ءبىر نارسە انىق, بارلىعىمىز اباي ايتقان تولىق ادام دەڭگەيىنەن كورىنە المايمىز. قۋانارلىعى, جانىمىزدا ءبىز ۇلگى تۇتىپ, تاعىلىم الار, جان-جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ادامداردىڭ بار ەكەندىگى. وسىنداي جاننىڭ ءبىرى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەنىڭ ۇستازىم باعدات كارىبوز ۇلى.
مەنىڭ ۇستازىم... ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسى مەن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان باعدات كارىبوز ۇلى – جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ءبىر قىزىعى, باعدات اعايدان ءتالىم-تاربيە العان وسى جۇزدەگەن شاكىرتتەرىنىڭ ارقايسىسى اعايدى «ءبىزدىڭ ۇستازىمىز» دەمەي, «مەنىڭ ۇستازىم» دەپ اتايدى. وزىنە عانا جاقىن تارتا سويلەيدى, ۇستازىن ماقتان تۇتادى. مۇنىڭ سىرى باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ بيىك پاراساتىندا, كوركەم مىنەزىندە, ىنىگە – اعا, شاكىرتكە ۇستاز بولا بىلگەن ۇلكەن جۇرەگىندە جاتسا كەرەك.
ويلاپ قاراسام, باعدات اعايدى العاش كورىپ, تانىسقانىمىزعا دا قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بولىپتى. 1980 جىلدىڭ قىركۇيەگى ەدى. سول كەزدەگى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ينستيتۋت تابالدىرىعىن اتتاعان «جيىرما بەسىمىز» مۇعالىمدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرمىز. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى تۋرالى ءبىرىنشى كۋرس تابالدىرىعىن ەندى عانا اتتاعان ستۋدەنتتىڭ وي-قيالى دا قىزىق. ىشىمىزدە ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسىن اۋىلداعى مەكتەپ مۇعالىمىنەن وزگەشەلەۋ كوزگە ەلەستەتىپ وتىرعانىمىز دا بار.
ءبىر ءسات سول قيالىمىز شىندىققا اينالعانداي بولىپ, شاشىن كەلىستىرە تاراعان, ورتادان جوعارى بويى بار, اققۇبا ءوڭدى, سىمباتتى جىگىت اۋديتوريا ەسىگىن باپپەن اشىپ, وقىتۋشى ورنىنا جايعاستى. كەسكىن-كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى, ءسوز مانەرى ونىڭ بويىندا تەكتىلىكتىڭ, سىرباز-سەرىلىكتىڭ بار ەكەندىگىن بىردەن اڭعارتتى. ءبىتىم بولمىسىندا ءبىر بەكزاتتىق بار! ارقايسىمىزبەن جەكەلەي تانىسىپ بولعان سوڭ, ءوزىن مەن – باعدات كارىبوزوۆپىن دەپ تانىستىردى. ءبىزدىڭ توپقا كۋراتورلىق ەتەتىندىگىن جانە حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىندىگىن ايتتى. قوڭىراۋ سوعىلىپ اعاي اۋديتوريادان شىعىسىمەن, قىزدار جاعى «جاپ-جاس, ادەمى ەكەن» دەپ سىبىرلاسىپ جاتتى. ءبىز دە قىزىعا قارادىق.
قازاقتىڭ ەشبىر ۇلتقا ۇقسامايتىن بولمىس-ءبىتىمىن ەرەكشەلەي كورسەتەتىن باي قازىناسى – اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى. باعدات اعاي جوعارى وقۋ ورنىن ەندى عانا بىتىرگەن جاس مامان بولسا دا اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي ۇلگىلەرى تۋرالى ءدارىس وقىعاندا كوسىلە, شەبەر اڭگىمەلەيتىن. كەيدە تەبىرەنە تولعانىپ, ۇلتتىڭ قادىر-قاسيەتى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى تۋرالى ايتادى. وسىنداي ساتتەردە ونىڭ ءوز حالقىنا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىن سەزگەندەي بولاتىنبىز. كەيدە: «ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى ءالى دە تولىمدى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. تالاي اقىندارىمىز بەن جىراۋلارىمىزدىڭ شىعارمالارى بىزگە تولىق جەتپەي وتىر. وعان ءدال قازىر مۇمكىنشىلىك تە جوق. بىراق كەزى كەلەر-اۋ»,– دەپ كۇرسىنگەندەي بولاتىن. عىلىم كوكجيەگىنەن ءالى دە كورىنە قويماعان جاپ-جاس جىگىتتىڭ وسىنشاما بىلىمدىلىگىنە تاڭعالاتىن دا قوياتىنبىز. ىشتەي «نەگە زەرتتەمەسكە؟ وعان قانداي كەدەرگى؟» دەگەن سۇراقتار كولدەنەڭدەيتىن. كەڭەس زامانىندا ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىن تەرەڭدەي زەرتتەۋگە ءمۇمكىنشىلىكتىڭ شەكتەۋلى بولعانىن ءبىز قايدان بىلەمىز, ول كەزدە؟!
