«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
ەكولوگيالىق تولەمدەر ءتيىمدى جۇمسالۋى ءتيىس
قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس وتكەن جىلى سالادا اتقارىلعان ىستەر مەن شارالار تابيعاتتىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالىپتى. بۇل جونىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىموۆ جىل قورىتىندىسى شىعارىلعان القا ماجىلىسىندە جاريالادى. وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىسىپ, جيىن سوڭىندا مينيسترلىك الدىنا قويىلاتىن 2011 جىلدىڭ ماقساتتى ينديكاتورلار مەن كورسەتكىشتەردىڭ ورىندالۋىنا مىندەتتەيتىن مەموراندۋمعا قول قويدى. القا ماجىلىسىندە مينيسترلىكتىڭ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى, نۇرا-سارىسۋ ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ارداق رايىمبەكوۆ ءوز بايانداماسىندا “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كاسىپورنىنىڭ 2008 جىلدان بەرى قورشاعان ورتاعا تەحنوگەندىك اسەردى ازايتۋ تالاپتارىن ورىنداماي وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا 2009 جىلعا جوسپارلانعان قارجىنىڭ جەتكىلىكسىز ءبولىنۋىنە بايلانىستى ەكولوگيالىق زاڭنامالاردا بەكىتىلگەن تالاپتاردى ورىنداماي كەلگەن. ال 2009 جىلعا جوسپارلانعان قارجىنىڭ 19 پايىزىن عانا يگەرگەن. سونىڭ سالدارىنان ەميسسيالىق ءنورماتيۆتى بىرنەشە ەسەگە ارتتىرىپ جىبەرگەن. سول ءۇشىن “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” كومپانياسىنا وتكەن جىلى ءجۇرگىزىلگەن ينسپەكتسيالىق تەكسەرىس بارىسىندا 7 ملن. تەڭگە كولەمىندە تولەم تولەۋ مىندەتتەلدى, دەدى ول. كومپانيادا قازىرگى تاڭدا دا وسى جاعداي ورىن الۋدا. 2010 جىلى ءبىر شارا عانا تولىعىمەن ورىندالعان. قولداعى بار مالىمەتتەر بويىنشا, 2010 جىلى 10 ملرد. تەڭگە جۇمساۋ جوسپارلانسا, “ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ” سونىڭ 3 ملرد. تەڭگەسىن عانا يگەرگەن. كومپانيا بۇگىنگى كۇنى تەك وبلىستا ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ءىرى تابيعات پايدالانۋشى كاسىپورىن بولعاندىقتان, ولاردىڭ تاراپىنان تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن ورىنداۋ بارىسى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاراستىرىلدى, – دەدى ا.رايىمبەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, كومپانيا باسشىلىعى وسى جىلدار بويى ورىنداماعان مىندەتتەمەلەرىن 2011-2012 جىلدارى تولىعىمەن اتقارۋعا كەپىلدەمە بەرگەن كورىنەدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرعالي ءاشىموۆ 2010 جىلى مينيسترلىكتىڭ ستراتەگيالىق جوسپار بويىنشا جۇمىس اتقارعاندىعىن بايانداپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, قورشاعان ورتا ساپاسىن تۇراقتاندىرۋ جانە جاقسارتۋ, سونداي-اق گيدرومەتەرولوگيالىق ءجانە ەكولوگيالىق مونيتورينگتى جەتىلدىرۋ سياقتى باعىتتار بويىنشا جۇمىس اتقارىلعان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى رۇقسات ەتىلگەن قالدىقتار كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 پايىزعا تومەندەگەن. 2010 جىلى لاستاۋشى زاتتار توگىندىلەرىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن كولەمى 2,8 ملن.توننانى قۇراعان. بۇل الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 1,75 پايىزعا ءتومەن. ال قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ 21 پايىزدى قۇراپ وتىر. سونداي-اق ءىرى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ كۇشەيتىلىپتى. ەكولوگيالىق زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋ بويىنشا 10 مىڭنان اسا تەكسەرىس جۇرگىزىلىپ, 8 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. جالپى سوماسى 5845,079 ملن.تەڭگەگە 8361 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. “قاراشىعاناق پەتروليۋم ب.ۆ” كومپانياسىن تەكسەرۋ ناتيجەسى بويىنشا قورشاعان ورتاعا قالدىقتاردى ەرىكتى تۇردە جانە قالىپتان تىس كولەمدە شىعارعانى ءۇشىن زالالدى وتەۋگە جالپى سوماسى 1,9 ملرد.تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. بۇل شارالار شىعارىندىلاردىڭ رۇقسات ەتىلگەن كولەمىنىڭ قىسقارۋىنا ىقپال ەتكەن. مۇناي سەكتورىنداعى كاسىپورىنداردىڭ تابيعي جانە ىلەسپە گازدى پايداعا جاراتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن قورشاعان ورتاعا ەميسسيا تومەندەتىلدى. ەلىمىزدىڭ مۇنايلى وڭىرلەرى اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, اقتوبە جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا قالدىقتى پايداعا جاراتۋ بويىنشا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەن. ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ مەملەكەتتىك وڭىرلىك مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. سونداي-اق جابىلعان ۇڭعىمالاردىڭ جاعدايىنا “جويىلعاننان كەيىنگى” ۇزاق مەرزىمدى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ قاراستىرىلادى. كاسپي تەڭىزى قايراڭى مەن شەكتەس ايماقتاردىڭ لاستانعانىن ەسكەرتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. قابىلدانعان “جاسىل دامۋ” باعدارلاماسىمەن كاسپي تەڭىزى سۋعا باتۋ ايماقتارىنداعى مۇناي ۇڭعىمالارى مەن قويمالارىن جويۋ, “گەواقپاراتتىق جۇيە – كاسپي تەڭىزى” اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرىپ, ونى ەندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كوزدەلۋدە. پروبلەما دا جوق ەمەس. ەلىمىزدە ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىنىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە دەيىن كۇردەلى. وسى ورايدا 2011 جىلى قالدىقتارمەن جۇمىس جاساۋ ماسەلەسىن رەتتەيتىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جوسپارلانۋدا. بىلتىرعى جىلى قورشاعان ورتاعا ەميسسيا ءۇشىن تولەمدەر كولەمى 63,6 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. اتاپ ايتساق, قورشاعان ورتاعا ەميسسيا ءۇشىن تولەمدەر 48,6 ملرد. تەڭگەنى كورسەتسە, ايىپپۇلدار, تالاپتار, سانكتسيالار, وندىرۋلەر 15,0 ملرد. تەڭگە بولدى. 