تۋريزم: ىركىلىستەر مەن ىزدەنىستەر

دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمنىڭ (يۋنۆتو) مالىمەتتەرى بويىنشا تۋريزم الەمدىك ەكونوميكانىڭ جوعارى تابىستى جانە ىرعاقتى دامۋشى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, تۋريزم سالاسى الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 9 پايىزىن, الەمدىك ەكسپورتتىڭ 6 پايىزىن قالىپتاستىرادى جانە ءاربىر 11-ءشى جاڭا جۇمىس ورنى تۋريستىك سالادا اشىلادى. قازاقستان ساپالى تۋريستىك سالانى دامىتۋ جانە ونىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا قوسار ۇلەسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن جوعا­رى تابيعي-كليمات­تىق, تاري­حي, مادەني الەۋەت پەن مۇمكىن­دىكتەرگە يە. بەس ينستيتۋتتىق رەفورما­نى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناق­تى قادام» ۇلت جوسپارى شەڭ­بەرىندە ەلىمىزدە تۋريستىك يندۋست­ريانى دامىتۋعا جاع­داي جا­سايتىن بىرنەشە جوبالار قاراس­تىرىلعان. 57-ءشى قادامعا ساي­كەس تۋريستىك كلا­س­­تەرلەر قۇرۋ­­دا تابىستى تاجى­ريبەسى بار سترا­تەگيالىق ينۆەس­تور­لار تارتۋ كوز­­دەستىرىلگەن. وسى اتالعان قادام شەڭبەرىندەگى ءىس-قي­مىل­دار قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىندا 2020 جىلعا دەيىن تۋريستىك سالانى دامىتۋ تۇجى­رىم­داماسىن جۇزەگە اسىرۋ مىن­دەت­تەرىنە سايكەس كەلەدى.  وندا وسى سالانى دامىتۋ تەتىك­تەرىن قالىپتاستىرۋ قاراستىرىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا ساياسي تۇراق­تىلىق ورناعان ەلدەرمەن اراداعى ۆيزانى جويۋ, ارنايى تۋريستىك ايماقتار مەن كلاستەرلەر قۇرۋ, ىشكى تاسىمال رىنوگىن دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلار تۋعىزۋ شارالارى بار. العا قويىلعان مىندەتتەر مەن ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان تۋريستىك رىنوكتا بەلگىلى ءبىر تاۋاشانى يەلەنۋگە قابىلەتتى. تۋريستىك كلاستەردە تۋريستىك ءونىمدى ازىرلەۋمەن, وندىرۋمەن, ىلگەرىلەتۋمەن جانە ساتۋمەن, سونداي-اق, كومەكشى قىزمەتپەن اينالىساتىن كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ شوعىرلانۋى جۇزەگە اساتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. تۋريزم سالاسىنا كلاستەرلىك ءتاسىلدى قولدانۋ وعان كىرەتىن كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە جاڭا تۋريستىك باعىتتاردى دامىتۋ ەسەبىنەن سالانىڭ جوعارى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. تۇجىرىمداماعا سايكەس قازاق­ستاندا استانا, الماتى, شىعىس قا­زاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە باتىس قازاقستان سياقتى 5 تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ قاراستىرىلعان. استانا – ىسكەرلىك تۋريزم ورتا­لىعى, الماتى – ىسكەرلىك جانە حالى­قارالىق تاۋ شاڭعىسى ءتۋريزمى ورتالىعى, شىعىس قازاقستان – ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ورتالىعى, وڭتۇستىك قازاقستان – ما­دەني تۋريزم ورتالىعى, با­تىس قا­زاقستان مادەني جانە جاعا­جاي ءتۋريزمى ورتالىعى رەتىندە بەلگىلەنگەن. اتالعان كلاستەرلەر شەڭبەرىندە ۇلتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ماڭعىستاۋدا «كەن­دىرلى» كۋرورتتى دەمالىس ايماعىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۇلت جوس­پارىنىڭ 57-قادامىنا سايكەس, بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىلاتىن بولادى. 