پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ الدىمەن اتالعان ەدى. وسىعان وراي قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قازىر قىزۋ جۇمىس ۇستىندە. وسى ۆەدومستۆونىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى مينيستر تالعات دوناقوۆتان وتىنگەن ەدىك.
– تالعات سوۆەتبەك ۇلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ باعىتىنداعى ەڭ ءبىرىنشى رەفورما مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسى باعىتتا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قۇرىلىپ, بۇرىن كوبىنەسە تەك ايىپتاۋ باعىتىن عانا ۇستانعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ ورنىنا ۇلتتىق بيۋرو قالىپتاستىرىلىپ, ول مينيسترلىك قاراماعىنا ەنگىزىلدى. سودان بەرى دە ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. وسى ارالىقتا قانداي شارۋالار اتقارىلدى؟
– ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ەلباسى ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا 100 قادامنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى رەفورما ەتىپ بەلگىلەدى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن ءتيىمدىلىگىنە اسا زور ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو دا ەڭ الدىمەن, وسى ءمىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلعانى بەلگىلى.
نە اتقارىلدى دەگەنگە كەلسەك, بىرىنشىدەن, بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. مينيسترلىكتىڭ باسىم مىندەتتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مودەلىن ىسكە اسىرۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. مينيسترلىكتىڭ جانىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق ءىس-قيمىل بيۋروسى قۇرىلىپ, وعان سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, اشۋ جانە تەرگەۋ جونىندەگى نەگىزگى فۋنكتسيالار جۇكتەلدى. بۇگىنگى تاڭدا مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىمى مەن شتاتتىق كەستەسى بەكىتىلىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالارى جانە قىزمەتكەرلەردى تاعايىنداۋ ءراسىمى اياقتالىپ, مينيسترلىكتىڭ جانە ۇلتتىق بيۋرونىڭ جۇمىس جوسپارلارى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ياعني, بارلىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا ساي مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرۋدىڭ جاڭا مانساپتىق مودەلىن ەنگىزىپ, ونى قولدانۋدى ەڭ الدىمەن وزىمىزدەن باستادىق. مينيسترلىك قۇرىلعالى بەرى ۆەدومستۆومىزعا جاڭا قىزمەتكەرلەر ءۇش ساتىلى ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, قابىلداندى. سونىمەن قاتار, ۆەدومستۆو ىشىندە قىزمەتى جوعارىلاعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بارلىعى جاڭا مانساپتىق مودەل بويىنشا كونكۋرستان ءوتىپ, تاعايىندالدى. ەندى بۇل قازىر بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردا ەنگىزىلەدى. ارينە, الدىمىزدا تۇرعان مىندەت-ماقساتتار زور. ولاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو قىزمەتكەرلەرى بار ءبىلىمى مەن بىلىگىن, ءتاجىريبەسىن سالادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. دەمەك, الدا ءالى تالاي مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. ول تۋرالى دا جۇرتشىلىقتى مىنا سىزدەر ارقىلى, باق ارقىلى قۇلاعدار ەتىپ وتىرامىز.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – كادرلاردىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتۋىمەن قاتار, قوعامعا قوجايىندىق ەتۋدەن قىزمەتشىلىك جاساۋعا كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن ەلباسى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. وسى باعىتتا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى دەي الاسىز؟
– ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز, ەڭ الدىمەن, بارلىق اتقارىلاتىن شارالاردىڭ زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتىلۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ جاڭا مودەلى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى فاكتورلارى تيىمدىلىك, ناتيجەلىلىك, اشىقتىق جانە قوعامعا ەسەپتىلىك قاعيداتتارى, حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. وسى قاعيداتتاردى بەكىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازا قۇرىلۋى ءتيىس ەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى №153 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ ادەپ كودەكسى بەكىتىلدى. وسى كودەكس قوجايىندىق ەتۋدەن گورى قىزمەتشىلىك ەتۋدى ماڭىزدى مىندەت ەتىپ العا قويىپ وتىر.
بۇل قۇجاتقا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋ قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلادى جانە قوعام مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى ءوزىنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن ءتاجىريبەسىن ءوزى جۇزەگە اسىراتىن كاسىبي قىزمەتىنە جۇمسايدى, ءوزىنىڭ وتانى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قالتقىسىز ءارى ادال قىزمەت ەتۋگە سەپتەسەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. نەگە دەسەڭىز, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دە وسى قوعامنىڭ مۇشەسى عوي. ولار دا قازاقستان حالقىنىڭ وكىلى, سوندىقتان ءوز قىزمەتىنە ادال بولعانى ەڭ الدىمەن وزىنە ءتيىمدى.
