«ومىردە ىزگى ءىز قالسا!..»

– دەگەن ءسوزدى ءوزىنىڭ ماقسات-مۇراتىنا اينالدىرعان ابزال ازامات تۋرالى سىر قوعام قايراتكەرى, ەكس-دەپۋتات, ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك قىزمەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى – ادەپ كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەرىكباي ورىكباي ۇلى نۇرعيساەۆپەن جاقىن تانىسىپ, ارالاس-قۇرالاس بولعانىما جەتى-سەگىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. سىيلاسىپ تا, سىرلاسىپ تا جۇرگەن وسى جىلدار ىشىندە ونىڭ ادامي بولمىسىن, ازاماتتىق الەمىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. قالام ۇستاعانداردىڭ ات ءۇس­تىندەگى ازاماتتارعا ارقاشان سىن كوزبەن قارايتىندىعى ەكىنىڭ بىرىنە بەلگىلى جاي. مەنىڭ دە باسىندا سەرىكبايعا ۇركە قاراعان ساتتەرىم بولدى. بايقاسام, بۇل كۇدىگىم سىرتتاي قاراعانداعى العان اسەردەن تۋعان ەكەن. ارالاسا كەلە, ونىڭ ىشكى جاندۇنيەسى مەن كوڭىل كوكجيەگىنە ۇڭىلگەن سايىن جۇرەك اياسىن ايناداي تازا ۇس­تايتىندىعىنا كوزىم جەتتى. بۇل قاسيەت وعان ۇشقان ۇياسىنان دارىعاندىعى ايدان انىق. ىلە­نىڭ تۇنىق تولقىنىنا شومىلىپ, تازا قۇمىنا اۋناپ وسكەن سەرىكباي مەكتەپ ەسىگىن قاپشاعاي ماڭىنداعى «جاڭا ارنا» اۋىلىندا اشادى. وقۋعا العىر, ەسەپكە جۇيرىك ۇلىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان اكەسى ورىكباي مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن 1969 جىلى ونى الماتىداعى ماتەماتيكا ءپانىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرناتقا اۋىستىرادى. جەتىنشى سىنىپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ كەلگەن زەرەك وقۋشى مۇندا دا وزات وقيدى. تالانتتى بالالاردى تەرەڭدەتىپ وقىتۋدىڭ ناتيجەسى ەرەكشە عوي. مىسالى, الماتىداعى س.نۇرعيساەۆ ءتۇ­لەپ ۇشقان و.جاۋتىكوۆ اتىن­داعى سول مەكتەپ-ينتەرناتتان بۇگىن­دە تالاي اتاقتى تۇلعالار شىققاندىعىن بىلەمىز. مۇنى ونىڭ ءوزى دە ماقتانىشپەن ەسكە الادى. سونىڭ ءبىرى – بەلگىلى قالام­گەر, ادەبيەت سىنشىسى, نە­بىر عاجايىپ اندەردىڭ اۆتورى تۇرسىنجاي شاپاي. سول كەزدە باستالعان وسى ءبىر يگى ءۇردىس بۇگىن دە جالعاسىن تاۋىپ وتىر. بۇعان رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اشىلعان نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەبىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. بىلىكتى ۇستازداردان العان تەرەڭ ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا ول كازگۋ-ءدى دە ويداعىداي اياق­تاپ, ەڭبەك جولىن تالعار قالا­سىن­داعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنىڭ وندىرىستىك-وقىتۋ شەبەرى قىزمەتىنەن باستايدى. تالاپتى جاستىڭ ەڭبەك جو­لىنىڭ باسپالداقتارى تالماي ىزدەنۋ مەن ۇنەمى ۇيرەنۋدىڭ ءنا­تي­جەسىندە بىرتە-بىرتە بيىك­تەي تۇسەدى. الماتى قالالىق, وب­لىس­تىق, رەسپۋبليكالىق كومسو­مول كوميتەتتەرىندە جاۋاپتى قىز­مەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستايدى. الاتاۋ جانە سوۆەت اۋداندارىنا باس­شىلىق ەتەدى. سونداي-اق,  ەلىمىز نارىقتىق كەزەڭگە اياق باسقان كەزەڭدە الماتى قالاسىنداعى «گلوبا قازاقستان» وندىرىستىك-قارجى كورپوراتسياسىنىڭ پرە­­زيدەنتى بولادى. ودان ءارى قى­زىل­­وردا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبى­رىن­شى ورىنباسارى, كەيىننەن  پرە­زيدەنت جارلىعىمەن قىزىل­وردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە تاعا­يىن­دالادى. بۇل وڭىردە باسشى بولعان جىلداردا ەكولوگياسى اۋىر اي­ماق تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ەلباسى­نىڭ تاپ­سىرما­لارىن تياناقتى ورىن­­داپ, سە­نىمدى قولقاناتى بولا ءبىلدى. ودان كەيىنگى جىلداردا «نۇر وتان» پارتياسىندا, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىندە ابىرويلى قىز­مەت اتقارسا, مەملەكەتتىك قىز­مەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ال­ما­تى وبلىسىنداعى اۋماقتىق باس­قار­ماسى مەن تارتىپتىك كەڭەسى­نىڭ باسشىسى بولعان تۇسىندا ەل ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, حا­لىق قۇرمەتىنە بولەندى. وبلىس كولەمىندە بولعان بارلىق توتەنشە جاعدايلار مەن ىرگەلى ىستەرگە بەلسەنە اتسالىسىپ, الدىڭعى قاتاردا ءجۇردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. قايسى قىزمەتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاسا دا بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولدى. قايراتكەرلىك تانىتىپ, ادال دا اۋقىمدى قىز­مەتتەر اتقاردى. قانداي دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شيە­لەنىسكەن ءتۇيىنىن ىسكەرلىكپەن شەشە ءبىلدى. قىزىلوردا وبلىسىندا اكىم بولعان كەزىندە ونىڭ باستاماسىمەن «1000 ءۇي» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ, وبلىستاعى جاس ما­ماندار جاپپاي باسپانالى بولدى. قىزىلوردا قالاسىنا ىلەسپە گاز اكەلىنىپ, ونىڭ اقىسىن بانك كارتوچكاسى ارقىلى الدىن-الا تولەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى ۇيىمداستىرىلدى. قالا كوشەلەرى كەڭەيتىلىپ, داريا جاعالاۋى قورا-قوپسىدان تازارتىلىپ, جول اشىلىپ, جۇرت سەرۋەندەيتىن گۇل­زارعا اينالدى. اۋەجايعا «قور­­قىتاتا» اتى بەرىلدى. وسى ارادا قازاقستان كولەمىندە قازاقشا ات بەرىلگەن بۇدان باسقا بىردە ءبىر اۋەجاي جوق ەكەندىگىن ايتا كەتكەندىگىمىز ءجون سياقتى. سونداي-اق, ءجالاڭتوس باتىر تاريحى قوزعالىپ, عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. وسىنىڭ بارلىعى تىكەلەي سول كەز­دەگى وبلىس اكىمى سەرىكباي نۇرعيساەۆ­تىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جاسالعان جۇمىستار بولاتىن. بۇلار سەرىك­باي ورىكباي ۇلىنداي سىندارلى ازاماتتىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن بەرگى اتقارعان ايتۋلى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. اسىرەسە, ونىڭ ۇلت رۋحانيا­تىنا جاناشىرلىعى ءار باسقان قادامىنان بايقالىپ تۇرادى. ۇمىتپاسام, 2008 جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك, كەشكە قاراي سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باقتىباي قاسىم­بەكوۆ ءىنىم تەلەفون شالدى: «ءۇي­دەمىسىز؟ ءبىر ازاماتتى ەرتىپ بارىپ تانىستىرسام دەپ ەدىم», دەدى. «كەلىڭىزدەر!» دەدىم. س.نۇر­عيساەۆپەن تانىستىعىم وسى كەشتەن باستالعان بولاتىن. اڭگىمە ارقاۋى كوبىنەسە باتىرلار ءجونىن­دە بولدى. سودان ءبىر جىل بۇرىن عانا ب.قاسىمبەكوۆتىڭ تۇرتكى بولۋىمەن «بەردىعوجا باتىر» پوەماسىن جازىپ, جاريالاعان ەدىم. سەرىكباي ءسوز اراسىندا شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىردى دا جىرلاپ كورسەڭىز قايتەدى دەگەن قولقا سالدى. مەن بىردەن كەلىسە قويمادىم. ويلانىپ كورەيىن دەدىم. ويتكەنى, ناۋرىزباي باتىر جونىندە بىلەتىنىم شامالى ەدى. ءوزىم جەتە بىلمەيتىن تاقىرىپقا قالام تارتۋعا باتىلىم بارمادى. كەلەسى ءبىر كەزىككەندە ناۋرىزباي باتىردى قايتا قوزعادى. «ەگەر جازار بولساڭىز, ناۋرىزباي جونىندە ەستىگەن-بىلگەنى بار كونەكوزدەرمەن جۇزدەستىرەيىن, ءوزىمنىڭ قولىمدا بار تاريحي دەرەكتەردى بەرەيىن», دەدى. مەن كوڭىلىن قيماي كەلىسىم بەردىم. سول كۇننەن باستاپ مەنىڭ باتىر تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردى, ەل اۋىزىنداعى ەسكى سوزدەردى جيناۋىما ول كوپ مۇمكىندىك تۋ­عىزدى. اقىرى «ناۋرىزباي باتىر» پوەماسى دۇنيەگە كەلدى. پوەما جارىق كورگەننەن كەيىن دە ونىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا, كىتاپ بولىپ شىعۋىنا كوپ كۇش سالدى. باتىر باباسىنىڭ رۋحىن ارداقتاعان ازاماتتىڭ وسى ءبىر ەرەكشە قاسيەتىنەن جاستار ۇلگى السا ەكەن دەپ تىلەيمىن. دەپۋتات بولعان جىلدارىندا پارلامەنتتە قابىلدانعان ءاربىر زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگىن تانىتىپ وتىردى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەلەردى كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى, حالىققا, قوعامعا ءتيىمدى جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا اتسالىستى. ەكولوگيا, تابيعي اپاتتار جانە جول ماسەلەلەرى تۋرالى تالاي ساۋالدار جولداپ, شەشىمىن تاپتىرىپ, شىن مانىندەگى حالىق قالاۋلىسى ەكەندىگىنە كوپتىڭ كوزىن جەتكىزدى. ونىمەن عانا قالعان جوق, قولىنا قالام الىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى كورىندى. تەلەارنالاردا تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر ءجونىن­دە پايىمدى پىكىرلەر ايتىپ, ساليقالى سۇحباتتار جاسادى. قوعاممەن, حالىقپەن تىكەلەي بايلانىسقا ءتۇسىپ, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدا ەلگەزەكتىك تانىتتى. جۇرتتىڭ كوكەيىندەگى تالاپ-تىلەكتەردى تەرەڭ ۇعىنىپ, شىنايى شەشىم تابۋىنا سەبەپكەر بولدى. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق جانە ساياسي سىرتقى اسەرلەر مەن ىشكى تۇيتكىلدەر, سون­داي-اق, ەل ىشىندەگى تابيعات اپاتتار تۋراسىنداعى تولعانىستارى سول كەزدەگى قوعامدىق-الەۋمەتتىك جاعدايدى جان-جاقتى تالداپ, ءدال باسىپ, بايىپتى باعامدادى. بۇل ايتقانىمىزعا ونىڭ «20 جىل – تاۋەلسىزدىك قىزمەتىندە», «قى­زىلاعاش: سىن ساعاتتا» اتتى كىتاپتارى دالەل. سەرىكباي ورىكباي ۇلىن ۇنەمى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ۇلت تاع­دىرى, ۇرپاق تاربيەسى, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تول­عاندىرادى. سوندىقتان دا «20 جىل – تاۋەلسىزدىك قىز­مەتىندە» اتتى كىتابىندا حال­قىمىزدىڭ بوستاندىق العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە باسى­نان وتكەن قيلى وقيعالار, ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشى­لىعىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەر سالماقتى ويمەن ساراپتالعان. ءبىر سوزىندە: «قۋانتاتىن دا تاۋەلسىزدىك, الاڭداتاتىن دا تاۋەلسىزدىك», دەيدى س.نۇرعيساەۆ. بۇل – ونىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى جۇرەكجاردى ءسوزى. تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاپ, كول قورعاعان قىزعىشتاي كۇزەتىپ, كەلەسى ۇرپاققا امان جەتكىزۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز. وسى تۇرعىدان العاندا ءوزىنىڭ اسىل پارىزىن ادال اتقارىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ ءبىرى دە – سەرىكباي ورىكباي ۇلى. وعان ەل-جۇرتتىڭ رازى بو­لىپ, العىس جاۋدىراتىنى دا سودان. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرى س.نۇر­عيساەۆتى عانا ەمەس, سانالى ازا­ماتتاردىڭ بارلىعىن بۇگىن دە, ەرتەڭ دە الاڭداتۋعا ءتيىس. ازاتتىقتى باياندى ەتۋدىڭ, حال­قىمىز عاسىرلار بويى ارمان­داعان ۇلى ماقساتقا جەتۋدىڭ – ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ مۇراتتى جولدارىن ءوز تولعانىستارىندا ايقىن كورسەتەدى. «ءبىزدىڭ جاس ۇرپاق جاھاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن الۋى قاجەت, بىراق ءوزىمىزدىڭ تاربيەلەۋ جولىمىز بولۋى كەرەك. تاۋەلسىز ەلدىڭ ساياساتى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى ءتيىس, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز, قۇندىلىقتارىمىز, انا ءتىلىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى تاربيەنىڭ نەگىزى بولۋى قاجەت», دەيدى. مىنە, تاۋەل­سىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىر بولسا دا كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقان كۇردەلى ماسەلەنى ول وسىلاي ءدوپ باسادى. قىزىلاعاش وقيعاسىنا ار­نال­عان «قىزىلاعاش: سىن سا­عاتتا» اتتى كىتابىندا 2010 جى­لى الماتى وبلىسى, اقسۋ اۋ­دانىنداعى قىزىلاعاش اۋىلىندا بولعان سۋ اپاتىنىڭ زاردابى ءار قىرىنان اۋقىمدى دەرەكتەرمەن  ناقتى كورسەتىلگەن. توسىننان كەلگەن الاپات اپات شىندىعى, كۇن­دىز-تۇنگى تاسقىنمەن ارپالىس, زارداپ شەككەندەرگە جاسالعان كومەك جاسىرىپ-جابۋسىز, بىردە ارنايى رەپورتاجداردان ءۇزىندى كەلتىرۋ ارقىلى, بىردە قاتەر كۋاگەرلەرىمەن سۇحباتتاسۋ ارقى­لى ايناعا تۇسكەندەي ايقىن بەرىلگەن. مۇنىمەن قوسا, قيىن ساتتەردىڭ ءدال سۋرەتىن بەرەتىن فوتولار اپاتقا قارسى ارپالىستىڭ اقيقاتىن ونان ارمان اشا تۇسەدى. اپاتتان كەيىنگى حالىققا كومەك كورسەتۋ جۇمىستارى دا شىنايى دەرەكپەن قولمەن قويعانداي ايقىن بەرىلگەن. تەڭ جارتىسىن جويقىن سۋ جالماپ كەتكەن اۋىلدى قايتا تىكتەپ, جىپكە تىزگەن مارجانداي ەتىپ جاڭا ۇيلەردى قازداي قاتارلاستىرىپ, جولى مەن سۋىن, جارىق پەن جىلۋىن بەس ايدىڭ ىشىندە قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بارشاعا ايان. وسى ازاپتى شارۋا­نىڭ باسى-قا­سىندا سول كەزدە وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆپەن بىرگە سەرىكباي ورىكباي ۇلىنىڭ ءوزى دە ءجۇردى. كىتاپ­­تىڭ شىنايىلىعىنىڭ سىرى دا وسىندا. س.نۇرعيساەۆ حاقىندا ءسوز قوز­عاعاندا, ونىڭ ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىمەن ءجيى قارىم-قاتىناس جاساپ, پىكىرلەسىپ, وي ءبولىسىپ جۇرەتىن قاسيەتىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ايتۋلى ازاماتتىڭ ونەرگە دەگەن قۇش­تارلىعى دا ەرەكشە. كوپ وقيدى, كوپ بىلەدى. قازاقتىڭ ەپوسى مەن ەرتەگىسى, سال-سەرىلەردىڭ جاۋ­ھار جىر­لارىنىڭ تۇنىعىنان مەي­لىنشە سۋسىنداعاندىقتان, ونىڭ بويىنا كىسىلىك قاسيەتى  مول دارىعان. سوندىقتان دا ول ءاردايىم كوپكە كومەكتەسۋگە بەيىم تۇرادى. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش», دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان ول قانشاما جاس تالانت­تارعا قولۇشىن بەرىپ, قامقورلىق كورسەتكەنىن جاقسى بىلەمىن. ءوزىنىڭ وتباسى­نا دا, بايتاق وتانىنا دا جان شۋاعىن مولىنان شاشىپ, ءتا­ۋەل­سىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنا جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سەرىكباي ورىكباي ۇلى سەكىلدى اتپال ازامات, قارىمدى قايراتكەردىڭ قاتارى كوبەيە تۇسسە ەكەن دەگەن تىلەكتەمىن! نەسىپبەك ايت ۇلى, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تالدىقورعان