2015 جىلى «دجەميني حولدينگ» توبى اتىنداعى مىسىرلىق ينۆەس­تور ماڭعىستاۋدا كۋرورتتىق ايماق­تى دامىتۋ جوباسىنا قاتىسۋ­عا قى­زىعۋشىلىق تانىتتى. ونىڭ سىر­تىندا جوبا تۇركيالىق ينۆەستور­لار­دىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋعى­زۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا Rixos Group اتىن­داعى شەتەلدىك ينۆەستور «سا­مۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. بىرلەسكەن جوبا اياسىندا كەندىرلىدە ءتورت جانە بەس جۇلدىزدى قوناقۇي, سۋ پاركى, اكۆاپارك جانە كوتتەدجدەر قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ماڭ­عىستاۋدا كۋرورت­تى ايماق قۇرۋ جوباسى سونىمەن ءبىر مەزگىل­دە ينفرا­قۇرىلىم مەن كوممۋ­نيكا­­تسيالاردىڭ ءتۇرلى نىسان­دارىن سالۋدى جانە دامىتۋ­دى قاراس­تىرادى. بۇكىل ينۆەستي­تسيالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى سول جۇمىستارعا جۇمسالماق. ال «كەندىرلى» كۋرورتى ءۇشىن جەكە اۋەجاي سالۋ جونىندەگى جوباعا قى­تايلىق ينۆەستورلار قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. كلاستەرلىك كوزقاراستىڭ قازاق­ستاننىڭ تۋريستىك سالاسىنىڭ با­سەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, سول ارقىلى تۋريستىك قىزمەتتەن تۇسەتىن تابىستاردىڭ تۇراقتى تۇردە ءوسىپ وتىرۋىنا جاعداي جاساي­تىنىن دا اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ال ول وسى ىسكە تارتىلعان مەملەكەت ءۇشىن دە, شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن قىزمەتشىلەردى قوسا العاندا, بيزنەس ءۇشىن دە ءتيىمدى. بەل­گىلەن­گەن كلاستەرلەرگە سايكەس تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ ەكونو­ميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ەل تۇر­عىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدى قامتا­ماسىز ەتەدى. كلاستەرلىك كوزقاراسپەن بىرگە قازاقستاندا ءتۋريزمدى ساپا­لى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇلتتىق جو­بالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاراستى­رىلعان. ۇلت جوسپارىنىڭ 86-قادا­مىنا سايكەس, قازاقستان حالقى اسسامب­لەياسىنىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» كەڭ اۋقىمدى جالپىۇلتتىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل جوبا ماقساتى قازاقستاندىق بىرتەكتىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ بولىپ تابىلاتىن جالپى مەملەكەتتىك اۋقىمداعى 35 ءىس-شارانى قامتيدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى مەن ونىڭ قوعامدىق ينستيتۋت­تارىنىڭ سىرتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار (ورتالىق جانە جەرگى­لىكتى), سونداي-اق, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى دا وسىناۋ ەرەكشە اۋقىمدى جوبانىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىلارى بولىپ تابىلادى. جوبا جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريو­­تيزمدى قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان ءتۇرلى دەڭگەيلەر مەن باعىت­تارداعى, ماسەلەن, ءبىلىم بەرۋ, قايىرىمدىلىق باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەيا­سى بۇكىل ءىس-شارالارعا بازالىق تۇعىر­ناما رەتىندە قىزمەت ەتەدى. ءىس-شارالار تىزىمىنە ەكى ايرىقشا جوبا ەنگىزىلگەن, اسسامبلەيا ولار بويىنشا بىرنەشە جىلدان بەرى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. ولاردىڭ العاشقىسى – «جىبەك جولىنداعى اڭگىمەلەر», ياعني قازاقستان مەن ور­تالىق ازيا ەلدەرى عالىمدارىنىڭ, اقىندارىنىڭ, جازۋشىلارىنىڭ, كومپوزيتورلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى. شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى مادەني دامۋ, شىعارما­شىلىق تۇرعىدا ءوز-ءوزىن كورسەتۋ, پاتريوتيزم جانە ۇلتارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن بولادى. مۇنداي «اڭگىمەلەر» تاريحى 8 جىلدى قۇرايدى. جالپىۇلتتىق فورماتتا ءوزىنىڭ قايتا وركەندەۋىن باستان وتكىزىپ وتىرعان ەكىنشى جوبا – ۇلتتىق تەاترلار فەستيۆالى. «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جال­پىۇلتتىق جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزى ونىڭ كوپ ۇلتتى قوعام­نىڭ ايرىقشا قازاقستاندىق مودەلىن ىلگەرىلەتۋدە, قازاقستان تاريحىنىڭ بۇكىل استارلارىن وقىپ-بىلۋدە جانە ۇلتارالىق, كون­فەسسياارالىق كەلى­سىم مەن قازاق­ستان حالىقتارىنىڭ بىرلىگى سياق­تى باستى قازاقستاندىق قۇندى­لىق­تاردى ناسيحاتتاۋدا بولىپ تابىلادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جوباسىنىڭ تۋريستىك سالانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋمەن جانە «استانا – ەۋرازيا جۇرەگى», «الماتى – قازاقستاننىڭ ەركىن مادەني ايماعى», «تابيعات پەن كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ بىرلىگى», «التاي ءىنجۋ-مارجانى», « ۇلى جىبەك جولىن قايتا تۇلەتۋ», «كاسپي قاقپالارى» سياقتى وڭىرلىك مادەني-تۋريستىك كلاستەرلەردى قۇرۋمەن تىكە­لەي بايلانىستى ەكەنىن دە اتاپ كورسەتۋ قاجەت. ونىڭ سىرتىندا استانا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامان­­دان­­­دى­رىلعان كورمەسىن وتكىزۋ دە شە­شۋشى ۇلتتىق جوبالار­دىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. «بولا­شاق­تىڭ ەنەر­گياسى» اتتى كورمە تاقى­رىبى ەنەر­گيانىڭ بالا­مالى «جاسىل» تۇرلەرى مەن «جا­سىل» تەحنولوگيالاردى دا­مىتۋ­عا ارنالعانى بەلگىلى. كورمە ەنەر­­­گيا ۇنەمدەۋ, ەنەرگيانىڭ جاڭ­­­عىرمالى كوزدەرىن (جەل, سۋ جانە كۇن) پايدالانۋ, تۇراق­تى ۋربا­نيزاتسيا سالاسىنا ۇز­دىك الەم­دىك تالدامالار مەن تەحنو­لوگيا­لاردى تارتۋعا جاعداي جاسايدى دەپ كۇتىلۋدە. ەكسپو كورمەسى ۇلت­تىق ەكونوميكانى جۇيەلى ءارتاراپ­تاندىرۋ جانە ەلدىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى مەن عىلىمي بازالارىن تەحنولوگيالىق جاعىنان جاڭعىرتۋ ءۇشىن قۋاتتى سەرپىن بەرەتىن بولادى. جوعارى ساپالى جانە دامى­عان كولىك جۇيەسىنسىز تۋريزم يندۋ­س­­ترياسىن تابىستى دامىتۋ مۇم­كىن ەمەس. ەلگە كەلەتىن تۋريزم باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن باسشىلىققا العاندا ءتۋريزمنىڭ وسى ءتۇرىنىڭ نە­گىزگى كولىگى رەتىندە اۋە كولىگى ماڭىز­دى ءرول اتقاراتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى ەكسپو-2017 قارسا­ڭىندا استا­نانىڭ كولىك ينفرا­قۇ­رى­لىمىن جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. سول سياقتى, 2015-2019 جىل­دارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەم­­لەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باع­دارلاماسىنا سايكەس ەلگە كەلە­تىن جانە ىشكى ءتۋريزمدى ودان ءارى دامىتۋعا باعىتتالعان تۋريزم ينفرا­قۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا شارا­لار جۇزەگە اسىرى­لۋدا. تۋريستىك كلاستەرلەردىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن تابي­عاتتىڭ كورىكتى جەرلەرى مەن تاريحي-مادەني مۇرا­لار نىساندارىنا اپاراتىن اۆتو­موبيل جولدارىن جوندەۋ جانە قايتا جاڭارتۋ, قازىرگى بار تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, قازىرگى بار اۋەجايلاردى جاڭعىرتۋ جانە جاڭالارىن سالۋ, شاعىن اۆياتسيانى دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, سونداي-اق, قازىردە باستالىپ كەتكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى قاراس­تىرىلۋدا. كوپتەگەن جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋ مۇمكىندىگى تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى بولىپ تابى­لادى. سونىمەن بىرگە, تۋريزمدە ءبىر جۇ­مىس ورنىن اشۋعا كەتەتىن شىعىن ونەر­كاسىپتەگىگە قاراعاندا 10 ەسە از. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ تۋريس­تىك كلاستەرىن دامىتۋ ءتۋريزمنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن ۇلعايتۋعا, تۋريزم سالاسىندا دا, سونداي-اق, كومەكشى سالالاردا دا جاڭا ءارى زاماناۋي جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, قىزمەت كورسەتۋدىڭ الەمدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە, ينفراقۇرىلىم نىسان­دا­رىن سالۋعا, تۋريستىك سالا قىزمەت­­شىلەرىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ مادە­­نيەتىن, بىلىك­تىلىگى مەن كاسى­بي دايار­لىعىن ارت­تىرۋعا, شەتەل­دىك ينۆەس­تيتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋعا, سونداي-اق, قازاقستان مەن ونىڭ جەتىس­تىكتەرىن كەڭىنەن تانىمال ەتۋگە جاعداي جاسايتىن بولادى. مانشۇك كارىموۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى