قازاقستان تاريحى

جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەگە وقىتىلماۋى ءتيىس؟ اتا-بابالارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە دەگەن تولاسسىز ۇمتىلىسى, وسى جولدا ومىرلەرىن قۇربان ەتۋلەرى ارقىلى بىرنەشە عاسىر بويى توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپ كەلگ­ەن ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن ەگەمەندىكتىڭ بيىل­عى 25 جىلدىعىندا دا ءوز ىشىمىزدەن داۋ شىعىپ, وسى سىندارلى دا داڭقتى ءوت­كەنى­مىزدى بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزەتىن, ودان ساباق جانە جىگەر الىپ, وتانىنىڭ بوستاندىعى جولىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىك­تەرىن تۋدىراتىن, كونە زاماننان تامىر تارتقان «قازاقستان تاريحى» ءپانىن جوعارى وقۋ ورىندارىنان الىپ تاس­تاۋ تۋرالى ءسوز باستالىپ وتىر. پاراسات پەن قيسىن ورايىنان قاراعاندا, ءبىز مۇنى دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىز. سەبەبى, ەندى عانا ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ىسكە اسى­رىلىپ كەلە جاتقان «مادەني مۇرا», «عىلىمي قازىنا» جانە «حا­لىق تاريح تولقىنىندا» اتتى بىرنە­شە مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىن­­داعى الەمنىڭ كوپتەگەن مەم­لە­كەت­تەرىندەگى مۇراعاتتاردا, كىتاپ­­حا­نا­لاردا جيناقتالعان, بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءتول تاريحى­مىزعا بايلانىستى قانشاما قۇن­دى دەرەكتەر الىندى. وسىنىڭ نەگى­زىن­دەگى ءىرى عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالاندى. ەگەر دە وتكەنگە نازار اۋدارار بول­ساق, رەسەيلىك وتارلىق كەزىندە قا­زاق حال­قىنىڭ تاريحى وقىتىلعاندى قويىپ, ءبىزدىڭ ادام رەتىندەگى ەشقان­داي قۇقىعىمىز بولماي, «بۇرا­تا­نالار» دەگەن كەمسىتۋشىلىك اتاۋ بە­رىلگەن-ءدى. كوشپەندى, «جارتىلاي تاعى» حالىقتىڭ تۇراقتى تەرري­تو­رياسى, مەملەكەتتىلىگى, شارۋاشى­لى­عى, مادەنيەتى بولماعان, ۇنەمى كەز­­بەشىلىكپەن, توناۋمەن, ۇرلىق­پەن, با­رىمتامەن عانا اينالىسىپ كەل­گەن, تابيعاتتىڭ دايىن ءونىمىن عانا پاي­دالانۋشى «توبىرلار» دەگەن تۇجى­رىم جاسالدى. وسىن­داي انىقتا­مانى بارشا رەسەي يمپە­رياسى تۇرعىن­دا­رىنا, الەمگە تاراتۋ وتارلىق سايا­سات­تىڭ ماقسا­تىنا اينالدى. وسى ار­قىلى قازاق حالقىنا دەگەن مەنسىن­بەۋ­شىلىك سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. بۇل تۇسىنىك كەڭەستىك يدەولوگيا ۇستەمدىك ەتكەن ۋاقىتىندا ودان ءارى ماقساتتى تۇردە جالعاستىرىلدى. وسى مەرزىمدە ۇلتىمىزدىڭ ناقتى شىندىققا نەگىزدەلگەن تولىققاندى تاريحى ارناۋلى ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىن ايتپاعاندا, ءوزىمىز­دىڭ ۇلتتىق مەكتەپتەرىمىزدە دە وقى­تىل­مادى. قازاق حالقىنىڭ ارعى اتا-با­بالارىنىڭ بۇكىل الەمگە بەلگىلى بولعان مەملەكەت باسقا­رۋشىلارى, جاۋ­عا