بۇگىن ويلاپ وتىرساق, سول كەزدە باكەڭ بار بولعانى جيىرما بەستەگى جاپ-جاس جىگىت ەكەن. بىزگە اعالىق, ۇستازدىق اقىل-كەڭەسىن ايتقاندا ونى جىگىت اعاسىنداي سەزىنەتىنبىز. اسىرەسە, ءا.قوڭىراتباەۆ, ءا.بايجولوۆ, ن.ءجۇنىسوۆ, ن.نۇرجانوۆ, ا.شامشاتوۆا سىندى اعا بۋىن ۇستازداردى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋ قاجەتتىگىن كوبىرەك ايتاتىن. ءوزىنىڭ دە ولارعا دەگەن ءىلتيپاتى سەزىلىپ تۇراتىن-دى.
بالاڭ شاق. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ارسىڭ-گۇرسىڭ كەزى. كەيدە ءبىلمەستىكپەن, جاستىقتىڭ بۋىمەن ءبىر نارسەنى ءبۇلدىرىپ الىپ تا جاتامىز. وندايدا اعاي كەشىرىمشىل. سويتسەك ول پەيىلدىڭ, كوڭىلدىڭ كەڭدىگى ەكەن. ول ءبىز ءۇشىن ۇلگى, ونەگە جولى ەكەن!
توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعى بولاتىن. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىم. ءى حالىقارالىق دۋلاتي وقۋلارىنا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بەلگىلى عالىمدار كەلدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا قويىلعان مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ەسكەرتكىشىن اشتى. اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ باعدات اعايمەن وسى جيىندا كەزدەستىم. اماندىق-ساۋلىق, حال-جاعداي سۇراسقاننان كەيىن: «اعا, عىلىم جولىنا تۇسسەم دەگەن ويىم بار. ءوزىمنىڭ جانىما جاقىن سىر سۇلەيلەرى شىعارماشىلىعى تۋرالى از-ماز ىزدەنىپ ءجۇر ەدىم, قالاي بولار ەكەن؟»,– دەدىم. دۇنيەدە ويدان ۇشقىر نارسە جوق قوي, باعدات اعاي جاۋاپ بەرەمىن دەگەنشە: «باياعى ستۋدەنت-كۋراتور, شاكىرت-ۇستاز اراسىنداعى بايلانىسىمىزدىڭ ۇزىلگەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. ونىڭ ۇستىنە عىلىم دوكتورى, بىلدەي ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى بۇل ۇسىنىسىمدى قابىلداي قويار ما ەكەن دەپ» ويلاپ تا ۇلگەردىم. «ونىڭ ەش قيىندىعى جوق, ۋايىمداما! ءوزىم تاقىرىپ بەرەمىن, عىلىمي جەتەكشى بولامىن. مىناۋ تۇركىستانداعى ا.ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. سوندا قورعايمىز»,– دەدى. كىسىمسۋ, مەنمەنسۋ جوق, اقپەيىل اعانىڭ ىنىگە, ۇستازدىڭ شاكىرتكە دەگەن قامقور, جاناشىر كوڭىلى مەنىڭ پەندەشىلىك ويىمدى سىپىرىپ تاستادى.
اباي: «ءتىرى ادامدا جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بولا ما؟ قازاقتىڭ جۇرەكتى كىسى دەگەنى – باتىر دەگەنى. ونان باسقا جۇرەكتىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاپ بىلمەيدى. راقىمدىلىق, مەيىرباندىلىق, ۋا ءاربىر ءتۇرلى ادام بالاسىن ءوز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلاعانداي ويدى ولارعا دا بولسا يگى ەدى دەمەك – جۇرەكتىڭ ءىسى», دەيدى. اباي ايتقان وسى ۇلكەن جۇرەكتى مەن باعدات اعايدان كوردىم, سەزىندىم. زيالىلىق, تەكتىلىك دەگەن وسى شىعار دەپ ويلادىم.