ادەپ كودەكسىنەن بولەك, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ حالىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا بىرجاقتى وكتەم كوزقاراستاردان ارىلىپ, ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءتيىمدى جانە جەدەل تۇردە كورسەتۋگە كوشۋ ماقساتىندا «مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭدا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر سالاسى تولىعىمەن رەتتەلەدى. ياعني, وسى قىزمەتتەردىڭ تۇرلەرى, ولاردى كورسەتۋ مەرزىمدەرى جانە باسقا دا بارلىق قاتىناستار قامتىلعان. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭ اقپاراتتى ەركىن الۋ جونىندەگى حالىقتىڭ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنى دا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اشىقتىعىن, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپ بولاتىن قۇجات دەپ سانايمىز.
ۇلت جوسپارىنىڭ 6-قادامىنا سايكەس ءبىرىنشى باسشىلارعا ەڭبەكاقىنى تولەۋ ءۇشىن ارناۋلى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن, ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ. ياعني, مەملەكەتتىك ورگاندى باسقاراتىن باسشى ەڭ الدىمەن كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا ءمۇددەلى بولادى. دەمەك, وسى باعىتتا بار ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جۇمسايدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, وسى شارالاردىڭ ءبارى قوعامعا ەسەپتىلىك قاعيداتتارى مەن حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جانە بۇگىنگى تاڭدا ولار ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
– «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ ءتورتىنشى تارماعىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ەسكەرەتىن باستى پرينتسيپتەر قاتارىنا ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن ولاردىڭ زاڭدى ءمۇددەلەرiنiڭ مەملەكەت ءمۇددەلەرi الدىنداعى باسىمدى ەكەندىگى ايتىلعان. ءىس جۇزىندە وسى تالاپ ساقتالمايتىنىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. باسقاسىن ايتپاعاندا, تابيعات اپاتىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارىمىز زاڭدى تۇرعىدان تيەسىلى وتەماقىسىن تولىق كولەمدە الا الماي, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەسىگىن توزدىرادى. باسقا دا وسىعان ۇقساس جايتتار جەتكىلىكتى. وسىنداي ىستەردىڭ كەسىرىنەن ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى دە ازايادى ەمەس پە؟ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ وسىنداي ىستەرىنە قارسى قانداي ارەكەتتەر جاسالادى؟
– ارينە, ونداي جەكەلەگەن جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى. بىراق, ولار بۇقارالىق سيپاتقا يە دەپ ايتۋعا بولمايتىن شىعار. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قوعام الدىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بەينەسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگانىنىڭ ابىرويى قىزمەتشىنىڭ كاسىبيلىگى مەن ءمىنسىز ادەپ ءتاربيەسىنە قاراپ انىقتالادى. وسى سەبەپتەن ۇلت جوسپارىنىڭ 12-قادامى رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا ادەپ ەرەجەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءناتيجەسىندە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭىندا قىزمەتتىك ادەپكە قاتىستى ەرەجە ايتارلىقتاي كۇشەيدى. اتالعان زاڭعا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تەرىس قىلىقتار تۋرالى تۇسىنىكتەمە ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تارتىپتىك تەرىس قىلىقتار جاساعان جاعدايدا, وعان تارتىپتىك شارانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەن شىعارۋ تۇرىندەگى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قايتا قابىلداماۋ تۇرىندەگى تارتىپتىك شاراسى قولدانىلاتىن بولادى.
جوعارىدا اتالعان ادەپ كودەكسىنىڭ مازمۇندى بولىگى مەملەكەتتىك قىزمەتتى الىپ ءجۇرۋ قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرۋ دەگەن ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى –حالىققا ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى ارقاشان مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەت ساپاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلداپ وتىرۋى ءتيىس.
