىڭ ءوزى­نىڭ كوزقاراسىن ۇسىنۋى, بار جاقسىلىق پەن وركەنيەتتىڭ تەك كارى قۇرلىقتا عانا ەمەس, وزگە جۇرتتا دا بار ەكەنىن ايتىپ, قالىپتاسقان قاعيداتتى قايتا قاراۋ ءجون دەگەنى. ءۇشىنشىسى – ارينە, شۇكىرشىلىك, جالپى بۇل– تۇلعاتانۋداعى ەرەكشە ەڭبەك, دەدى سەناتور. «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋب­لي­كالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: «ءبىز با­عالاۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. ال ول سا­لىستىرمالى كاتەگوريا. ءبى­رەۋ­دىڭ «كەرەمەت» دەگەنىنەن ءبى­رەۋدىڭ «جامان ەمەس» دەگەن با­عاسىنىڭ ارتىق بولۋى مۇمكىن. ءبارى دە باعانى كىمنىڭ بەرۋىنە بايلانىستى. ءبىز ءوزىمىز قانشا ايتساق تا, ءبىز تۋرالى, ەل تۋرالى, ەلباسى تۋرا­لى سىرت­تان ايتىلعان ءسوزدىڭ قۇنى ءبو­لەكشە. ەندەشە, ءبىز وسى كىتاپ­تىڭ جازىلۋ فاكتىسىنىڭ وزىنە ەرەك­شە نازار اۋدارۋىمىز قا­جەت. اۆتور نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قىزمەت اياسى تەك قازاق­ستان­مەن شەكتەلمەيتىنىن دالەل­دەيدى, ونىڭ ەلىمىزدى دامىتۋمەن, كور­كەي­تۋمەن شەكتەلىپ قالماعان­دى­عىن دايەكتەيدى, نۇر­سۇلتان نا­زارباەۆتىڭ كەڭەس ودا­عىنىڭ ىدى­راۋى تۇسىنداعى, گكچپ ب ۇلىگى كەزىندەگى, تمد-نى قۇ­رۋداعى بۇكىل الەم تاعدىرىنا اسەر ەتكەن قادامدارىن ناقتى مىسالدارمەن كورسەتەدى», دەدى. سونداي-اق س.ابدراحمانوۆ جي­نال­عاندار نا­زا­رىن مىنا جايعا بۇرىپ ءوتتى. ول – كىتاپتا ۇلتى­مىزدىڭ ابىز اقساقالى بايكەن اشىموۆكە قاتىستى دە­رەك­تىڭ بۇر­مالانۋى: «ماسەلە دجوناتان ايتكەننىڭ ءباي­كەن ءاشى­موۆ­تىڭ ۇك­ى­مەت باس­قارعان 14 جىلىن 20 جىل دەپ كورسەتكەنىندە ەمەس, سول جىل­داردى ول تەك بيلىككە باس شۇل­عۋمەن عانا وتكىزدى  دەۋىندە. ال ول باعا بايكەن ءاشىموۆتىڭ ءومىر سي­پاتىنا ءدال ۇيلەسپەيدى», دەدى س.ابدراحمانوۆ. با­سى­لىم باس­شىسى بۇدان كەيىن كىتاپ اۆتورى­نا قۇندى ەڭبەگى ءۇشىن راحمەت ايتا كەلىپ, نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ الەم­دىك دەڭگەيدەگى ساڭ­لاق ساياساتكەر رەتىندە اي­رىقشا تانىلعان تۇسى ەلىمىزدى ەقىۇ تورىنە الىپ شىق­قان, ۇيىم ءسامميتىن ءوت­كىزۋگە قول جەت­كىزگەن شاعى ەكەندىگىن ەسكە سا­لىپ, الداعى كەزدە وسى كەزەڭ­دەردى قامتيتىن ەڭبەك جا­زۋىن ۇسىندى. تۇساۋكەسەردە عالىمدار ماق­­سۇت نارىكباەۆ, جابايحان ءابدىل­دين, ستۋدەنت ارايلىم سەيىتجان ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. ءراسىمنىڭ سوڭىندا اتا عۇرپىمەن شاپان جابىلىپ, قۇرمەت كورسە­تىلگەن دجوناتان ايتكەن ءوزىنىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى. بولاشاقتا قازاق­ستاننىڭ XXI عاسىرداعى دامۋى جايىندا كىتاپ جازاتىن ويى بار­لىعىن ايتىپ, ءوز تۋىن­دىسىنا قاتىستى ايتىلعان جەكەلەگەن تىلەك-ەسكەرتپەلەردىڭ دۇ­رىس­تى­عىن, ەندىگى شىعارما­سىن­دا ولاردى ەسكەرەتىندىگىن ءمالىم­دەدى. انار تولەۋحانقىزى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە قاي جولدار جابىق تۇر؟

اۋا رايى • بۇگىن, 10:20

ءىلتيپات پەن ىزەت ۇلگىسى

قوعام • بۇگىن, 09:55

حالىق قۇرمەتتەگەن قۇتقارۋشىلار

قۇتقارۋشى • بۇگىن, 09:35

انتىنا ادال دارىگەر

قوعام • بۇگىن, 09:30

يگى ءىستىڭ يەسى

قوعام • بۇگىن, 09:25

ەسەلەنگەن جاقسىلىق

پىكىر • بۇگىن, 09:20

مەيىربان جۇرتىما ريزامىن

قوعام • بۇگىن, 09:10