2010 جىلعى تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ جوسپارى 25,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ءىس جۇزىندە 21,9 ملرد. تەڭگەگە تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارى قارجىلاندىرىلدى. كيوتو حاتتاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە مونرەال حاتتاماسىمەن رەتتەلمەيتىن كوزدەردەن انتروپوگەندىك شىعارىندىلاردى جانە بارلىق پارنيكتىك گازدار ابسوربتسياسىن باعالاۋ ءۇشىن ۇلتتىق جۇيە قالىپتاستىرىلدى. سونىمەن قاتار, شىعارىندىلار قىسقارتۋلارىن اينالىمعا ەنگىزۋدى, ساقتاۋدى, الۋدى, تابىستاۋدى, ساتىپ الۋدى, جويۋدى جانە اينالىمنان شىعارۋدى ناقتى ەسەپكە الۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ءتىزىلىم قۇرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاپسىرىسى بويىنشا مينيسترلىككە قاراستى “قازگيدرومەت” سەبۋ, ىلعالمەن قامدانۋ مەرزىمدەرىنىڭ جانە ءداندى داقىلدار تۇسىمدىلىگىنىڭ بولجامىن قوسا العاندا, 140 ۇيىمدى ءارتۇرلى اقپاراتتىق-بولجام ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى. اتموسفەرالىق اۋانىڭ, جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ, جەردىڭ جانە توپىراقتىڭ ساپاسىنا ەكولوگيالىق باقىلاۋلار مەن رادياتسيالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇل مونيتورينگتەر كاسپي تەڭىزىندە, ارال تەڭىزىندە, بالقاش كولىندە, اقتاۋ تەڭىز پورتى ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا, نۇرا وزەنىندە, ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىندا, قازاقستاننىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرىندە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ توتەنشە جوعارى لاستانۋىنىڭ 7 جاعدايى جانە جوعارى لاستانۋىنىڭ 218 جاعدايى تىركەلگەن. ن.ءاشىموۆ مينيسترلىكتە الداعى جىلى شەشىمىن تابۋى قاجەت كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردى اتاپ كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا, “جاسىل دامۋ” سالالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مۇناي سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ تابيعي جانە ىلەسپە گازدى پايداعا جاراتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن شىعارىندىلاردى قىسقارتىپ, ەكولوگيالىق تازا ءوندىرىستى جولعا قويۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. ۇستىمىزدەگى جىلى سۋ وبەكتىلەرىنە توگىندىلەر جونىندە “اينالمالى سۋمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ەنگىزۋىمىز كەرەك. ياعني, قاۋىپتىلىكتىڭ ەكىنشى كلاسىنا جاتاتىن بارلىق كاسىپورىندارعا پايدالانعان سۋلارىن وزەن- كولدەرگە توگۋگە تىيىم سالىنۋى ءتيىس. بۇل – “سۋ تۋرالى” ەۋروپالىق ديرەكتيۆاعا سايكەس زاڭناما, دەدى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى. سالا الداعى جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى جانداندىرماق, سونىمەن قاتار ورىنداۋشىلىق ءتارتىپتى كۇشەيتۋ باستى نازاردا بولماق. كارىم ءماسىموۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترىنىڭ وتكەن جىلى اتقارعان جۇمىستارىنا وڭ باعا بەردى. سونداي-اق مۇنىمەن توقتالىپ قالماي, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە العا دامۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. پرەمەر-مينيستر ءبىر دە ءبىر كاسىپورىن قۇرىلىسىنىڭ, ءتىپتى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە بولسا دا, سايكەسىنشە ەكولوگيالىق ساراپتاماسىز سالىنۋعا ءتيىس ەمەستىگىن قاداپ ايتتى. كارىم ءماسىموۆ بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋدا ۇزدىك جاھاندىق ءتاجىريبەنى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا بۇكىلالەمدىك بانك جانە ەقدب-نى قوسا العاندا ەشقانداي قارجىلىق ينستيتۋت ەكولوگيالىق ساراپتاماسىز نەسيە بەرمەيدى. ال ەسكى كاسىپورىندارعا كەلەتىن بولساق, ولاردى جاڭارتۋعا بايلانىستى, شىعارىندىلار مەن قالدىقتار جونىندە ءمىنسىز جوسپار بولۋى كەرەك, دەدى ول. ۇكىمەت باسشىسى ەكولوگيالىق تولەمدەردى بەلگىلەنگەن ماقساتى بويىنشا جۇمساۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ءماسەلە – ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بولىنەتىندىگىندە. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قالدىرساق, بۇل تولەمدەردىڭ ماقساتتى تۇردە ەكولوگيالىق ماسەلەنى شەشۋگە جۇمسالۋىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋىمىز كەرەك. جاسىرىپ قايتەمىز, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى بۇل قارجىنى ەكولوگيانى جاقسارتۋعا ەمەس, باسقا ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمسايتىنى وتىرىك ەمەس, دەدى ك.ءماسىموۆ. نەمەسە ورتالىقتاندىرىپ, سول بويىنشا ەكولوگياعا ءبولىنىپ وتىرادى. دۇرىسىن زاڭمەن ناقتى بەكىتىپ, باسىن اشىپ الۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءبىر اي ۋاقىت بەرەمىن, دەپ ءسوزىن ءتۇيدى ۇكىمەت باسشىسى. ۆەنەرا تۇگەلباي.الىپ فابريكا قايتادان ىسكە قوسىلدى
كەشەگى كەڭەس زامانىندا سەمەيدىڭ داڭقىن ارتتىرعان ەت-كونسەرۆى, ءماۋىتى-شۇعا, قۇراستىرمالى تەمىر-بەتون كومبيناتتارى, تسەمەنت, ارماتۋرا زاۋىتتارى, «بولشەۆيچكا» تىگىن بىرلەستىگى, اياق كيىم فابريكاسى سەكىلدى ءىرى كاسىپورىندار كوپ بولدى. ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسى دا سونىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولاتىن. تەگىندە مال, ونىڭ ىشىندە نەگىزىنەن قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن سەمەي وڭىرىندە جوعارىدا اتالعان ەت-كونسەرۆى كومبيناتى مەن ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسى ءۇشىن قاجەتتى شيكىزات جەتىپ ارتىلاتىن. بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە وراي مۇنىڭ سوڭعىسىنا كەلەتىن بولساق, بۇل ءوڭىر ءجۇن دايىنداپ, ءوڭدەۋ ىسىمەن قازان توڭكەرىسىنە دەيىن-اق تۇبەگەيلى تۇردە اينالىسا باستاعان. سول شاقتىڭ وزىندە تەڭ-تەڭ قوي-ەشكى جۇندەرى دالادان قالاعا اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن. سول قيساپسىز بايلىق تۇيەلى كەرۋەن, وزەن قاتىناسى ارقىلى شەتەلدەرگە تولاسسىز جونەلتىلۋمەن بولدى. بىراق, وڭدەلىپ, جۋىلماعان, كىر شايىرى ايىرىلماعان ءجۇن تىم ارزان باعاعا ساتىلاتىن. سوندىقتان دا ءوز زامانىنىڭ كاسىپكەرلەرى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان اۋا قولداعى بايلىقتى بۇلداپ وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرا باستاعان. سولايشا سەمەيدە العاشقى ءجۇن جۋ كاسىپورىندارى قۇرىلا باستايدى. كەيىننەن اعايىندى بوتوۆ دەگەن ساۋداگەرلەر ءجۇندى جۋمەن بىرگە, ونى سۇرىپتاۋ ىسىنە كوڭىل اۋدارىپ, ءوز شارۋالارىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. دەي تۇرعانمەن, سەمەي ءوڭىرىندە ءجۇن وڭدەۋ ءىسىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان مىقتاپ قولعا الىنعانى شىندىق. مۇنىڭ ءوزى 1935 جىلدىڭ جازىندا سەمەيدە ءجۇندى ىستىق سۋمەن جۋ كاسىپورنىنىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولادى. سودان كەيىنگى جەردە بۇل كاسىپورىن الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت ءدۇرىلدەپ تۇردى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سەمەيگە كەلگەن ءبىر ساپارىندا ەلباسىمىز اتالعان كاسىپورىن تىنىسىمەن تانىسۋعا ۋاقىت تابا ءبىلدى. سوندا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان قويلى وڭىرگە مۇنداي كاسىپورىننىڭ قاجەتتىلىگى اتاپ ايتىلعان. سوعان وراي تالپىنىس تا جاسالا باستاعان. وكىنىشكە قاراي, جاقسى باستامالار اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەي ورتا جولدا قالىپ جاتتى. سونىڭ سالدارىنان ءبىر بۇيىردەن الەمدىك داعدارىس كەلىپ كيلىككەندە فابريكا جۇمىسى توقىراپ تۇرىپ قالعان. ابىروي بولعاندا, جۋىردا, ناقتىلاپ ايتساق, قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇندىگىنىڭ ورتاسىندا فابريكاعا قايتا جان ءبىتىپ, ىسكە قوسىلدى. شىندىعىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا بۇرىنعى الىپ كاسىپورىنداردىڭ قايتادان ىسكە قوسىلۋى ۇلكەن قۋانىش. ەل ەكونوميكاسىن ودان ءارى ساۋىقتىرۋ ماقساتىنداعى تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنىڭ ءبىرى دە وسى ەمەس پە! فابريكا باسشىسى, «كازرۋنو» اق-نىڭ باسقارما توراعاسى ەرتىس وماروۆ وسىنداعى اڭ تەرىسى-مەح تەحنيكۋمىن بىتىرگەن. ياعني, وسى سالانىڭ مامانى. جانە ءوز ماماندىعىمەن تاسكەسكەن, اياكوز اۋداندارىندا جۇمىس ىستەگەن. ال ودان كەيىنگى جەردە «باي-ەرتىس» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە موڭعوليانىڭ بايانولگەي ايماعىندا ءۇش جىل ەڭبەك ەتىپ, وسىنداي ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسىن قاتارعا قوسىپ كەلىپتى. تاقىر جەردەن بوي كوتەرگەن كاسىپورىندى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتكەن دە ءوزى. قايتادان اياعىنان تۇرا باستاعان فابريكانىڭ نەگىزگى اكتسيونەرى دە ءوزى. ال جالپى اكتسيانىڭ 49 پايىزى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق قورىنا تيەسىلى بولعانمەن ولاردان ازىرگە كومەك جوق. سوعان قاراماستان بۇلار كاسىپورىننىڭ وسىعان دەيىنگى سۋ مەن جارىققا قارىزىن جاۋىپ ۇلگەرىپتى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا جالاقى ءۇشىن جينالىپ قالعان قارىز مولشەرى 22 ميلليون تەڭگەنى قۇراسا, سودان ەندى ەكى-اق ميلليون قارىز قالىپتى. سونداي جەدەل شارالار ناتيجەسىندە كاسىپورىن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا سوت شەشىمىمەن بانكروت بولۋدان امان قالىپتى. فابريكا ىسكە قوسىلعاننان بەرگى جەردە مۇندا ءجۇن جۋاتىن ەكى ماشينە ءۇش اۋىسىمدا ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇر, دەيدى ەرتىس مىرزا. ازىرگە جۇمىسشى سانى توقسان ادام كورىنەدى. جانە سونىڭ باسىم بولىگى بۇرىنعى كادرلار. بۇل بۇرىنعى كادرلاردىڭ ءوز كاسىپورىندارىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمدەرى زور دەگەن ءسوز. باسقارما توراعاسى بۇدان كەيىن وزدەرىنىڭ بيازى جۇنمەن بىرگە, قىلشىق ءجۇندى دە قابىلداپ, وڭدەۋمەن اينالىساتىندىقتارىن ايتقان. ال بۇگىندە قىلشىق ءجۇندى وڭدەۋمەن تمد كولەمىندە ەشبىر ەل اينالىسىپ وتىرعان جوق. سول سەبەپتەن دە بىزدەگى بۇل باعالى شيكىزات ەشتەڭەگە جاراماي قاپ-قابىمەن ورتەلىپ جاتىر. قولداعى باردى ۇقساتا الماۋشىلىق دەگەن وسى. بولماسا ءتۇبىت سول قىلشىق ءجۇن قۇرامىندا عانا بار. تاعى ءبىر تسەح كيىز شىعارۋعا لايىقتالىپ جاسالىپ جاتقانىن بىلدىك. ال وعان دا سۇرانىس كوپ. ويتكەنى, كيىز قازاقى ءۇي مەن ءتوسەنىش رەتىندە عانا ەمەس, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە دە قات تاۋار كورىنەدى. ول ءورت ءسوندىرۋ ىسىنە دە پايدالانىلادى ەكەن. سوندىقتان كيىزگە رەسەيدەن دە سۇرانىس بار ەكەندىگىن بىلدىك. راس, قىلشىق ءجۇندى وڭدەيتىن ماشينە ابدەن توزعان. سوندىقتان ونى تەزدەتىپ جاڭالاماسا بولمايدى. سونسوڭ مۇندا قوي