قابىلدانعان ادەپ كودەكسىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءتيىستى مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ تۇراتىن بولادى. وسىعان وراي, قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت ادەپ جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. جاڭا قابىلدانعان زاڭناماعا سايكەس, ادەپ سالاسىنداعى باقىلاۋدىڭ ينستيتۋتتىق نەگىزى وزگەرىپ تۇرادى. ادەپ بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى بۇرىن جۇمىس جاساپ كەلگەن تارتىپتىك كەڭەستىڭ ورنىنا ءار اۋداندا قۇرىلعان ادەپ جونىندەگى كەڭەسكە جۇكتەلدى. ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, باق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, حالىقپەن سەنىم بىلدىرىلگەن جانە كاسىبي ءتاجىريبەسى مول وزگە دە تۇلعالار كىرەدى.
– زاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر باستى قاعيداتى رەتىندە جالپى قولجەتiمدiلiك, ياعني ءوز قابiلەتتەرi مەن كاسىبي دايارلىعىنا ءسايكەس ازاماتتارىمىز مەملەكەتتiك قىزمەت بويىنشا جوعارىلاتىلۋدا تەڭ قۇقىلى ەكەندىگى ايتىلعان. الايدا, وسى قاعيداتتىڭ ءجيى بۇزىلاتىنى, ياعني لاۋازىمعا لايىقتى ەمەستىلەردىڭ «ءوسىپ» جاتاتىن جاعدايلارى كەزدەسەتىنى جاسىرىن ەمەس. سۋبەكتيۆيزمگە ۇشىراعان قىزمەتكەرلەر ءوز قۇقىعىن قالاي قورعاۋى كەرەك؟ مينيسترلىكتە وندايلاردىڭ قۇقى بۇزىلماۋىن قاداعالايتىن ارنايى قىزمەت بار ما؟
– بۇل باعىتتا دا ءبىرشاما ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. سوڭعى كەزدەرى مۇنداي جاعدايلار ورىن العانى تۋرالى اقپارات بىزگە كەلىپ تۇسكەن جوق. بۇعان زاڭنامانىڭ وزگەرۋى ۇلكەن سەبەپ بولدى دەپ سانايمىز.
مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مانساپتىق مودەلىن ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا اۋىسۋ تارتىبىمەن تاعايىنداۋ تاجىريبەسى توقتاتىلىپ, قازىر بوس مەملەكەتتىك لاۋازىمعا ورنالاسۋ كونكۋرس ارقىلى وتۋدە. كانديداتتاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بايقاۋشى مەن ساراپشىلار ينستيتۋتى قولدانىلادى. وسىلايشا, 2016 جىلى وتكىزىلگەن ءتورت كونكۋرستىڭ ۇشەۋى بايقاۋشى نەمەسە ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. سونىمەن قاتار, كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ كانديداتپەن اڭگىمەلەسۋى بارىسىندا جانە قورىتىندى وتىرىسىنا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وكىلدەرى, ياعني مينيسترلىكتىڭ نەمەسە ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىسا الادى.
ءبىزدىڭ 2015 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى №12 بۇيرىعىمىزبەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىندالۋ ءۇشىن تومەنگى ساناتتا وتكەرگەن قىزمەت ءوتىلى تالاپ ەتىلەدى. وسى شارالار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا جانە سۋبەكتيۆيزمگە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. ال ەرەجە تالاپتارىنىڭ ساقتالعانىنا كۇمانى بار كانديداتتار مينيسترلىككە نەمەسە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەسىنە, بولماسا سوتقا شاعىمدانا الادى.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى باعىتىندا جاڭادان ەنگىزىلگەن شارالار بار ما؟ بار بولسا, قانداي؟
– ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە جوعارى تالاپ قويىلسا, ونىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى دا ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋى شارت دەپ سانايمىز. ولاردىڭ بارلىعى زاڭدا قاراستىرىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» جاڭا زاڭمەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى كۇشەيتىلدى. ماسەلەن, زاڭ جۇمىس ورنىندا ۋاقىتشا بولماعان قىزمەتشىنىڭ مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن قوسىمشا تولەمدەر, قىزمەتكە قايتا ورنالاستىرىلعان تۇلعالاردىڭ ىشكى كونكۋرسقا قاتىسۋ مۇمكىندىگى, اقتالعان قىزمەتشىلەرگە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ ماسەلەلەرىن ايقىندايدى.
باسشىلار اۋىسۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتتىڭ تۇراقتى جۇمىسىنا اسەر ەتپەۋ ماقساتىندا زاڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن جاۋاپتى حاتشىلار, اپپارات باسشىلارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى مەجەلەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش رەت كىرگەن قىزمەتشىلەردىڭ بەيىمدەلۋى ماقساتىندا, ولارعا سىناق مەرزىمى ءۇش ايدى قۇرايدى. سىناق مەرزىمىنىڭ ناتيجەسi قاناعاتتانارلىقسىز بولعاندا سىناق مەرزىمى تاعى ءۇش ايعا ۇزارتىلادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى سىناق مەرزىمىنىڭ ناتيجەلەرi بويىنشا قىزمەتتەن شىعارۋ ۋاكiلەتتi ورگانمەن كەلiسۋ بويىنشا عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى بۇزىلعان جاعدايلاردا, ولاردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ادەپ جونىندەگى ۋاكىلدىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اتالعان شارالار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ودان سايىن ارتتىرادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
– جاسىراتىنى جوق, قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءتۇرلى ارانداتۋلارعا دا تاپ بولىپ جاتادى. مىسالى, ەسەپشوتىنا ءوزى بىلمەيتىن اقشا ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن. سونداي-اق, ءجۇرگىزۋشىسىنەن نەمەسە باسقا دا باعىنىستاعى ادامىنان قاراجات بەرىپ جىبەرىپ, ارتىنان ونى پارا الدى دەپ ۇستاتىپ جاتقان دا جاعدايلار بەلگىلى. كەلىسىمسىز «پارا» سياقتى بولعان مۇنداي جاعدايلاردان ول ءوزىن ءوزى قالاي اقتاۋى كەرەك؟
– زاڭدا بارلىق ماسەلە تياناقتى ايقىندالعان. اتاپ ايتساق, زاڭمەن بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىستى ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى فاكتىلەر انىقتالعان كەزدە, ولار بۇل تۋرالى دەرەۋ تىكەلەي باسشىسىنا حابارلاۋى كەرەك. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 50-بابىنا (مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتiرەتىن ءتارتىپتىك تەرىس قىلىقتار) سايكەس مەملەكەتتiك قىزمەتشىنىڭ شوتىنا يەسى بىلمەي كەلiپ تۇسكەن اقشا انىقتالعاننان كەيiن ەكi اپتادان اسپايتىن مەرزiمدە مەملەكەتتىك كىرىس ورگانىنا ءتۇسۋiنiڭ ءمان-جايلارى تۋرالى تۇسiنiكتەمە ۇسىنىلا وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارىلۋعا جاتادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىندە تەرىس قىلىق قۇرامى انىقتالعان كەزدە, ىشكى قاۋىپسىزدىك بولىمشەسى تەرىس قىلىق تۋرالى مالىمەتتەردى تەكسەرۋ, ونى جاساۋدىڭ ءمان-جايلارىن تولىق, جان-جاقتى جانە ءادىل انىقتاۋ ماقساتىندا قىزمەتتىك تەرگەۋ ءجۇرگىزەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە قاتىستى ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى فاكتىلەردىڭ ورىن الۋى ونى جاۋاپكەرشىلىكتەن (تارتىپتىك, اكىمشىلىك, قىلمىستىق) بوساتادى, ول ءۇشىن ءىستىڭ ءمان-جايلارى جان-جاقتى ءارى وبەكتيۆتى تەكسەرىلەدى. ارينە, ارى تازا, قولى تازا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەش ۋاقىتتا دا قۋدالانبايدى.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ زاڭسىز شەشىمىنىڭ كەسىرىنەن قىزمەتىنەن قۋىلعان باعىنىستاعى مەملەكەتتىك قىزمەتشى بىرنەشە ايدان كەيىن سوت شەشىمىمەن ورنىنا قايتا ورالسا, جۇمىسىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان ايلارى ءۇشىن وتەماقى الا ما؟ بۇل وتەماقى ايىپتىنىڭ ەسەبىنەن ءوندىرىلە مە, الدە بيۋدجەت ەسەبىنەن تولەنە مە؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 297-بابى 4-تارماعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ, ۇيىمنىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قابىلداعان زاڭسىز شەشىمىنىڭ, جاساعان زاڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ (ارەكەتسىزدىگىنىڭ) سالدارىنان ازاماتقا نەمەسە زاڭدى تۇلعاعا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ تالاپ قويۋ ءىسىن ءجۇرگىزۋ تارتىبىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 62-بابىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قىزمەتتەن زاڭسىز شىعارىلعان جاعدايدا وسىعان بايلانىستى ولارعا كەلتىرىلگەن نۇقسان ولار قىزمەتتەن شىعارىلعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەسەبىنەن تولىق كولەمدە وتەلۋگە تيىستىگى كورسەتىلگەن.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مەملەكەتشىلدىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي شارالار جاسالادى؟
– مەملەكەتشىلدىك, پاتريوتيزم حالىققا قىزمەت ەتۋمەن تىعىز بايلانىستى. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. زاڭناماعا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن پرەزيدەنتى الدىندا ءوز وتانىن وركەندەتۋ ىسىنە بارلىق كۇش-جىگەرى مەن ءبىلىمىن جۇمساۋعا, ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن ساقتاۋعا, حالقىنا ادال دا بىلىكتى قىزمەت ەتۋگە انت بەرەدى. سونىمەن قاتار, زاڭعا سايكەس مەملەكەتتiك قىزمەتشiلەردiڭ نەگiزگi مiندەتتەرiنىڭ ءبىرى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار قۇقىقتارىنىڭ, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرiنiڭ ساقتالۋىن جانە قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
– ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ اتالعان ماقالاسىندا اسا ناتيجەلى قىزمەت ءۇشىن بونۋستار تولەۋ قاراستىرىلىپ, ول جۇيە 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگىزىلەدى دەگەن ەدى. بۇل قاراجات بيۋدجەتتىڭ قانداي شىعىستارىندا قاراستىرىلاتىن بولادى؟
– ۇلت جوسپارىنىڭ 5-قادامىنا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى وسىرىلەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ورىندايتىن جۇمىستىڭ سيپاتىنا, كولەمىنە جانە ناتيجەلەرىنە بايلانىستى سارالانىپ بەلگىلەنەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدىڭ ناتيجەلەرى بونۋستاردى تولەۋ جونىندەگى شەشىمدەردى قابىلداۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى.
قازىرگى كەزدە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە بونۋستار تولەۋ, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ, سونداي-اق, «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىلەرىنىڭ لاۋازىمدىق ايلىق اقىلارىنا ۇستەماقىلار بەلگىلەۋ قاعيدالارى مەن شارتتارى ازىرلەنۋدە. قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى وسى قاعيدالار مەن شارتتاردى ازىرلەۋ بارىسىندا پىسىقتالاتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ الدىمەن اتالعان ەدى. وسىعان وراي قۇرىلعان مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قازىر قىزۋ جۇمىس ۇستىندە. وسى ۆەدومستۆونىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى ايتىپ بەرۋدى مينيستر تالعات دوناقوۆتان وتىنگەن ەدىك.
– تالعات سوۆەتبەك ۇلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا مەملەكەتتى كاسىبيلەندىرۋ باعىتىنداعى ەڭ ءبىرىنشى رەفورما مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسى باعىتتا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگى قۇرىلىپ, بۇرىن كوبىنەسە تەك ايىپتاۋ باعىتىن عانا ۇستانعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ ورنىنا ۇلتتىق بيۋرو قالىپتاستىرىلىپ, ول مينيسترلىك قاراماعىنا ەنگىزىلدى. سودان بەرى دە ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. وسى ارالىقتا قانداي شارۋالار اتقارىلدى؟
– ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ەلباسى ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا 100 قادامنىڭ ىشىندە ەڭ ءبىرىنشى رەفورما ەتىپ بەلگىلەدى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن ءتيىمدىلىگىنە اسا زور ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو دا ەڭ الدىمەن, وسى ءمىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قۇرىلعانى بەلگىلى.