قارسى قول باس­تاعان جانە ازات­تىق قوزعالىسىن ۇيىمداستىرعان باتىر­لارى, بي-شەشەندەرى مەن دانا­لارىن بىرنەشە تولقىن ۇرپاقتار بىلمەي ءوستى. كەڭ-بايتاق اتامەكەنىمىز كىندىگى بولعان, ساحارانىڭ اپاي ءتو­سىندە بىرنەشە مىڭ جىل ءومىر سۇرگەن ۇلى دالالىق مەملەكەتتەر, ونىڭ تۇر­عىندارى تۋرالى ايتىلمادى. قا­زاقتاردىڭ ەۋرازيا اۋماعىن الىپ جات­قان تاريحي كەڭىستىكتىڭ زاڭدى يەسى, وسى جەردە نەگىزدەلىپ, ىرگەسى قالانعان, قا­لىپتاسىپ, دۇنيەگە بەلگىلى بولعان ءىرى مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن حا­لىق­تاردىڭ داۋسىز مۇراگەرى, جالعاسى ەكەندىگى قۇپيالانىپ ق ۇلىپتا ۇستال­دى. حالىقتىق جىر, داستاندار, اۋىز ادە­بيەتى ارقىلى جەتكىزىلىپ كەلگەن تۇل­عالاردىڭ بارلىعىنا قاناۋشى, تو­ناۋشى, شونجار بي, باي-ماناپ, ءۇس­تەم تاپ وكىلدەرى دەگەن ايدار تاعىلدى. قازاق حالقىنىڭ ءوزارا باقتا­لاس­تىقتان, بارىمتادان, ۇنەمى بولىپ تۇراتىن جۇتتان, سىرتقى جاۋگەر­شىلىكتەن قۇرىپ كەتپەي, امان قالۋى, حالىق رەتىندە ساقتالۋى ونىڭ رە­­سەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ءوز ەركى­مەن قوسىلۋى ناتيجەسىندە مۇمكىن بول­دى دەگەن ايار ناسيحات بەلەڭ الدى. ۇلتىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگى تۇڭ­عىش رەت ۇلى قازان توڭكەرىسى جەڭى­سى ارقاسىندا ىسكە اسىرىلىپ, دامى­دى­ دەگەن تۇجىرىم جاسا­لى­نىپ, بەل­­سەن­دى تۇردە ناسيحاتتالدى جانە دە مۇ­­نىڭ ءوزى بۇكىل كەڭەس وداعى بويىن­­­شا جۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ كەڭەس­­تىك شارۋا­­شىلىعىن نەگىزدەۋگە, ونى كسرو-نىڭ دامىعان وداقتاس رەسپۋب­لي­كاسىنا اينال­دىرۋعا بارشا كەڭەس حالىق­­تارى ۇلەس قوسقاندىعى جاپا-تار­ماعاي جار­نامالاندى. وسى ارقى­لى قازاق حال­قىنىڭ تاريحي تەر­ري­تو­رياسى­نىڭ تۇ­تاستىعىنا كۇمان ءبىلدىرىلدى. ناق وسىنداي ناسيحاتتى رەسەي­دىڭ بۇگىنگى كۇنگى كەيبىر ساياسات­كەرلەرى, بۇرىنعى وداقتى قايتا ورناتۋدى اڭساۋشىلار جار سالىپ ايتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ولار­دىڭ كوكەيىن تەسكەن تۇپكى ماقساتى نە ەكەندىگى دە ايدان انىق. مىنە, سوندىقتان دا, ەگەمەندىكتىڭ شيرەك عاسىرى كولەمىندە تاپتىشتەپ جيناقتالىنىپ, شەتەلدەردەگى, ءوز ىشىمىزدەگى قۇندى دەرەكتەرمەن تو­لىقتىرىلىپ, الەمدىك تاريحتىڭ قۇ­رامداس بولىگىنە اينالا باستاعان, ۇلت­تىق تاريحىمىزدى بۇگىنگى كۇنى جانە بولاشاقتا كوپەتنوستى حالقى­مىزعا پايىمداتا پاش ەتۋ, بارىن­شا ناسيحاتتاۋ ۋاقىت تالابى دەپ ەسەپ­تەيمىز. ءپاندى وقىتۋدىڭ قالىپتاسقان ساليقالى جۇيەسى نەگىزدەلۋى ءتيىس. ناقتى ءارى شىنشىل دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن, جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتار, حرەستوماتيالىق, كور­نەكى وقۋ قۇرالدارى جازىلۋى كەرەك. اتالعان ءپاندى ارناۋلى ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ­دىڭ تاعى ءبىر قاجەتتىگى سوندا, ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇل ساتىسىنا ءتۇسۋ­شىلەردىڭ ەلەۋلى بولىگى بۇرىن وسى ءپاندى مەكتەپتەردە وقى­ماعان, رەسپۋبليكامىزدان تىس جەر­لەردەن كەلىپ ماماندىق الۋشى­لار نەمەسە ۋاقىتشا قونىس اۋدار­عان­دار بولىپ تابىلادى. ياعني, ولارعا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونى نەگىز­دەۋشى قازاق حالقىنىڭ تاري­حىن وقىتۋ وسى ءپان ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلادى. بۇگىنگى ۋاقىت پەن ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تالابى وسىنداي. وسى ايتىلعاندارمەن قاتار, ەلى­مىزدىڭ كوپەتنوستىلىعى جانە كوپ­تەگەن ەرەسەك جاستاعى باسقا ۇلت وكىل­دەرىنىڭ قازاقستانعا سوڭعى مەرزىم­­دەردە قونىس اۋدارۋلارى, سول سەبەپ­تەن دە ورتا مەكتەپتەردە «قازاق­ستان تا­ريحى» ءپانىن وتپەگەندىگى دە بۇل ءپان­­دى ارنايى ورتا, جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن­دا تولىعىمەن وقىتۋدى قاجەت ەتەدى. بۇلارمەن بىرگە ورتا مەكتەپتەردە وقۋشىلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ «قازاقستان تاريحى» ءپانى كوتەرەتىن ماسەلەلەرگە جەتكىلىكتى نازار اۋدار­مايتىندىعى دا بايقالادى. ءويت­كەنى, ورتا مەكتەپتەردەگى ەمتيحان تاپسىرۋدىڭ جالاڭ دا جاداعاي داتالاردى, بەلگىلى ادامداردىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىن, ت.ب. جاتتاۋعا نەگىزدەلگەن تەستىك جۇيەسى «قازاقستان تاريحى» ءپانى كوتەرەتىن ماڭىزدى عىلىمي جانە تاريحي ماسەلەلەرگە تولىققاندى ماڭىز بەرۋگە تۇعىر-تياناق بولا المايدى. ياعني, ارناۋلى ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەجەلگى زاماننان باس­تالىپ, تاۋەلسىزدىك كەزەڭىن قام­تيتىن «قازاقستان تاريحى» ءپانىن وقىتۋدىڭ, مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتى: – بۇل ءپان ارقىلى, ەڭ الدىمەن, قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ تاريحي زاڭدى يەسى قازاق حالقى ەكەندىگىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى دالەلدەي وتىرا پاش ەتۋ; – تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى – ءوزىنىڭ بۇگىنگى اۋماعىن­دا ءبىر­نەشە مىڭداعان جىلدار شەڭ­بە­ر­ىن­دە نەگىزدەلىپ, ءوز ۋاقىت­تا­رىندا الەمدىك دامۋعا ىزگىلىكتى ىقپال ەت­كەن قۋاتتى دالا مەملەكەت­تەرىنىڭ زاڭ­­دى مۇراگەرى, ال قازاق ۇلتى – جا­سام­پازدىعى, قاھارمان­دىقتارى, وتان­­­سۇيگىشتىكتەرى, دانىشپان­دىق­تا­رى ارقىلى الەمگە بەلگىلى بولعان ساق­­تار, عۇندار, ۇيسىندەر جانە ءتۇر­­كى­­­­لەردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندىگىن جاريالاۋ; – بابالارىمىزدىڭ وتانىن قور­عاۋ جولىنداعى باتىرلىقتارىن ناسي­حاتتاي وتىرا, كەلە-كەلە ءبول­شەك­تەنۋىنىڭ, باسقاعا بوداندىققا ءتۇسۋىنىڭ سەبەپتەرىن اشىپ, تولىق­قاندى شىن­شىل تاريحتان قازىرگى ءھام بولاشاق ۇرپاقتىڭ ۇلگى جانە ساباق الا بىلۋلەرىن قامتاماسىز ەتۋ; – بايىرعى قازاق جەرىنە ءار ۋا­قىتتاردا, ءارتۇرلى جاعدايلاردا قو­­نىس اۋدارعان باسقا ۇلت وكىلدە­رىنە ەش­قاشان كوز الارتىپ كورمە­گەن قازاق حالقىنىڭ تۇسىنىستىك, ۇعى­نىستىق, دوستىق پەن باۋىرمالدىق ىقىلا­سىنىڭ, ۇلتتار اراسىنداعى دوس­تىقتىڭ ناقتى مىسالدارىن كوپ­ەتنوستى اۋديتوريا ساناسىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى بارىنشا باياندى ەتۋ; – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزىنە اينا­لا­تىن كوپ­ەتنوستى قازاقستان حال­قىنىڭ بويىن­داعى قازاقستاندىق پاتريوتيزم سەزى­مىن قالىپتاس­تىرۋ ورايىندا قازاق­ستان رەسپۋبلي­كاسىندا اتقارىلىپ وتىر­عان ۇلت ساياساتىنىڭ, وسى با­عىت­­تاعى ەلباسىنىڭ قىزمەتىن ناسي­حاتتاۋ. كونە زاماننان باستالىپ, قازىرگى كەزەڭدى تولىعىمەن قامتيتىن قازاق­ستان تاريحىن ارناۋلى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى وسىنداي ماڭىزدى اسپەكتىلەرمەن نەعۇرلىم ايقىندالا تۇسەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ەگەمەندىگىن ەندى عانا الىپ, توپى­راعىنا اتا-بابالارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ تەرى, باسقاعا بو­دان بولۋدىڭ بارشا قاسىرەتى مەن الاپاتىنان قۇتىلار جول تابا الماعان اپا-قارىنداس, انالاردىڭ كوز جاسى, بوستاندىق جولىندا جانىن قيعان ەرلەردىڭ قانى ءسىڭ­گەن, ەل تانىعان بيلەرىنىڭ جۇر­تىن بىرىكتىرۋدەگى دانالىعى مەن باتىر­لارىنىڭ جان­كەشتى ەرلىكتەرى حالىق اۋزىنداعى جىر­عا اينالعان وتانىمىزدى «ءماڭ­گىلىك ەلگە» اينالدىرۋداعى بۇگىنگى وتپەلى كەزەڭدە بارشا وتكەنىمىزدى ۇرپاعىمىزعا پاش ەتەتىن «قازاقستان تاريحىنان» باسقا ناسيحات, ءبىلىم قۇرالى جوق دەپ ەسەپتەيمىز. قابىرعامىز قاتايىپ, مەملە­كەتىمىز نىعايعاندا, ءوز جەرىندەگى ۇلتىمىزدىڭ سانى ءوسىپ, ساپاسى جاقسارعاندا, الەمگە «وزىق ەل», «جاسامپاز ۇلت», «قۋاتتى مەملە­كەت» رەتىندە تانىلعاندا, كوپ­ەت­نوستى ازاماتتارىنىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ سانا­سىندا «مەن قازاق­ستاندىقپىن», «وتانىم – قازاق­ستان», «ەلىمنىڭ بو­لا­شاعىنا جا­ۋاپ­تىمىن» دەگەن ماقتانىشتى اسقاق سەزىم بەرىك جانە تولىق ورنىق­قان كەزدە, بالكىم, ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مىسالعا الىنىپ وتىرعان باتىس, ت.ب. ەلدەردەگى سياقتى, «قازىرگى قازاقستان تاريحىن» عانا وقىتۋعا بولار. ال ازىرگە وعان ەرتە. ياعني, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەنىندەي: «بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولعاندا عانا ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز». عاني قاراساەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, سەيىتقالي دۇيسەن, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى  استانا