* لەبىزدەر لەگى

نۇرلان ەرىمبەتوۆ, «قازاقستاننىڭ ازا­مات­تىق اليانسى» زاڭ­دى تۇلعالار ءبىر­لەس­­­تىگىنىڭ پرەزي­دەنتى: – قازىرگى كۇنى 500-گە جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­ بار. تاياۋدا وسى جاقىن اي­ماق­تارداعى ءبىراز ەلدى مە­كەن­دەردى ارالاپ شىقتىق. وندا ناقتى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامدارمەن كەزدەس­تىك. ولاردىڭ كوبىسى وسى جەر رەفورماسىن نەگىزى­نەن قولداپ وتىر. ال ەندى بۇگىندە, مىنە, جاقسى ءبىر جۇمىس باستالىپ جاتىر. مەنىڭ ۇسىنى­سىم: ءبىز اۋىلدا ناقتى قانشا حالىق قالعانىن نەگە زەرتتەمەيمىز؟ جالپى, رەسمي مالىمەت 40-42 پايىز دەيدى, بۇل تەك تىركەۋ بويىنشا, تىركەلمەگەندەرى قانشاما؟ كوبى قالادا جۇمىس ىزدەپ ءجۇر. ال ەگەر ەرتەڭ اۋىلعا قارجى بولىنسە, وندا قارجى ناقتى قانشا ادامعا قاجەت ەكەنىن, كىمدەر يگەرەتىنىن ءبىز ءبىلىپ وتىرۋىمىز كەرەك.  جاناربەك ءاشىمجان, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما ءتور­­­­اعاسىنىڭ ورىنباسارى: – جەر ماسەلەسىن تەك ناقتى ماماندار عانا تالقىلاسىن دەگەن پىكىر ايتىلدى. بىراق مەنىڭ اتا-بابام وسى جەردى قورعاسا, وندا بۇل سالاعا قاتىسىم جوق ەكەن دەپ مەن نەگە ول ماسەلەگە ءۇن قوسپاۋىم كەرەك؟ الماتى قالاسىندا جاستارمەن كوپ پىكىرلەستىم, ولاردىڭ كوبى جەرگە قاتىستى زاڭمەن تانىس ەمەس, تەك جەر ساتىلماسىن دەگەندى باسىم باعىت ەتىپ ۇستانىپ العان. سوندىقتان اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنۋى قاجەت جانە جاستاردىڭ ساناسىنا مۇنىڭ نە ماسەلە ەكەنىن جەتكىزۋ كەرەك. جەر ماسەلەسىنىڭ داۋلى جاعىنان بەلەڭ الىپ كەتكەنى وسى ءتۇسىندىرۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكتى جۇرگىزىلمەگەندىگىنەن دەپ ويلاي­مىن. سوندىقتان مۇنى حالىققا ۇعىنىقتى ەتىپ جەتكىزۋ قاجەت. اكىم جانۇزاق, حالىقارالىق ادام ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى: – جەرگە قاتىستى ءما­سە­لەدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جاعدايى كو­ميسسياعا مۇشە شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ ايتقا­نىمەن ولشەنبەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, قازىر قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى ۋكراينا مەن رەسەيدەن 7-8 ەسەگە دەيىن, باتىس ەلدەرىنەن 10-15 ەسەگە دەيىن تومەن بولىپ وتىر. مىنە, وسى ماسەلەنى كوتەرۋ كەرەك. قازىر ەڭ مىقتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باس­شىلارىن كورسەتىپ, ءبارى كەرەمەت دەپ ايت­قاننان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ماسەلە 25 جىلعا شەتەلگە جالعا بەرۋمەن شەتەلدىك ۇلەسى بار كومپانيالاردىڭ جايىنا تىرەلىپ تۇر. بۇل جەردە مىنانى اشىق ايتۋ كەرەك, ينۆەستيتسيا فرانتسيا, كانادا, ەۋروپا