جۇنىندەگى شايىردى ايىراتىن قۇرال-جابدىق تا جۋىق ارادا ورناتىلماق. شايىر قوي ءجۇنىنىڭ ەكى تۇرىندە دە بار. ال ودان الىناتىن لانولين ايەلدەردىڭ ءاتىرىن جاساۋعا تاپتىرمايتىن شيكىزات بولىپ تابىلادى. بۇل شيكىزات بولاشاقتا قىتاي مەن كورەياعا ۆاليۋتامەن ساتىلاتىن بولادى. ەندى ءبىر اي كولەمىندە كاسىپورىن قۇرامىنداعى بۇرىنعى توقىما فابريكاسى دا قايتادان ىسكە قوسىلماق. ونىڭ دا قۇرال-جابدىعى ءازىر, تەك جوندەۋدەن وتكىزۋ كەرەك دەيدى ەرەكەڭ. سول كەزدە مۇندا دا 80 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ال كاسىپورىن ابدەن كۇشىنە ەنگەن كەزدە مۇنداعى جالپى جۇمىسشى سانى 400-500 ادامعا جەتپەك. ازىرگە ەڭ تومەنگى جالاقى 30 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بولسا, مامانداردىڭ جالاقىسى 70-80 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە ەكەن. شيكىزات جاعى جەتكىلىكتى مە, دەگەن ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا فابريكا باسشىسىنىڭ جاۋابى ءازىر بولىپ شىقتى. اباي, اقسۋات, اياكوز اۋداندارىندا قىلشىق ءجۇن قازىردىڭ وزىندە جەتكىلىكتى مولشەردە دايىن تۇر دەيدى ول. ونىڭ ءبىز كيلوسىن 15 تەڭگەدەن الۋدامىز. ال ءبىرازدان سوڭ بۇل باعانى 20 تەڭگەگە كوتەرەمىز. تاسىمالدا دا كىدىرىس بولمايدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, بۇگىندە ءار اۋىلدىڭ ءوز كوممەرسانتى بار. ولارمەن دە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءسوز سوڭىندا ول وزدەرىنىڭ وڭدى ىستەرىنە زور قولداۋ بىلدىرگەن وبلىس, قالا اكىمدەرىنە العىس ايتۋدى دا ۇمىتپاعان. ەندى سول سەنىمنەن شىعۋ كەرەك دەيدى بۇل. سول سەبەپتەن بۇدان 75 جىل بۇرىن سالىنعان ەسكىرگەن قۇرىلىستىڭ ءبارى جاڭالانىپ, نەگىزگى عيمارات جاڭادان سالىنباق. فابريكا جۇمىسشىلارىنا قامقورلىق ودان ءارى ءوز جالعاسىن تاپپاق. ايتالىق, كاسىپورىن وتكەن جىلى بەس ادامنىڭ زەينەتاقى قورىنا قارىزىن تولەپ بەرىپ, ولاردىڭ دۇرىستاپ زەينەتاقى الۋلارىنا قامقورلىق تانىتىپتى. سونىڭ تورتەۋى قايتادان ىسكە قوسىلعان ءوز كاسىپورىندارىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان كورىنەدى. بۇل ەڭبەك ارداگەرلەرىن ءبىز جاس جۇمىسشىلاردىڭ تاربيەشىلەرى رەتىندە قۇرمەت تۇتامىز, دەيدى ەرتىس ەدىلبەك ۇلى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق ءدۇبىرلى مەرەكەسى قارساڭىندا قايتادان ىسكە قوسىلعان كاسىپورىن تىنىسى مىنە, وسىنداي! داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.دانەكەرلەۋ ىسىنە – دايەكتى كوزقاراس
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ پەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزيدىڭ وتكەن جىلعى پاريجدەگى كەزدەسۋىنەن سوڭ TOTAL E&P مۇناي كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى يۆ-لۋي دارريكاررەر كەلەشەكتە قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە دانەكەرلەۋ ءوندىرىسى ماماندارىنىڭ وقىپ, حالىقارالىق سەرتيفيكات الۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەتىن قازاقستان دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىن اشۋ جوسپارى جايىندا بايانداعان بولاتىن. مۇنىڭ الدىندا, اتاپ ايتقاندا, 2009 جىلعى 4 جەلتوقساندا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 22-ءشى وتىرىسىندا ەلباسى قازاقستاندا TOTAL مۇناي كوم-پانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇلتتىق دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. مەتالدى دانەكەرلەۋ – بۇل ونەركاسىپتىك يندۋسترييانىڭ بارلىق سالاسىندا دەرلىك كەزدەسەتىن بىرەگەي جۇمىس ۇدەرىسى. قازىرگى كەزدەگى ءدانەكەرلەۋ تەحنولوگيالارى جەر بەتىندە, سۋدىڭ استىندا جانە عارىشتا بىرنەشە ميكروننان ەكى مەترگە دەيىنگى قالىڭدىقتا نەبىر ءتۇرلى مەتاللدار مەن باسقا دا ماتەريالداردى بىرىكتىرۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. ءۇش دانەكەرلەۋ تەحنولوگياسى مەديتسينا تاجىريبەسىندە, سونىڭ ىشىندە كوز ميكروحيرۋرگياسىندا قولدانىلادى. مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ, تاۋكەن جانە مەتاللۋرگيا سالالارى قارقىندى دامي تۇسۋىنە بايلانىستى قۇرىلىسقا قاجەتتى مەتالل قۇرىلعىلارىن ءوندىرۋ, مۇناي-گاز كەشەنىنە ارنالعان وتكىزگىش قۇبىرلار مەن رەزەرۆۋارلار (مۇناي قويمالارى) قۇرىلىستارىن سالۋ, ماشينە جاساۋ وركەندەۋدە. وسى جاعىمدى قۇبىلىستار تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى, باقىلاۋ ءادىستەرىن قولدانۋدا جانە جۇمىسشى كادرلار مەن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا حالىقارالىق ءتاجىريبەنى ەسەپكە الا وتىرىپ, قازىرگى زامانعى عىلىمي نەگىزدەلگەن ءتاسىلدەردى پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ نىساندارىن سالۋدا دانەكەرلەۋ جۇمىستارى ۇلكەن كولەمدە ورىندالادى. مەتاللۋرگيالىق جانە تاۋ-كەن ءوندىرىسى كاسىپورىندارىندا جابدىقتاردىڭ بولشەكتەرىن جوندەۋ جۇمىستارى ەرىتۋ جانە دانەكەرلەۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى, جىلۋ ەلەكترستانسالارىندا مونتاجداۋ جۇمىستارى مەن جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن دانەكەرلەۋ ارقىلى اتقارىلادى. ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق نىسانداردىڭ بىردە- ءبىرى دانەكەرلەۋ جۇمىسىنسىز سالىنبايدى. ماشينە قۇراستىرۋدا كوپتەگەن جىلدار بويى اۆتوماتتى جانە روبوتتاندىرىلعان دانەكەرلەۋ ءادىسى قولدانىلادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا TOTAL كومپانياسىنىڭ, قر بعم عىلىم كوميتەتىنىڭ جانە مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى ەندى. ولار ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى ءۇش تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنىندا – ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازعتۋ, قارمتۋ, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى, سونداي-اق اقتاۋ, اتىراۋ قالالارىنداعى دانەكەرلەۋشىلەرگە ارنالعان وقۋ ورتالىقتارىندا, استانا قالاسىنىڭ لوكوموتيۆ, قاراعاندى مەتالل قۇراستىرۋ زاۋىتىندا, ERSAI قازاقستان-يتاليا فيرماسىنىڭ ءوندىرىستىك بازاسىندا بولىپ, قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە تاڭداۋ جاسادى. بۇل كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس ەدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ارستان عازاليەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن تەڭدەسى جوق وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى قۇرىلىپ, مىقتى كادرلىق كۇش جيناقتالدى. «دانەكەرلەۋ ءجانە قۇيۋ ءوندىرىسى» كافەدراسى اشىلدى, ول اقش, شۆەتسيا, يتاليا, فينليانديا, رەسەي جانە ۋكراينادا وندىرىلگەن سوڭعى ۇلگىدەگى دانەكەرلەۋ جانە مۋلتيمەديالىق وقۋ جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان. بۇل وقۋ ورنى 1965 جىلدان باستاپ, «دانەكەرلەۋ ءوندىرىسىنىڭ جابدىقتارى مەن تەحنولوگياسى» ماماندىعى بويىنشا ينجەنەرلەر دايارلاپ كەلەدى, ال 2004 جىلدان باستاپ «ماشينە قۇراستىرۋ» بىرلەسكەن ماماندىعىنىڭ شەڭبەرىندە «دانەكەرلەۋ ءوندىرىسىنىڭ جابدىقتارى مەن تەحنولوگياسى» تراەكتورياسى بويىنشا باكالاۆرلار مەن ماگيسترلەر ءبىلىمىن تەرەڭدەتەدى. وسى جىلدار ىشىندە ماشينە قۇراستىرۋ زاۋىتتارىندا, ءارتۇرلى ونەركاسىپتىك نىساندار قۇرىلىسىندا, بارلىق مەتالل قۇراستىرۋ زاۋىتتارىندا, ماگيسترالدى وتكىزگىش قۇبىرلار قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 2500 دانەكەرلەۋشى مامانداردى وقىتىپ شىعاردى. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى «ERSAI» جشس, «مۇنايقۇرىلىسسەرۆيس» جشس, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اق, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس, «مونتاج ارنايى قۇرىلىسى» جشس, «يمستالكون» اق, «لوكوموتيۆ-قۇراستىرۋ زاۋىتى» اق سىندى ءىرى كومپانيالاردا, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ, رەسەي مەن الىس شەتەلدەردىڭ كوپتەگەن ەنەرگەتيكالىق جانە مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى. 40 جىلداي بۇرىن ەلەكتر دوعاسى جانە ەلەكتر شلاگى دانەكەرى مەن ەرىتىندىسى, پلازمالى ەرىتۋ, مودۋلدەنگەن توقپەن دانەكەرلەۋ, دانەكەرلىك جاپسارلاۋدى ماگنيتتىك باقىلاۋ بويىنشا دانەكەرلەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەۋلەرى جۇرگىزىلگەن بولاتىن جانە كاسىپورىندار ءۇشىن شارۋاشىلىق كەلىسىم نەگىزىندەگى جۇمىستار كوپتەپ ورىندالدى. دانەكەرلەۋ تەحنولوگياسىندا عالىمداردىڭ 30-دان استام ونەرتاپقىشتىق ۇسىنىسى پاتەنتتەلدى جانە 300-گە جۋىق ماقالا جاريالاندى. دانەكەرلەۋ جانە قالىپتى باقىلاۋ بويىنشا 13 رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. ۋكراينا ۇعا ە.و.پاتون اتىنداعى ەلەكترمەن دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى, ن.ە.باۋمان اتىنداعى ممتۋ جانە گۋبكين اتىنداعى ممحي سياقتى ءىرى زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن عىلىمي بايلانىستار ورناتىلعان. بۇل ورتالىقتاردا ءار جىلدارى قارمتۋ ءدانەكەرلەۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى ت.گ.شيگاەۆ, ۆ.ا.دانيلوۆ, ي.ا.بارتەنەۆ, دوتسەنتتەر ۆ.ي.بوچەنين مەن چ.ا.ساعىنوۆتار وزدەرىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتەرىن جۇزەگە اسىردى. اتالمىش جوبانى دامىتۋ ماقساتىندا بىرنەشە كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 2010 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نۇرلان دانەنوۆپەن پاريج قالاسىندا, فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جان-شارل بەرتونەمەن استانا قالاسىندا كەزدەسۋلەر بولىپ ءوتتى. قارمتۋ-گە فرانتسيانىڭ دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى, حالىقارالىق ديرەكتور پاسكال رۋسسەل, كەڭەسشى ميشەل رۋسسو جانە كوممەرتسيالىق ديرەكتور برۋنو كارشەردىڭ, باس ساراپشى پاتريك لانتينەنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن TOTAL كومپانياسىنىڭ دەلەگاتسياسى كەلدى. ولاردىڭ 2010 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارى ىشىندە قارمتۋ دانەكەرلەۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ي.ا.بارتەنەۆپەن بىرلەسە وتىرىپ ءجۇرگىزگەن بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ءناتيجەسىندە دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇجىرىمداماسى, جۇمىس باعدارلاماسى دايىندالدى, بيزنەس-جوسپار قۇراستىرىلدى. دانەكەرلەۋ ءوندىرىسى مەن عىلىمىن دامىتۋدىڭ الەمدىك ءتاجىريبەسىن, ونەركاسىپ سالاسىندا دامىعان ەلدەردىڭ كادرلار دايىنداۋ مەن دانەكەرلەۋدىڭ مامانداندىرىلعان ينستيتۋتتارى قىزمەتىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى تومەندەگىدەي جۇمىس تۇرلەرىن باسشىلىققا الماقشى: – قازاقستاندىق يندۋستريا ءمۇددەسىندەگى جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەر; – بارلىق دەڭگەيدەگى جانە بىلىكتىلىكتەگى دانەكەرلەۋ قۇرامىن كاسىپتىك وقىتۋ جانە اتتەستاتسيالاۋ; –قازىرگى زامانعى دانەكەرلەۋ جابدىقتارىن, تەحنولوگيالارى مەن ماتەريالدارىن ەنگىزۋ بويىنشا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جۇمىستار مەن قىزمەتتەر; – دانەكەرلەۋ كونسترۋكتسيالارىن قالىپتى باقىلاۋ جانە بارلاۋ; – ەسەپتەۋلەر, جوبالاۋلار, ساراپتاما جانە كەڭەستەر. قازاقستان دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلىمى دانەكەرلەۋ ءوندىرىسىنىڭ ماماندارىن دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان عىلىمي جانە وقۋ بازاسى بار جەتەكشى ينستيتۋتتان جانە جوعارى دارەجەلى دانەكەرلەۋشىلەر مەن دانەكەرلەۋ نۇسقاۋشىلارىن دايارلاۋدىڭ وقۋ نەمەسە ترەنينگتىك ورتالىقتارى تۇرىندەگى فيليالدارىنان تۇراتىن بولادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ دانەكەرلەۋ ينستيتۋتى بولاشاقتا ەلىمىزدى حالىقارالىق دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىندا رەسمي ءتۇردە بەينەلەپ, وتاندىق بارلىق ۇيىمدار مەن وسى سالانىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن بولادى. حالىقارالىق دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىنىڭ باعدارلامالارى بويىنشا كادرلار دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى (حالىقارالىق دانەكەرلەۋشى-ينجەنەر, حالىقارالىق دانەكەرلەۋشى-تەحنيك ءجانە حالىقارالىق دانەكەرلەۋشى) ءجۇزەگە اسىراتىن بولادى دەپ جوسپارلانۋدا. دانەكەرلەۋ ينستيتۋتىن اشۋ جونىندەگى جۇمىستارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.«ءبىرتۇتاس اۋە» جۇيەسى
25 قاڭتاردا كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ابىلعازى قۇسايىنوۆ «لوكحيد مارتين» كورپوراتسياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. ءماجىلىستىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىندە «ءبىرتۇتاس اۋە» قۇرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن تالقىلاۋ. 2004 جىلى «لوكحيد مارتين» كورپوراتسياسى «كازاەروناۆيگاتسيا» رمك ءۇشىن استانا قالاسىندا اۋەجاي قىزمەتىن باقىلاۋدىڭ ديسپەتچەرلىك ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا تەندەردى جەڭىپ العان بولاتىن. 2005 جىلعى مامىردا بۇل جۇيە رەسمي پايدالانۋعا بەرىلدى. ناتيجەسىندە قازاقستان اۋە كەڭىستىگىنىڭ 45 پايىزى استانا قالاسىنداعى Skyline تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزىندە ديسپەتچەرلىك باسقارۋ ورتالىعىنان باقىلانىپ كەلەدى. ورتالىقتى پايدالانۋعا بەرمەس بۇرىن «كازاەروناۆيگاتسيا» رمك قاجەتتى تەحنيكالىق ماماندار مەن اۆياديسپەتچەرلەردى الدىن-الا دايىندادى. بۇل تەحنولوگيانى ەنگىزۋدىڭ كەلەسى ساتىسى اقتوبە قالاسىنداعى اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ ورتالىعىن جابدىقتاۋ بولدى. ال وتكەن جىلى «لوكحيد مارتين» كورپوراتسياسى مەن «كازاەروناۆيگاتسيا» رمك اراسىندا Skyline جۇيەسىن الماتى قالاسىنداعى جاڭا ديسپەتچەرلىك ورتالىقتا جانە 12 اەرودرومدىق ايماقتاردا ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. اتالعان كەلىسىمنىڭ شارتتارىنا سايكەس, استانا جانە اقتوبە قالالارىنداعى ديسپەتچەرلىك ورتالىقتاردا تەحنولوگيالىق بازانى اۋىستىرۋ جانە جاڭالاۋ قاراستىرىلعان. وسى كەلىسىمنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تمد جانە ورتالىق ازيا ايماعىندا تۇڭعىش رەت «ءبىرتۇتاس اۋە» اتتى اۋە قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. ايناش ەسالي الماتى.«پاراسات» ءوندىرىستى وركەندەتپەك
وبلىس ورتالىعىندا «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. شاراعا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۆيتسە-سپيكەرى ۆلاديمير بوبروۆ پەن ءماجىلىس دەپۋتاتى مەيرام پىشەمباەۆتار قاتىستى. قازىرگى كۇنى قاي سالادا بولماسىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كوتەرۋ ءۇشىن ەسكى ءوندىرىستى جاڭعىرتىپ, ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزەر ءسات كەلدى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ عىلىمنىڭ وندىرىسكە, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا قادام باسۋى قاجەت ەكەن. وبلىس ورتالىعىنا كەلگەن ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگ عالىمدارى وسىلاي دەيدى. جەكەشەلەندىرىلۋ جىلدارى عىلىممەن بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى دەسە دە بولادى. مىنە, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەلباسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكانىسىن وركەندەتۋ ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. ال, يننوۆاتسيا دەگەنىڭىز عىلىمسىز اياق باسپايدى. سوندىقتان ءوندىرىستى وڭىرگە اتباسىن بۇرعان «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق حولدينگى وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن ەلىمىزدەگى وندىرىستەرگە بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋدى قولدايدى. حولدينگتىڭ باسقارما توراعاسى نۇرالى بەكتۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 12 ينستيتۋتتان تۇراتىن حولدينگ وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن قۇرىلىپتى. حولدينگ عالىمدارى ەكونوميكانىڭ ءار سالاسى بويىنشا قولدانىسقا ەنگىزۋگە تۇرارلىق عىلىمي تابىستارعا قول جەتكىزگەن دە كورىنەدى. ماسەلەن, گەوگرافيا ينستيتۋتى ءوندىرىستى وڭىرگە 6 يننوۆاتسيالىق جوبا ۇسىنۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, تابيعي قازبالاردى پايدالانۋ بويىنشا ءوڭىردىڭ مۇمكىندىكتەرىنە ساي اتقارىلاتىن جۇمىستار دا بار. حولدينگ وكىلدەرى ەنەرگەتيكا, فارماتسەۆتيكا, جىلۋ ءوندىرىسى, ەلەكتروندى ءبىلىم بەرۋ سەكىلدى ءتۇرلى سالالارىنا نازار اۋداردى. بۇل كۇندەرى قاراعاندىنىڭ فارماتسەۆتيكا كاسىپورنى ءبىزدىڭ وبلىستاعى «رومات» ءدارى-دارمەك كومپانياسىمەن بىرگە دارىلەر شىعارۋدى جوسپارلاۋدا. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاقسى مۇمكىندىكتى جەكە ۇيلەرى بار تۇرعىندارى قولدانۋدا. ەكىنشىدەن, ەلىمىزگە جىل سايىن شەتەلدەردەن 1 ملرد. دوللارعا ءدارى-ءدارمەكتەر اكەلىنەدى. ەلباسى وتكەن جىلعى جولداۋىندا 2014 جىلعا دەيىن ءدارى-ءدارمەككە دەگەن سۇرانىستىڭ 50 پايىزىن وتاندىق ءوندىرىس وتەۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويدى. بۇل سالا دا عىلىمي جاڭالىق كۇتەدى. وبلىس ورتالىعىنداعى اليۋميني زاۋىتى گلينوزەم وندىرىسىندە عالىمدار جوبالارى ارقىلى كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرا الادى ەكەن. مىسالى, وتكەن جىلى وڭىردە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋعا قاتىستى 17 جوبا ىسكە قوسىلدى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار.جەر – اسىراۋشىمىز
بىراق, سالعىرتتىق سالدارىنان ول توزىپ بارادى
قازاقستان جوعارى ماركالى اۆتوكولىك شىعارسا دا, ۇشاق قۇراستىرسا دا دۇنيەجۇزىلىك رىنوكتا “مەرسەدەستەر” مەن “بوينگتەر” تۇرعاندا ءوز بۇيىمىن قىمبات باعاعا بۇلداي المايدى. جەڭىل ونەركىسىپ سالاسىندا دا تىراشتانىپ جاتىرمىز. سوناۋ ءبىر جىلدارى شىمكەنتتە ۆيتسە-مينيسترلەر, ءوڭكەي جاس جىگىتتەر جينالىپ كەلەلى جيىن وتكىزگەن. جارتىسىنان كوبى شەتەلدەردىڭ كەۋدە قاتارلى وقۋ ورىندارىن تامامداعان, الەمدىك ساۋدانىڭ پارقىن بىلەتىن, بىراق ءبارى قازاق بولا تۇرا ورىسشا ءسويلەيتىن جىگىتتەر ماقتا كلاستەرىنە بايلانىستى جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋگە بايلانىستى ويلارىن ايتتى. ماتانى التىن جىپپەن ءادىپتەسەڭ دە بۇرىن رىنوكتا ەشكىمگە تانىلماعان قازاقستاننىڭ ماقتاسىنان تىككەن كاستيۋم-شالباردى سىرت ەلدىڭ تۇتىنۋشىلارى جاپا-تارماعاي ساتىپ المايدى. سوندا ءبىر جاس ۆيتسە-مينيستر “تاۋارىمىزدى وتكىزۋ ءۇشىن الەمگە ايگىلى فيرمانىڭ برەندىن ساتىپ الايىق” دەگەن. سول وتىرىس كوبىك ءسوز بولىپ قالدى. سەبەبى كوپ قوي. شىمكەنتتە “ەلاستيك” دەگەن فيرما بار. باياعى اتاقتى “ۆوسحودتىڭ” مۇراگەرى. شەتەلدەن قوندىرعىلار اكەلىپ, ش ۇلىق توقىعان. قويمالارىندا تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر. ويتكەنى, قىتايدان اكەلىنگەن, توقىلۋى جاقسى, باعاسى “ەلاستيكتىڭ” ءونىمىنىڭ جارتى قۇنىنداي عانا ش ۇلىقتار ءوتىمدى بولىپ تۇر. ەل ارينە, سوڭعىسىنا قولىن سوزادى. نارىق زاڭى ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس. بۇل قازاقستان ونەركاسىپ سالاسىندا ەشتەڭە وڭدىرمەسىن دەگەندىك ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە شالىس باسۋعا بولمايتىندىعىن بايقاتادى. ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. تابىستى جۇمىس جاساپ جاتقان ونەركاسىپتەرىمىز كوپ. الايدا, قازاقستاننىڭ بولاشاقتا دۇنيە ءجۇزىنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن تالاسقا تۇسە الاتىنداي جاعدايى – اۋىل شارۋاشىلىعىندا. اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەنىڭىز ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە – جەر. سۋارمالى جانە ەگىستىك, جايىلىمدىق. عالىمدار قازاقستاندا بۇگىندە 19 ميلليونعا جۋىق ۇساق مال بار دەيدى. ال, كورشى رەسەيدە, 150 ملن. حالقى بار الپاۋىت مەملەكەتتىڭ ۇساق مالى 20 ملن. ءتوڭىرەگىندە عانا. جىل سايىن باسى برازيليادان تارتىپ دۇنيە ءجۇزىنەن ەت ساتىپ الىپ وتىرعان رەسەي تۇبىندە كورشى قازاقستانعا كۇنى تۇسپەيدى دەمەۋگە بولمايدى. قازىر دۇنيە جۇزىندە ازىق-ءتۇلىك تاپشىلىعى قاتتى بايقالۋدا. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ استىعى التىنمەن باعالانادى. وڭتۇستىكپەن قۇدايى كورشى, كەيدە توڭ-تەرىس مىنەز تانىتىپ قوياتىن وزبەكستاننىڭ ءوزى ورتالىق قازاقستاننىڭ ۇنىنسىز نانىن تاندىرعا جابا المايدى. ءار جاعىنداعى مەملەكەتتەردى وسى ساناتقا قوسا بەرىڭىز. ياعني, قازاقستاننىڭ الەمدىك رىنوكتاعى ورنىن ايقىندايتىن تۇبىندە وسى اۋىل شارۋاشىلىعى بولادى. بىراق, وسىنشاما بايلىقتى تارتۋ ەتىپ وتىرعان جەر-انانىڭ قادىرىنە جەتە الىپ ءجۇرمىز بە؟! وڭتۇستىكتە ماقتارال دەگەن اۋدان بار. كەزىندە قۇبا ءشول بولعان جەر كەڭەس وكىمەتى كەزىندە يگەرىلىپ ءمىرزاشول اتانعان. ءۇش ءجۇز مىڭداي حالىق تۇراتىن وسى ماقتارالدا جەردىڭ قۇنى ات باسىنداي التىنمەن تەڭ. جازدى كۇنگى اپتاپتاردا 50 گرادۋس ىستىققا دەيىن باراتىن ۋاقىتتار بولادى. ەل جاپپاي ماقتا وسىرەدى. باعا جاقسى بولعان جىلدارى اۋىزى مايلانىپ قالادى. ليۆەرپۋل ماقتا بيرجاسى باعانى تومەن ۇرعاندا جۇدەپ-جادايدى. سوندا دا ماقتا ەگۋ – اتا كاسىبى. ۇساق شارۋالار 1-5 گەكتار ارالىعىندا جەردى پىشاق ۇستىنەن ءبولىپ العاندىقتان وسى ازعانتاي جەردە اۋىسپالى ەگىستىك دەگەن بولمايدى. جوڭىشقا – توپىراق قۇرامىنا ازوت, فوسفور سىڭىرەدى. قۇنارلىعىن كوتەرەدى. مۇنى ديقان بىلمەيدى ەمەس. بىرەر جىل ازعانا جەرىنە جوڭىشقا ەگەر بولسا تۇك پايدا تاپپاي قالامىن, وتباسىمدى اسىراي المايمىن دەپ قورقادى. سالىستىرمالى تۇردە الساق, 2000 جىلدان بەرى جوڭىشقانىڭ مولشەرى ارادا ونشاقتى جىل وتكەندە 75 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. سونىڭ سالدارى جەردىڭ قۇنارسىزدانۋىنا, سورلانۋىنا اكەلىپ جاتىر. ەگىستىك جەرلەر يگەرىلمەۋدە. ماقتارالعا بارساڭىز كوشە بويىنداعى جەرلەردىڭ وزىنە ماقتا ەگىلگەنىن بايقايسىز. مونوداقىل بولعاندىقتان مۇنىڭ ءتۇبى ءمىرزاشولدى تۇك تاتىرماس شولگە اينالدىرماي ما دەگەن قورقىنىش تا ۇيالايدى كوڭىلگە. مۇنىڭ ءبىر جولى – ۇساق شارۋالاردى ىرىلەندىرۋ. سوندا عانا اۋىسپالى ەگىستىككە جول اشىلادى. بىراق, بىرەۋگە قاراعاننان اۋىزى كۇيىپ قالعان ۇساق ديقاندار مۇنداي تاۋەكەلگە بارا الماي وتىر. ءبىز وسىنداي ماسەلەلەرمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باستىعى سوزاقباي ابدىقۇلوۆقا جولىعىپ ەدىك. سوزاقباي يسا ۇلى وبلىس بويىنشا جالپى ەگىستىك جەر كولەمى 931 مىڭ گەكتار قۇرايتىندىعىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە سۋارمالىسى 434 مىڭ گەكتار. 931 مىڭ گەكتار جەردىڭ پايدالانباي جاتقان ەگىستىك جەر كولەمى 189 مىڭ 464 گەكتار ەكەن. وسىنىڭ 86 مىڭ 179 گەكتارى سۋارمالى جەر. باسقارما باستىعى سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردىڭ پايدالانىلماۋ سەبەپتەرىن بىلايشا تارقاتىپ بەردى. جەردىڭ تۇزدانۋى مەن باتپاقتانۋىنان 15 مىڭ 417 گەكتار پايدالانىلماي جاتسا, سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنەن 20 مىڭ 694 گەكتار, سۋ جۇيەلەرىنىڭ ىستەن شىعۋىنان 30 مىڭ 730 گەكتار, باسقا دا سەبەپتەرمەن ىسكە جاراماي جاتقان سۋارمالى جەر كولەمى 19 مىڭ 338 گەكتار ەكەن. ەگىستىك جەرلەرىن ەڭ كوپ پايدالانباي جاتقان اۋداندار مەن قالالاردىڭ پايىزدىق مولشەرىن دە ايتىپ بەردى. داتكە قۋات ەتەتىنىمىز, مەملەكەتتىك “جول كارتاسى” بويىنشا سۋارمالى جانە ەگىستىك جەرلەردىڭ ءبىراز مولشەرى قالىپقا كەلتىرىلىپ جاتىر. جەردىڭ قۇنارسىزدانۋىنا قارسى وبلىستىق اكىمدىكتە جاندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەرىك وسپانوۆ تومەندەگىدەي جايتتەردى حابارلاعان. وبلىستىڭ ماقتارال اۋدانىندا كەيىنگى جىلدارى اگروقۇرىلىمداردىڭ ۇساقتىعىنا بايلانىستى اۋىسپالى ەگىستىك ساقتالماي, جەردىڭ قۇنارلىلىعى تومەندەپ, ماقتا داقىلىنىڭ ءتۇسىمىنە دە تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ماقتا داقىلىنىڭ ۇلەس سالماعى بارلىق ەگىس كولەمىنىڭ 69%, ال جوڭىشقالىق 4% عانا قۇرادى. وعان قوسىمشا جەردىڭ سورلانۋى بايقالىپ, تىك درەناجدى ۇڭعىمالاردىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەۋى بۇزىلدى. سوڭعى جىلدارى ماقتا مونوداقىلعا اينالىپ, جەردىڭ قۇنارلىلىعى ءتومەندەپ, ءتۇرلى اۋرۋلار مەن زيانكەستەر مولايدى. سونىڭ سالدارىنان, ونىمدىلىك جىلدان-جىلعا تومەندەۋدە. اتالعان جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, ەگىن القاپتارىنىڭ ءتيىمدى كۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىسپالى ەگىس اينالىمىن ەنگىزۋ جانە وڭىرلىك مامانداندىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا بارلىق ەگىس كولەمىنىڭ 25-30%-ى جونىشقالىق, 50%-ى ماقتا بولۋى ءتيىس. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-شارالار جوسپارىندا وبلىستا ماقتا داقىلىنىڭ ەگىس كولەمى 2010 جىلى 123,3 مىڭ گا, 2011 جىلعا 111,0 مىڭ گا ەگۋ مەجەلەنگەن. «جول كارتاسى» بويىنشا 44,3 مىڭ گا جەر اينالىمعا كوسىلۋىنا بايلانىستى 2011 جىلى ماقتا 135,5 مىڭ گەكتارعا ەگىلەدى. ەگىس كۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا, ماقتانىڭ ەگىس كولەمىن قىسقارتىپ, ونىڭ ورنىنا كوكونىس, باقشا, كارتوپ, جوڭىشقا, داندىك جۇگەرى داقىلدارىن ەگۋ ۇسىنىلۋدا. ماقتا سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە بيوكونتەينەر ماقتا زيانكەستەرىمەن بيولوگيالىق كۇرەس ءادىسىن, تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسىلدەرىن ەندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. ماقتا زيانكەستەرىمەن بيولوگيالىق ادىسپەن كۇرەس ءجۇرگىزۋ ءۇشىن ماقتارال اۋدانىندا 13 بيولابوراتوريا جۇمىس جاساۋدا. سونىمەن قاتار, ماقتارال اۋدانىندا بيوماتەريالدار دايىندايتىن بيوفابريكا سالۋ كوزدەلۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا «جاڭا اۋىل» اۋىل اكىمدىگىندە ورنالاسكان عيماراتقا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساۋ جۇمىستارىنىڭ جولدارى كاراستىرىلۋدا. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اۋدانداعى 18994 اگروقۇرىلىمداردى ىرىلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارلانعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار وبلىستا تىك درەناجداردى, قاشىرتقىلاردى مەملەكەتتىك مەنشىككە الۋ, كوللەكتور-قاشىرتقىلار جانە تىك درەناجداردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. ءبىز نەگىزىنەن ءبىر اۋدانعا عانا قاتىستى پروبلەمالاردى ءسوز ەتتىك. ەلباسىمىز وڭتۇستىككە كەلگەندە مۇنداعى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ءتىنى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەكەندىگىن ايتقان. ياعني, ديقان مەن شارۋاعا قاتىسى ابدەن بار. قازاقستاننىڭ الەمدىك رىنوكقا نەگىزىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن كىرەتىندىگىن ءالىمىز جەتكەنشە ايتقان بولدىق. ول جەر-انانىڭ نەسىبەسىنە بايلانىستى. سوندىقتان, جەردى قۇنارسىزداندىرۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.«نۇرقادامعا» جىگەر بەرگەن جۇزدەسۋ
ءار جىلدىڭ وزىندىك جۇگى, ارتار جاۋاپكەرشىلىگى بولادى. تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىن اتتاعان كەز كىم-كىمگە دە ىستىق. سودان بەرى 19 جىل سىرعىپ ءوتىپتى. تاۋەلسىزدىك العالى قيىندىق پەن تابىس, قۋانىش قاتار ءجۇردى. تالاي جەتىستىكتەرگە قول جەتتى. قوعام دامۋىندا وڭ وزگەرىستەر وركەن جايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى رەفورماعا وراي شارۋا قوجالىقتارىن قۇرۋ باستالدى. سول ساتتە ەلباسىنىڭ تىڭ باستاماسىن قولداعانداردىڭ ءبىرى – قوڭىسبەك تولىباەۆ. ول كەربۇلاق اۋدانى شوقان اۋىلىنان «نۇرقادام» شارۋا قوجالىعىن قۇردى. جەكە شارۋاشىلىق قۇرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعاندا الدىمەن ونىڭ پايداسىن ەلەپ, ەكشەدى. ەسەپتەدى. مۇمكىندىكتى پايدالانسا, اجەپتاۋىر كىرىس تۇسەتىنىن بىلگەن سوڭ, بەل شەشىپ, شارۋاعا كىرىسكەن. شوقان اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى قورا-جايعا ۇجىمشاردان ءبىر وتار قوي الىپ, جەكە شىعادى. كومەكتەسەتىن اۋىلداستارى دا تابىلىپ, بانكتەن 100 مىڭ رۋبل نەسيە الىپ, 600 باس قوي, مال قوراسىن, بىرنەشە جۇك كولىكتەرىن ساتىپ الادى. ءبىر جىلداعى پايدامەن قارىزىن جابادى. بىرتە-بىرتە ەڭبەگى ەسەلەنەدى. شارۋا قوج