عىلىمي ورتادا ءوزىن مويىنداتا العان باكەڭ ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىمەن سىيلى, قادىرلى ەكەندىگىنە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعايمىن دەپ جۇرگەندە تالاي كوزىم جەتتى. اكادەميك راحمانقۇل اعا بەردىباەۆتان باستاپ ادەبيەتتانۋشى عالىمدار باعداتتىڭ شاكىرتى دەپ ماعان ءبىر جىلى كوزقاراسپەن قارايتىن. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسقا پىكىر الۋعا تالاي عالىمنىڭ الدىنا باردىم, جەتەكشى ۇيىم رەتىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادەبيەت كافەدراسىنان ءوتتىم, الدىن-الا قورعاۋ, ناقتى قورعاۋ كەزىندە عىلىمي جەتەكشىمنىڭ ابىرويى ماعان كوپ كومەگىن تيگىزدى. ارينە, ءوز ەڭبەگىمنىڭ دە جەمىسى بولار, مەن قايدا بارسام دا باعدات اعايعا دەگەن قۇرمەتتىڭ شاپاعاتىن كوردىم.
باكەڭ سىي-قۇرمەتتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ ىزدەگەن ادام ەمەس, ولار ونى ءوزى ىزدەدى, ءوزى تاپتى. ءوز تابيعاتىنداعى تەكتىلىكپەن, جان-جۇرەگىن پانالاعان يماني قاسيەتپەن كەلدى. باكەڭنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىنداعى كوركەم مىنەزدىڭ دە نەگىزى سودان بولار. اباي ۇعىمىنداعى يمان – ار مەن جاننىڭ تازالىعى, جاۋانمارتتىلىك – اقىل, راحىم, شىندىق. «ءوزىمدى جاقسى دەمەسە, مەيلى ءبىلسىن, جامان دەگىزبەسەم ەكەن دەپ ازاپتانۋ» ابايشا اقىلدىلاردىڭ, ارلىلاردىڭ, ارتىقتاردىڭ مىنەزى. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ توعىسار جەرى – تولىق ادام. مەن ءبىلىپ, تانىعان باكەڭ وسى تولىق, كەمەل ادام قاتارىندا.
ومىردە بىرەۋدىڭ باسىنا قيىندىق ءىس تۇسە قالسا قول سوزىپ, كومەك كورسەتۋ, قيىندىعىنا ورتاقتاسۋ قانشالىقتى عيبراتتى ءىس بولسا, وزگەنىڭ قۋانىشىنا, جەتكەن جەتىستىگىنە بىرگە قۋانۋ بيىك پاراسات يەسىنە عانا ءتان قاسيەت. ومىردەگى پەندەشىلىك, كورەالماۋشىلىق, ىشتارلىق سياقتى پەندەۋي قاسيەتتەر وكىنىشكە وراي, «كوپتىڭ» (اباي) بويىندا بار. وسى قاسيەتتەردەن ادا, ودان ءوزىن الدەقايدا بيىك ۇستاۋ – كەمەلدىك. سوڭعى ون بەس-جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اعالى-ءىنىلى, شاكىرت-ۇستاز, ارىپتەس رەتىندە ارالاسا باستاعاننان بەرى بىلەتىنىم باكەڭ وزگەنىڭ قۋانىشىن ءوز قۋانىشىنداي سەزىنەتىن ادام. بىرەۋدىڭ جەتكەن جەتىستىگى تۋرالى ايتا قالساڭ بالاشا قۋانىپ, ءماز بولىپ قالادى. بۇل دا كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن اسىل قاسيەت, كوركەم مىنەز.
قۋانىش پەن قايعىنىڭ ارالاسىپ ءجۇرۋى – ءومىر زاڭدىلىعى. اللا تاعالانىڭ ادامزات بالاسىنا جىبەرەتىن ءبىر سىنى دا وسى شىعار, بالكىم. وسى سىن باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ باسىندا دا بولدى. تۋمىسىنان تالانتتى, دارىندى گۇلنۇرى جاسىنداي جارقىراپ, ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن تانىتىپ كەلە جاتقان كەزدە ومىردەن وزدى. قاشاندا اتا-انا ءۇشىن بالادان ارتىق, ودان قىمبات, ونىڭ جارقىن بولاشاعىن كورۋدەن ارتىق باقىت بار ما؟ بۇل باكەڭە وڭاي تيگەن جوق. ءبىراز مۇقالىپ قالدى.
اباي: «ۇنەمى ۋايىم-قايعىعا جان شىداي ما ەكەن؟ ۇنەمى كۇلمەي جۇرە الامىز با, ۇنەمى كۇلمەي جۇرۋگە جان شىداي ما ەكەن؟ ...ۋايىم-قايعىسىزدىقتان قۇتىلارلىق ورىندى حارەكەت تابۋ كەرەك ءھام قىلۋ كەرەك. ءاربىر ورىندى حارەكەت ءوزى دە ۋايىم-قايعىنى ازايتادى, ورىنسىز كۇلكىمەن ازايتپا قايعىنى, ورىندى حارەكەتپەن ازايت» دەيدى. ەندەشە, باسقا تۇسكەن قايعىمەن كۇرەسە ءبىلۋ دە, ونى جەڭە ءبىلۋ دە ادامنىڭ ءبىر قاسيەتى. بوركەمىكتەي ۇگىلىپ, قايعىنىڭ سوڭىندا كەتۋ دە ازاماتقا لايىق ەمەس. باكەڭ قايعىردى, قينالدى, گۇلنۇرىن جوقتادى, بىراق ەزىلىپ كەتكەن جوق. شۇكىر, گۇلنۇرىنان قالعان جالعىز تۇياق – نەمەرەسىنىڭ قىزىعىن كورىپ, سول ەڭسەلى قالپى ورتامىزدا ءجۇر. ىرىلىك, مىنەز بەرىكتىگى دەگەنىمىز وسى بولسا كەرەك.
«ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادالات سەزىم. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق, كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى. عادالات, ماحاببات سەزىم كىمدە كوبىرەك بولسا, ول كىسى – عالىم, سول – عاقيل. ءبىز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جاراتىلىپ, جاسالىپ قويعان نارسەلەردى سەزبەكپىز, كوزبەن كورىپ, اقىلمەن ءبىلىپ»... بۇل اباي ءسوزى! جۇرەكپەن سەزىپ, اقىل كوزىمەن كورۋ ناعىز عالىمعا ءتان قاسيەت. وسىنداي قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەندىكتەن بولۋ كەرەك, باكەڭ 1988 جىلى 32 جاسىندا «قازاقتىڭ قابدولوۆى» اتانعان, ادەبيەت تەورياسىنىڭ بىلگىرى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق ليريكاسىنىڭ جانرلىق سپەتسيفيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاسا, ارتىنشا «قازاق ولەڭىنىڭ ۇلتتىق سيپاتى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءالى ءسوز بولا قويماعان جاس عالىمنىڭ ولەڭ ونەرىنىڭ قىر-سىرى تۋرالى زەرتتەۋلەرىن عالىمدار جوعارى باعالادى.
عىلىمعا وزىندىك وي-پىكىرمەن, سونى كوزقاراسپەن كەلگەن باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ قالامىنان «قايران ءسوز», «سىرلى ءسوز سيپاتى», «وركەنيەتكە ءورىس», «بەتالىس» سىندى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن وي تولعانىستارى ومىرگە كەلدى. ۇلت تاريحىندا وزىندىك ورنى بار تۇلعالار ايتەكە بي, ءجالاڭتوس ءباھادۇر, ءمۇسىرالى سوپى ءازىز, مارال يشان, بازار جىراۋلاردىڭ ءومىر جولدارى تۋرالى عىلىمي ماقالالار جازدى.
ادام بالاسى ءۇشىن تۋعان جەر, قاسيەتتى توپىراقتان ىستىق, قىمبات مەكەن جوق. سوندىقتان بولسا كەرەك, ءبىزدىڭ بويىمىزدا تۋعان جەر الدىنداعى پارىز دەگەن ۇلكەن ۇعىم بار. باعدات كارىبوز ۇلى عالىم رەتىندە سىر ءوڭىرىنىڭ رۋحاني دامۋى مەن وركەندەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. ءوزىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق تاقىرىبىنىڭ نەگىزگى ءبىر سالاسى – سىر توپىراعىنان شىققان اقىن-جىراۋلار, تاريحي تۇلعالار, ءوڭىر تاريحى. ارنايى زەرتتەۋلەردەن بولەك, «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان» سەرياسى بويىنشا باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ باستاماسىمەن بىرنەشە اۋدان تاريحى جازىلدى. «سىرداريا كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا سىر ءوڭىرىنىڭ اقىن-جىراۋلارىنىڭ 200 تومدىعى شىقتى. وسىنىڭ بارلىعى, اينالىپ كەلگەندە, تۋعان توپىراققا ەتكەن عالىم قىزمەتى.
« ۇلىم دەيتىن ەلىڭ بولماسا, ەلىم دەيتىن ۇل قايدان شىعادى»! باكەڭ ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, تەر توكتى. سول ەڭبەگىنىڭ بۇگىن جەمىسىن كورىپ وتىر. بىرنەشە مەملەكەتتىك ماراپاتتار يەلەندى, جاقىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن الدى. كوپجىلدىق ۇستازدىق, عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بۇل.
سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسى مەن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان بەكزات بولمىستى باكەڭ الپىستىڭ اسقار بيىگىنە شىقتى. ەل اعاسىنىڭ جاسى, عالىم رەتىندە تولىسقان شاعى دەپ بىلەمىز.
عابيت تۇياقباەۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
قىزىلوردا
ءبىر نارسە انىق, بارلىعىمىز اباي ايتقان تولىق ادام دەڭگەيىنەن كورىنە المايمىز. قۋانارلىعى, جانىمىزدا ءبىز ۇلگى تۇتىپ, تاعىلىم الار, جان-جۇرەگىنە يمان ۇيالاعان ادامداردىڭ بار ەكەندىگى. وسىنداي جاننىڭ ءبىرى – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەنىڭ ۇستازىم باعدات كارىبوز ۇلى.
مەنىڭ ۇستازىم... ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسى مەن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان باعدات كارىبوز ۇلى – جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ءبىر قىزىعى, باعدات اعايدان ءتالىم-تاربيە العان وسى جۇزدەگەن شاكىرتتەرىنىڭ ارقايسىسى اعايدى «ءبىزدىڭ ۇستازىمىز» دەمەي, «مەنىڭ ۇستازىم» دەپ اتايدى. وزىنە عانا جاقىن تارتا سويلەيدى, ۇستازىن ماقتان تۇتادى. مۇنىڭ سىرى باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ بيىك پاراساتىندا, كوركەم مىنەزىندە, ىنىگە – اعا, شاكىرتكە ۇستاز بولا بىلگەن ۇلكەن جۇرەگىندە جاتسا كەرەك.
ويلاپ قاراسام, باعدات اعايدى العاش كورىپ, تانىسقانىمىزعا دا قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت بولىپتى. 1980 جىلدىڭ قىركۇيەگى ەدى. سول كەزدەگى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ينستيتۋت تابالدىرىعىن اتتاعان «جيىرما بەسىمىز» مۇعالىمدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرمىز. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى تۋرالى ءبىرىنشى كۋرس تابالدىرىعىن ەندى عانا اتتاعان ستۋدەنتتىڭ وي-قيالى دا قىزىق. ىشىمىزدە ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسىن اۋىلداعى مەكتەپ مۇعالىمىنەن وزگەشەلەۋ كوزگە ەلەستەتىپ وتىرعانىمىز دا بار.
ءبىر ءسات سول قيالىمىز شىندىققا اينالعانداي بولىپ, شاشىن كەلىستىرە تاراعان, ورتادان جوعارى بويى بار, اققۇبا ءوڭدى, سىمباتتى جىگىت اۋديتوريا ەسىگىن باپپەن اشىپ, وقىتۋشى ورنىنا جايعاستى. كەسكىن-كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى, ءسوز مانەرى ونىڭ بويىندا تەكتىلىكتىڭ, سىرباز-سەرىلىكتىڭ بار ەكەندىگىن بىردەن اڭعارتتى. ءبىتىم بولمىسىندا ءبىر بەكزاتتىق بار! ارقايسىمىزبەن جەكەلەي تانىسىپ بولعان سوڭ, ءوزىن مەن – باعدات كارىبوزوۆپىن دەپ تانىستىردى. ءبىزدىڭ توپقا كۋراتورلىق ەتەتىندىگىن جانە حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىندىگىن ايتتى. قوڭىراۋ سوعىلىپ اعاي اۋديتوريادان شىعىسىمەن, قىزدار جاعى «جاپ-جاس, ادەمى ەكەن» دەپ سىبىرلاسىپ جاتتى. ءبىز دە قىزىعا قارادىق.
قازاقتىڭ ەشبىر ۇلتقا ۇقسامايتىن بولمىس-ءبىتىمىن ەرەكشەلەي كورسەتەتىن باي قازىناسى – اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى. باعدات اعاي جوعارى وقۋ ورنىن ەندى عانا بىتىرگەن جاس مامان بولسا دا اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي ۇلگىلەرى تۋرالى ءدارىس وقىعاندا كوسىلە, شەبەر اڭگىمەلەيتىن. كەيدە تەبىرەنە تولعانىپ, ۇلتتىڭ قادىر-قاسيەتى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى تۋرالى ايتادى. وسىنداي ساتتەردە ونىڭ ءوز حالقىنا دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىن سەزگەندەي بولاتىنبىز. كەيدە: «ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحى ءالى دە تولىمدى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. تالاي اقىندارىمىز بەن جىراۋلارىمىزدىڭ شىعارمالارى بىزگە تولىق جەتپەي وتىر. وعان ءدال قازىر مۇمكىنشىلىك تە جوق. بىراق كەزى كەلەر-اۋ»,– دەپ كۇرسىنگەندەي بولاتىن. عىلىم كوكجيەگىنەن ءالى دە كورىنە قويماعان جاپ-جاس جىگىتتىڭ وسىنشاما بىلىمدىلىگىنە تاڭعالاتىن دا قوياتىنبىز. ىشتەي «نەگە زەرتتەمەسكە؟ وعان قانداي كەدەرگى؟» دەگەن سۇراقتار كولدەنەڭدەيتىن. كەڭەس زامانىندا ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىن تەرەڭدەي زەرتتەۋگە ءمۇمكىنشىلىكتىڭ شەكتەۋلى بولعانىن ءبىز قايدان بىلەمىز, ول كەزدە؟!
بۇگىن ويلاپ وتىرساق, سول كەزدە باكەڭ بار بولعانى جيىرما بەستەگى جاپ-جاس جىگىت ەكەن. بىزگە اعالىق, ۇستازدىق اقىل-كەڭەسىن ايتقاندا ونى جىگىت اعاسىنداي سەزىنەتىنبىز. اسىرەسە, ءا.قوڭىراتباەۆ, ءا.بايجولوۆ, ن.ءجۇنىسوۆ, ن.نۇرجانوۆ, ا.شامشاتوۆا سىندى اعا بۋىن ۇستازداردى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋ قاجەتتىگىن كوبىرەك ايتاتىن. ءوزىنىڭ دە ولارعا دەگەن ءىلتيپاتى سەزىلىپ تۇراتىن-دى.
بالاڭ شاق. ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ارسىڭ-گۇرسىڭ كەزى. كەيدە ءبىلمەستىكپەن, جاستىقتىڭ بۋىمەن ءبىر نارسەنى ءبۇلدىرىپ الىپ تا جاتامىز. وندايدا اعاي كەشىرىمشىل. سويتسەك ول پەيىلدىڭ, كوڭىلدىڭ كەڭدىگى ەكەن. ول ءبىز ءۇشىن ۇلگى, ونەگە جولى ەكەن!
توقسانىنشى جىلداردىڭ اياعى بولاتىن. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىم. ءى حالىقارالىق دۋلاتي وقۋلارىنا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بەلگىلى عالىمدار كەلدى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا قويىلعان مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ەسكەرتكىشىن اشتى. اراعا ءبىرشاما ۋاقىت سالىپ باعدات اعايمەن وسى جيىندا كەزدەستىم. اماندىق-ساۋلىق, حال-جاعداي سۇراسقاننان كەيىن: «اعا, عىلىم جولىنا تۇسسەم دەگەن ويىم بار. ءوزىمنىڭ جانىما جاقىن سىر سۇلەيلەرى شىعارماشىلىعى تۋرالى از-ماز ىزدەنىپ ءجۇر ەدىم, قالاي بولار ەكەن؟»,– دەدىم. دۇنيەدە ويدان ۇشقىر نارسە جوق قوي, باعدات اعاي جاۋاپ بەرەمىن دەگەنشە: «باياعى ستۋدەنت-كۋراتور, شاكىرت-ۇستاز اراسىنداعى بايلانىسىمىزدىڭ ۇزىلگەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. ونىڭ ۇستىنە عىلىم دوكتورى, بىلدەي ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى بۇل ۇسىنىسىمدى قابىلداي قويار ما ەكەن دەپ» ويلاپ تا ۇلگەردىم. «ونىڭ ەش قيىندىعى جوق, ۋايىمداما! ءوزىم تاقىرىپ بەرەمىن, عىلىمي جەتەكشى بولامىن. مىناۋ تۇركىستانداعى ا.ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىندە ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. سوندا قورعايمىز»,– دەدى. كىسىمسۋ, مەنمەنسۋ جوق, اقپەيىل اعانىڭ ىنىگە, ۇستازدىڭ شاكىرتكە دەگەن قامقور, جاناشىر كوڭىلى مەنىڭ پەندەشىلىك ويىمدى سىپىرىپ تاستادى.
اباي: «ءتىرى ادامدا جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بولا ما؟ قازاقتىڭ جۇرەكتى كىسى دەگەنى – باتىر دەگەنى. ونان باسقا جۇرەكتىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاپ بىلمەيدى. راقىمدىلىق, مەيىرباندىلىق, ۋا ءاربىر ءتۇرلى ادام بالاسىن ءوز باۋىرىم دەپ, وزىنە ويلاعانداي ويدى ولارعا دا بولسا يگى ەدى دەمەك – جۇرەكتىڭ ءىسى», دەيدى. اباي ايتقان وسى ۇلكەن جۇرەكتى مەن باعدات اعايدان كوردىم, سەزىندىم. زيالىلىق, تەكتىلىك دەگەن وسى شىعار دەپ ويلادىم.
عىلىمي ورتادا ءوزىن مويىنداتا العان باكەڭ ءوزىنىڭ ادامي بولمىسىمەن سىيلى, قادىرلى ەكەندىگىنە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعايمىن دەپ جۇرگەندە تالاي كوزىم جەتتى. اكادەميك راحمانقۇل اعا بەردىباەۆتان باستاپ ادەبيەتتانۋشى عالىمدار باعداتتىڭ شاكىرتى دەپ ماعان ءبىر جىلى كوزقاراسپەن قارايتىن. ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسقا پىكىر الۋعا تالاي عالىمنىڭ الدىنا باردىم, جەتەكشى ۇيىم رەتىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادەبيەت كافەدراسىنان ءوتتىم, الدىن-الا قورعاۋ, ناقتى قورعاۋ كەزىندە عىلىمي جەتەكشىمنىڭ ابىرويى ماعان كوپ كومەگىن تيگىزدى. ارينە, ءوز ەڭبەگىمنىڭ دە جەمىسى بولار, مەن قايدا بارسام دا باعدات اعايعا دەگەن قۇرمەتتىڭ شاپاعاتىن كوردىم.
باكەڭ سىي-قۇرمەتتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ ىزدەگەن ادام ەمەس, ولار ونى ءوزى ىزدەدى, ءوزى تاپتى. ءوز تابيعاتىنداعى تەكتىلىكپەن, جان-جۇرەگىن پانالاعان يماني قاسيەتپەن كەلدى. باكەڭنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىنداعى كوركەم مىنەزدىڭ دە نەگىزى سودان بولار. اباي ۇعىمىنداعى يمان – ار مەن جاننىڭ تازالىعى, جاۋانمارتتىلىك – اقىل, راحىم, شىندىق. «ءوزىمدى جاقسى دەمەسە, مەيلى ءبىلسىن, جامان دەگىزبەسەم ەكەن دەپ ازاپتانۋ» ابايشا اقىلدىلاردىڭ, ارلىلاردىڭ, ارتىقتاردىڭ مىنەزى. وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ توعىسار جەرى – تولىق ادام. مەن ءبىلىپ, تانىعان باكەڭ وسى تولىق, كەمەل ادام قاتارىندا.
ومىردە بىرەۋدىڭ باسىنا قيىندىق ءىس تۇسە قالسا قول سوزىپ, كومەك كورسەتۋ, قيىندىعىنا ورتاقتاسۋ قانشالىقتى عيبراتتى ءىس بولسا, وزگەنىڭ قۋانىشىنا, جەتكەن جەتىستىگىنە بىرگە قۋانۋ بيىك پاراسات يەسىنە عانا ءتان قاسيەت. ومىردەگى پەندەشىلىك, كورەالماۋشىلىق, ىشتارلىق سياقتى پەندەۋي قاسيەتتەر وكىنىشكە وراي, «كوپتىڭ» (اباي) بويىندا بار. وسى قاسيەتتەردەن ادا, ودان ءوزىن الدەقايدا بيىك ۇستاۋ – كەمەلدىك. سوڭعى ون بەس-جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اعالى-ءىنىلى, شاكىرت-ۇستاز, ارىپتەس رەتىندە ارالاسا باستاعاننان بەرى بىلەتىنىم باكەڭ وزگەنىڭ قۋانىشىن ءوز قۋانىشىنداي سەزىنەتىن ادام. بىرەۋدىڭ جەتكەن جەتىستىگى تۋرالى ايتا قالساڭ بالاشا قۋانىپ, ءماز بولىپ قالادى. بۇل دا كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتىن اسىل قاسيەت, كوركەم مىنەز.
قۋانىش پەن قايعىنىڭ ارالاسىپ ءجۇرۋى – ءومىر زاڭدىلىعى. اللا تاعالانىڭ ادامزات بالاسىنا جىبەرەتىن ءبىر سىنى دا وسى شىعار, بالكىم. وسى سىن باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ باسىندا دا بولدى. تۋمىسىنان تالانتتى, دارىندى گۇلنۇرى جاسىنداي جارقىراپ, ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن تانىتىپ كەلە جاتقان كەزدە ومىردەن وزدى. قاشاندا اتا-انا ءۇشىن بالادان ارتىق, ودان قىمبات, ونىڭ جارقىن بولاشاعىن كورۋدەن ارتىق باقىت بار ما؟ بۇل باكەڭە وڭاي تيگەن جوق. ءبىراز مۇقالىپ قالدى.