نە اتقارىلدى دەگەنگە كەلسەك, بىرىنشىدەن, بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. مينيسترلىكتىڭ باسىم مىندەتتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مودەلىن ىسكە اسىرۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. مينيسترلىكتىڭ جانىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق ءىس-قيمىل بيۋروسى قۇرىلىپ, وعان سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, اشۋ جانە تەرگەۋ جونىندەگى نەگىزگى فۋنكتسيالار جۇكتەلدى. بۇگىنگى تاڭدا مينيسترلىكتىڭ قۇرىلىمى مەن شتاتتىق كەستەسى بەكىتىلىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالارى جانە قىزمەتكەرلەردى تاعايىنداۋ ءراسىمى اياقتالىپ, مينيسترلىكتىڭ جانە ۇلتتىق بيۋرونىڭ جۇمىس جوسپارلارى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ياعني, بارلىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا ساي مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرۋدىڭ جاڭا مانساپتىق مودەلىن ەنگىزىپ, ونى قولدانۋدى ەڭ الدىمەن وزىمىزدەن باستادىق. مينيسترلىك قۇرىلعالى بەرى ۆەدومستۆومىزعا جاڭا قىزمەتكەرلەر ءۇش ساتىلى ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, قابىلداندى. سونىمەن قاتار, ۆەدومستۆو ىشىندە قىزمەتى جوعارىلاعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بارلىعى جاڭا مانساپتىق مودەل بويىنشا كونكۋرستان ءوتىپ, تاعايىندالدى. ەندى بۇل قازىر بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردا ەنگىزىلەدى. ارينە, الدىمىزدا تۇرعان مىندەت-ماقساتتار زور. ولاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو قىزمەتكەرلەرى بار ءبىلىمى مەن بىلىگىن, ءتاجىريبەسىن سالادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. دەمەك, الدا ءالى تالاي مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. ول تۋرالى دا جۇرتشىلىقتى مىنا سىزدەر ارقىلى, باق ارقىلى قۇلاعدار ەتىپ وتىرامىز.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – كادرلاردىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتۋىمەن قاتار, قوعامعا قوجايىندىق ەتۋدەن قىزمەتشىلىك جاساۋعا كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن ەلباسى كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. وسى باعىتتا قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى دەي الاسىز؟
– ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز, ەڭ الدىمەن, بارلىق اتقارىلاتىن شارالاردىڭ زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتىلۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتىنىڭ جاڭا مودەلى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى فاكتورلارى تيىمدىلىك, ناتيجەلىلىك, اشىقتىق جانە قوعامعا ەسەپتىلىك قاعيداتتارى, حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. وسى قاعيداتتاردى بەكىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازا قۇرىلۋى ءتيىس ەدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2015 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى №153 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ ادەپ كودەكسى بەكىتىلدى. وسى كودەكس قوجايىندىق ەتۋدەن گورى قىزمەتشىلىك ەتۋدى ماڭىزدى مىندەت ەتىپ العا قويىپ وتىر.
بۇل قۇجاتقا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋ قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلادى جانە قوعام مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى ءوزىنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن ءتاجىريبەسىن ءوزى جۇزەگە اسىراتىن كاسىبي قىزمەتىنە جۇمسايدى, ءوزىنىڭ وتانى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قالتقىسىز ءارى ادال قىزمەت ەتۋگە سەپتەسەدى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. نەگە دەسەڭىز, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دە وسى قوعامنىڭ مۇشەسى عوي. ولار دا قازاقستان حالقىنىڭ وكىلى, سوندىقتان ءوز قىزمەتىنە ادال بولعانى ەڭ الدىمەن وزىنە ءتيىمدى.
ادەپ كودەكسىنەن بولەك, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ حالىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا بىرجاقتى وكتەم كوزقاراستاردان ارىلىپ, ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءتيىمدى جانە جەدەل تۇردە كورسەتۋگە كوشۋ ماقساتىندا «مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەتتەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭدا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر سالاسى تولىعىمەن رەتتەلەدى. ياعني, وسى قىزمەتتەردىڭ تۇرلەرى, ولاردى كورسەتۋ مەرزىمدەرى جانە باسقا دا بارلىق قاتىناستار قامتىلعان. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭ اقپاراتتى ەركىن الۋ جونىندەگى حالىقتىڭ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنى دا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اشىقتىعىن, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپ بولاتىن قۇجات دەپ سانايمىز.
