باقىلاۋسىز باعالار

ماسەلەنىڭ ءمانىسى قارا باستىڭ قامىن كوز­دەگەن ساۋداگەر-دەلدال­دار­دىڭ اشكوزدىگى مەن جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ جوقتىعىنان ورىن الىپ وتىر. ەل وڭىرلەرىندەگى باعانىڭ دۇركىن-دۇركىن ءوسۋى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. جايشىلىقتا قارا حالىققا قىمباتشىلىقتىڭ قىر-سىرىن تۇسىندىرگەندە قىرىق سىلتاۋىن العا توساتىن جانە قالىپتاسقان جاعدايدى جۋىپ-شايىپ كورسەتەتىن ۆەدوموستۆو جەتەكشىلەرى وبلىس باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆتىڭ توراعالىعىمەن باعانى تەجەۋگە بايلانىستى شۇعىل وتكىزگەن كەڭەستە ءوز كىنالارىن مويىنداعان بولۋى كەرەك, ەش ءۋاج ايتا الماعان كۇيى ءۇن-ءتۇنسىز قالدى. ويتكەنى, سەرىك سۇلتانعازى ۇلى جۇرتشىلىق كوپ تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن تاعامداردىڭ جانە كوكونىس تۇرلەرىنىڭ بولشەك ساۋداداعى قىمباتتاۋ سەبەپتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى سۇراستىرىپ, تالايلاردىڭ قىزارۋىنا تۋرا كەلدى. قاراقۇ­مىق جارماسى, بيداي ۇنى, قانت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعالارى وسكەن. ال, كارتوپ پەن كوكونىس اسپانداپ كەت­كەن. ماسەلەن, كارتوپ مول وسە­تىن قاراتوپىراقتى وڭىردە «ەكىنشى نان» 1,5 ەسە قىمباتتاپ, 200 تەڭگەگە دەيىن جەتۋىن ەشنارسەمەن اقتاۋعا بولمايدى. «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەس­تى­گىنىڭ «قىزىلجار» كوممۋنالدىق بازارىنا ءار كيلوسىن 55 تەڭگەدەن جەتكىزگەن كارتوبى بولشەك ساۋدادا 1,5 ەسەگە ارتىپ كەتكەنىن قۇ­زىر­لى ورىندار كورە-بىلە تۇرا شارا قولدانۋعا قاۋقارسىز بول­عان. قىزىلشا – 43, كاپۋستا – 41, ءسابىز – 21, پياز  17 پايىزعا كوتە­رىل­گەن. قاداعالاۋشى ورگاندار مەن بازارلاردىڭ اكىمگەرلەرى كو­تەر­مە جانە بولشەك ساۋدا ارا­سىن­داعى ايىرماشىلىق 20 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس ەكەندىگىن بىلگەنىمەن, ولقىلىققا كوز جۇما قاراعان. «قى­زىلجار», «يۋجنىي» كوممۋ­نال­دىق بازارلارىنداعى قىمبات­شى­لىق تا جالىنا قول اپارت­پاي­دى. ايماق باسشىسى جيىندا مى­نانداي سوراقى فاكتىلەر كەلتىردى. ءىرى قارا مالدىڭ سان ەتتەرى  ەشبىر قۇجاتسىز بازار سورەلەرىن اينا­لىپ باسقا جاقتارعا جونەلتىلىپ وتىرعان. وسىنىڭ ءوزى-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قا­راس­تى اۋماقتىق ينسپەكتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى جۇ­مى­سىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن اڭ­عار­تادى. سول سياقتى ءسۇت  جانە جۇمىرتقا وندىرەتىن شارۋاشى­لىقتار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن دەمەۋقارجىنى مىسە تۇتپاي باعانى جارىسا كوتەرگەن. وبلىس وسى ونىمدەر بويىنشا رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىن الاتىنىنا قاراماستان, سىرتتان تاسۋى قالاي دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. سو­نىڭ سالدارىنان جۇمىرتقانىڭ ون داناسى 200 تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. تالداۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, ءونىم­دەر سىرتقا ارزان باعاعا ءجو­نەل­تىلىپ, قىمبات باعاعا اكەلىنىپ ءجۇر. كۇزدە جەرگىلىكتى اۋىلشارۋا­شى­لىق تاۋار وندىرۋشىلەرى ءوز ونىمدەرىن قولجەتىمدى باعاعا ءوت­كىزە الماي, ۇلكەن سەرگەلدەڭگە ءتۇ­سە­تىنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ونىڭ اقىرى ويدان-قىردان اعىلعان دەل­دالدارعا ارزان باعاۋعا ۇستا­تىپ ءجى­بەرۋگە سوقتىرادى. وسىنىڭ زار­دابىن ەندى وبلىس تۇرعىندارى تارتىپ وتىر. شاماسى, مۇددەلى ۇي­ىمدار «جاز شاناڭدى, قىس ارباڭدى سايلا» دەگەن ناقىلدى ەس­تەرىنەن شىعارىپ العانعا ۇق­سايدى. ايتپەسە, وبلىس كارتوپ, ءسابىز سەكىلدى ونىمدەرمەن ءوزىن-ءوزى قام­تاماسىز ەتەتىن ايماققا جاتا­دى.  جيىندا  نان جانە نان ءونىم­دە­رىنىڭ باعاسى ساقتالىپ وتىر­عا­نى اتاپ كورسەتىلدى. دۇرىس-اق. ال, «سۇلتان» اق ماكارون ءونىم­دەرىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. بى­لايشا ايتقاندا, بيدايدان جاسا­لا­تىن تاعامداردىڭ ءبىرىنىڭ باعا­سى وسكەن, ەكىنشىسى بۇرىنعى كۇيىن­دە قالعان. قايسىسى قيسىندى؟ بازارلاردا, دۇكەندەردە شوشقا, قۇس ەتتەرىنىڭ باعالارى بىرقالىپتى. ەندى سيىر ەتىن ساتىپ الۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. وسىنداي كەرەعارلىقتىڭ ءبىر سەبەبىن قاداعالاۋ ورىندارى تارا­پى­نان باقىلاۋدىڭ بوساڭسىعانى­نان ىزدەگەن ءلازىم. ونىڭ ۇستىنە بازار باسشىلارى مەن اكىمگەرلەر حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك مىندەتىن ۇمىتقان ءتارىزدى. باعانى ءجون-جوسىقسىز وسىرۋگە مۇددەلى دەلدال-ساۋداگەرلەر جاي­لى اڭگىمە بولەك. ولاردىڭ تەك قانا بايۋدى ويلاعان ولەرمەندىگى نە­گىزىنەن وڭتۇستىك ايماقتاردان جەت­كىزىلەتىن كوكونىس پەن جەمىس-جيدەككە قاتىستى ءجيى ايتىلادى. ساۋدا-ساتتىقپەن كوبىنە جەكە ادامدار اينالىساتىندىقتان, ءار­قايسىسى­مەن كەلىسىم-شارت جاساۋ قيىن. ەكىنشىدەن, ول وڭىرلەردەن  جەتكىزىلەتىن ونىمدەردى بازار باس­شىلارى كوتەر­مە باعامەن ساتىپ الىپ, ءوز ۇستەمە­لەرىن قوساتىنى, ءتىپتى رەسەي اسىرىپ جىبەرەتىنى جا­سىرىن ەمەس. ونىمدەر تۇتىنۋ­شىلارعا جەتكەنشە باعا بىرنەشە رەت ۇستەمەلەنەدى. سوندىقتان تىكەلەي تاسىمالداۋ جايىن جۇيەلى ۇيىمداستىرمايىنشا ءىس تۇزەل­مەي­دى. مىنە, ءتيىستى ورىنداردان قاتاڭ باقىلاۋدىڭ ورناماعانىن ساۋداگەرلەر مەن دەلدالدار, بازار باسشىلارى  وسىلايشا شەبەر پاي­دالانا بىلەدى. كەڭەستە وبلىس اكىمى ءىرى شا­رۋاشىلىق-كاسىپورىندارمەن مەموراندۋم جاساۋ, ونىمدەردى  تىكەلەي تاسىمالداۋ ءىسىن جولعا قويۋ, كا­سىپورىن جانە بازار باسشى­لا­رى­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن بەلگىلەپ, قولجەتىمدى باعانى قالىپتاستىرۋدىڭ, قىم­بات­شىلىقتى تەجەۋدىڭ باسقا دا شارالارىن اتاپ كورسەتتى. ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.