اباي: «ۇنەمى ۋايىم-قايعىعا جان شىداي ما ەكەن؟ ۇنەمى كۇلمەي جۇرە الامىز با, ۇنەمى كۇلمەي جۇرۋگە جان شىداي ما ەكەن؟ ...ۋايىم-قايعىسىزدىقتان قۇتىلارلىق ورىندى حارەكەت تابۋ كەرەك ءھام قىلۋ كەرەك. ءاربىر ورىندى حارەكەت ءوزى دە ۋايىم-قايعىنى ازايتادى, ورىنسىز كۇلكىمەن ازايتپا قايعىنى, ورىندى حارەكەتپەن ازايت» دەيدى. ەندەشە, باسقا تۇسكەن قايعىمەن كۇرەسە ءبىلۋ دە, ونى جەڭە ءبىلۋ دە ادامنىڭ ءبىر قاسيەتى. بوركەمىكتەي ۇگىلىپ, قايعىنىڭ سوڭىندا كەتۋ دە ازاماتقا لايىق ەمەس. باكەڭ قايعىردى, قينالدى, گۇلنۇرىن جوقتادى, بىراق ەزىلىپ كەتكەن جوق. شۇكىر, گۇلنۇرىنان قالعان جالعىز تۇياق – نەمەرەسىنىڭ قىزىعىن كورىپ, سول ەڭسەلى قالپى ورتامىزدا ءجۇر. ىرىلىك, مىنەز بەرىكتىگى دەگەنىمىز وسى بولسا كەرەك.
«ادامشىلىقتىڭ الدى – ماحاببات, عادالات سەزىم. بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق, كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى. عادالات, ماحاببات سەزىم كىمدە كوبىرەك بولسا, ول كىسى – عالىم, سول – عاقيل. ءبىز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جاراتىلىپ, جاسالىپ قويعان نارسەلەردى سەزبەكپىز, كوزبەن كورىپ, اقىلمەن ءبىلىپ»... بۇل اباي ءسوزى! جۇرەكپەن سەزىپ, اقىل كوزىمەن كورۋ ناعىز عالىمعا ءتان قاسيەت. وسىنداي قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەندىكتەن بولۋ كەرەك, باكەڭ 1988 جىلى 32 جاسىندا «قازاقتىڭ قابدولوۆى» اتانعان, ادەبيەت تەورياسىنىڭ بىلگىرى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق ليريكاسىنىڭ جانرلىق سپەتسيفيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاسا, ارتىنشا «قازاق ولەڭىنىڭ ۇلتتىق سيپاتى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءالى ءسوز بولا قويماعان جاس عالىمنىڭ ولەڭ ونەرىنىڭ قىر-سىرى تۋرالى زەرتتەۋلەرىن عالىمدار جوعارى باعالادى.
عىلىمعا وزىندىك وي-پىكىرمەن, سونى كوزقاراسپەن كەلگەن باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ قالامىنان «قايران ءسوز», «سىرلى ءسوز سيپاتى», «وركەنيەتكە ءورىس», «بەتالىس» سىندى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن وي تولعانىستارى ومىرگە كەلدى. ۇلت تاريحىندا وزىندىك ورنى بار تۇلعالار ايتەكە بي, ءجالاڭتوس ءباھادۇر, ءمۇسىرالى سوپى ءازىز, مارال يشان, بازار جىراۋلاردىڭ ءومىر جولدارى تۋرالى عىلىمي ماقالالار جازدى.
ادام بالاسى ءۇشىن تۋعان جەر, قاسيەتتى توپىراقتان ىستىق, قىمبات مەكەن جوق. سوندىقتان بولسا كەرەك, ءبىزدىڭ بويىمىزدا تۋعان جەر الدىنداعى پارىز دەگەن ۇلكەن ۇعىم بار. باعدات كارىبوز ۇلى عالىم رەتىندە سىر ءوڭىرىنىڭ رۋحاني دامۋى مەن وركەندەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. ءوزىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق تاقىرىبىنىڭ نەگىزگى ءبىر سالاسى – سىر توپىراعىنان شىققان اقىن-جىراۋلار, تاريحي تۇلعالار, ءوڭىر تاريحى. ارنايى زەرتتەۋلەردەن بولەك, «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان» سەرياسى بويىنشا باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ باستاماسىمەن بىرنەشە اۋدان تاريحى جازىلدى. «سىرداريا كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا سىر ءوڭىرىنىڭ اقىن-جىراۋلارىنىڭ 200 تومدىعى شىقتى. وسىنىڭ بارلىعى, اينالىپ كەلگەندە, تۋعان توپىراققا ەتكەن عالىم قىزمەتى.
« ۇلىم دەيتىن ەلىڭ بولماسا, ەلىم دەيتىن ۇل قايدان شىعادى»! باكەڭ ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, تەر توكتى. سول ەڭبەگىنىڭ بۇگىن جەمىسىن كورىپ وتىر. بىرنەشە مەملەكەتتىك ماراپاتتار يەلەندى, جاقىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن الدى. كوپجىلدىق ۇستازدىق, عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى بۇل.
سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسى مەن عىلىمعا ارناپ كەلە جاتقان بەكزات بولمىستى باكەڭ الپىستىڭ اسقار بيىگىنە شىقتى. ەل اعاسىنىڭ جاسى, عالىم رەتىندە تولىسقان شاعى دەپ بىلەمىز.
عابيت تۇياقباەۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
قىزىلوردا
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