نەمەسە امەريكا سياقتى ەلدەردەن كەلىپ, جاڭا تەحنولوگيا, يننوۆاتسيا اكەلىپ جاتسا, ەشكىمنىڭ قارسىلىعى جوق. سوندىقتان, ۇكىمەت ەكونوميكانى, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولعا الۋى كەرەك. زاۋرەش باتتالوۆا, «قازاقستاندا پار­­لامەنتاريزمدى دامىتۋ قورى» اكتسيو­نەرلىك قوعا­مى­نىڭ ديرەكتورى: – بۇل جەر كودەكسىنىڭ وزىندىك تاريحى بار. 2003 جىلى جەر كودەكسىن قابىلداعان كەزدە پرەمەر-مينيستر وتستاۆكاعا كەتكەن بولاتىن. سول كەزدە ءماجىلىستىڭ ۇسىنىستارىنىڭ ءبارى وتپەي, ۇكىمەتتىڭ جوباسى ءوتتى. سول زاڭ قازىر ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى تۋىپ وتىرعان داۋ سول كەزدە ەسكەرىلمەي قالعان ۇسىنىستاردىڭ سالدارى ما دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن, ول كەزدە ەنگىزىلگەن نورمالاردىڭ ءبىرازى جاقسى نورمالار بولاتىن. بىراق سول نورمالار بۇگىنگە دەيىن ىسكە اسىرىلماي قالدى. قازىرگى كۇنى اۋىلداعىلاردا زاڭ تۋرالى تۇسىنىك, اقپارات از دەگەننەن گورى, سول زاڭنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقاندىعى تۋرالى ايتىلۋ كەرەك. مىسالى, سول كودەكستە اۋىلدا تۇراتىن ءار ادامعا 25 سوتىق, قالادا تۇراتىن ادامعا 10 سوتىق بەرىلەدى دەپ كورسەتىلگەن عوي. بىراق ول ماسەلە شەشىلگەن جوق. حالىق وسىندايدان كەلىپ شۋلايدى. نارازىلىق وسىندايدان تۋىندايدى. ءبىز ءبىر ماسەلەنى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ جەرىن يگەرۋدە, يگىلىگىن كورۋدە بارلىق قازاقستاندىقتار­دىڭ قۇقىقتارى بىردەي, جەر بارىنە تيەسىلى. كوميسسيا وتىرىسىندا بۇعان دەيىنگى زاڭ بويىنشا قانداي زاڭدار ورىندالمادى, نە سە­بەپتەن ورىندالمادى, ونى قالاي ورىندايمىز, دەگەن ماسەلەنى كوتەرۋىمىز كەرەك. سونى حالىق­قا ايتۋىمىز كەرەك. ونى دۇرىس تۇسىندىرسەك, حالىق تۇسىنەدى عوي دەپ ويلايمىن. سوسىن تاعى ءبىر ماسەلە, جەر ماسەلەسىنىڭ توڭىرەگىندە جەمقورلىق وتە كوپ. قايتا-قايتا ساتىپ, جەردى تاۋارعا اينالدىرعاندار بار. ماسەلەن, وسى استانا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە دە جەردى الىپ-ساتۋ ماسەلەسىندە بىلىق كوپ. وسىدان بارىپ, حالىقتىڭ اراسىندا نارازىلىق كوبەيەدى. جەر ماسەلەسىن ەل ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىمەن بىرگە قاراستىرۋ كەرەك. حالىق «بiز ءوز ەلiمiزدە جەتiم بولىپ قالامىز, ەشكiمگە كەرەك بولماي قالامىز» دەپ شىرىلداپ وتىر. وسى ماسەلەنى دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن ءجون. حالىق كوميسسيانىڭ شەشiمiن قابىلداۋى ءۇشiن, بiرiنشi كەزەكتە, حالىقتىڭ ماسەلەسiن قارايىق, ءوز ازاماتتارىمىزدى قامتاماسىز ەتەيiك. قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم, قاي كەزدە دە حالىقتىڭ ويىنان شىعاتىن شەشiم قابىلدانۋى كەرەك.