ۇلت جوسپارىنىڭ 6-قادامىنا سايكەس ءبىرىنشى باسشىلارعا ەڭبەكاقىنى تولەۋ ءۇشىن ارناۋلى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن, ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ. ياعني, مەملەكەتتىك ورگاندى باسقاراتىن باسشى ەڭ الدىمەن كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا ءمۇددەلى بولادى. دەمەك, وسى باعىتتا بار ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جۇمسايدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, وسى شارالاردىڭ ءبارى قوعامعا ەسەپتىلىك قاعيداتتارى مەن حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. جانە بۇگىنگى تاڭدا ولار ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
– «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ ءتورتىنشى تارماعىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ەسكەرەتىن باستى پرينتسيپتەر قاتارىنا ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن ولاردىڭ زاڭدى ءمۇددەلەرiنiڭ مەملەكەت ءمۇددەلەرi الدىنداعى باسىمدى ەكەندىگى ايتىلعان. ءىس جۇزىندە وسى تالاپ ساقتالمايتىنىن كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز. باسقاسىن ايتپاعاندا, تابيعات اپاتىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارىمىز زاڭدى تۇرعىدان تيەسىلى وتەماقىسىن تولىق كولەمدە الا الماي, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەسىگىن توزدىرادى. باسقا دا وسىعان ۇقساس جايتتار جەتكىلىكتى. وسىنداي ىستەردىڭ كەسىرىنەن ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى دە ازايادى ەمەس پە؟ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ وسىنداي ىستەرىنە قارسى قانداي ارەكەتتەر جاسالادى؟
– ارينە, ونداي جەكەلەگەن جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى. بىراق, ولار بۇقارالىق سيپاتقا يە دەپ ايتۋعا بولمايتىن شىعار. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قوعام الدىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بەينەسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگانىنىڭ ابىرويى قىزمەتشىنىڭ كاسىبيلىگى مەن ءمىنسىز ادەپ ءتاربيەسىنە قاراپ انىقتالادى. وسى سەبەپتەن ۇلت جوسپارىنىڭ 12-قادامى رەتىندە مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا ادەپ ەرەجەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءناتيجەسىندە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭىندا قىزمەتتىك ادەپكە قاتىستى ەرەجە ايتارلىقتاي كۇشەيدى. اتالعان زاڭعا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تەرىس قىلىقتار تۋرالى تۇسىنىكتەمە ەنگىزىلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تارتىپتىك تەرىس قىلىقتار جاساعان جاعدايدا, وعان تارتىپتىك شارانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەن شىعارۋ تۇرىندەگى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قايتا قابىلداماۋ تۇرىندەگى تارتىپتىك شاراسى قولدانىلاتىن بولادى.
جوعارىدا اتالعان ادەپ كودەكسىنىڭ مازمۇندى بولىگى مەملەكەتتىك قىزمەتتى الىپ ءجۇرۋ قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرۋ دەگەن ۇستانىمعا نەگىزدەلگەن. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى –حالىققا ساپالى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى ارقاشان مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەت ساپاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان شارالار قابىلداپ وتىرۋى ءتيىس.
قابىلدانعان ادەپ كودەكسىنىڭ ءناتيجەلىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا ءتيىستى مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جۇرگىزىلىپ تۇراتىن بولادى. وسىعان وراي, قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت ادەپ جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. جاڭا قابىلدانعان زاڭناماعا سايكەس, ادەپ سالاسىنداعى باقىلاۋدىڭ ينستيتۋتتىق نەگىزى وزگەرىپ تۇرادى. ادەپ بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسى بۇرىن جۇمىس جاساپ كەلگەن تارتىپتىك كەڭەستىڭ ورنىنا ءار اۋداندا قۇرىلعان ادەپ جونىندەگى كەڭەسكە جۇكتەلدى. ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, باق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, حالىقپەن سەنىم بىلدىرىلگەن جانە كاسىبي ءتاجىريبەسى مول وزگە دە تۇلعالار كىرەدى.
– زاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر باستى قاعيداتى رەتىندە جالپى قولجەتiمدiلiك, ياعني ءوز قابiلەتتەرi مەن كاسىبي دايارلىعىنا ءسايكەس ازاماتتارىمىز مەملەكەتتiك قىزمەت بويىنشا جوعارىلاتىلۋدا تەڭ قۇقىلى ەكەندىگى ايتىلعان. الايدا, وسى قاعيداتتىڭ ءجيى بۇزىلاتىنى, ياعني لاۋازىمعا لايىقتى ەمەستىلەردىڭ «ءوسىپ» جاتاتىن جاعدايلارى كەزدەسەتىنى جاسىرىن ەمەس. سۋبەكتيۆيزمگە ۇشىراعان قىزمەتكەرلەر ءوز قۇقىعىن قالاي قورعاۋى كەرەك؟ مينيسترلىكتە وندايلاردىڭ قۇقى بۇزىلماۋىن قاداعالايتىن ارنايى قىزمەت بار ما؟
– بۇل باعىتتا دا ءبىرشاما ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. سوڭعى كەزدەرى مۇنداي جاعدايلار ورىن العانى تۋرالى اقپارات بىزگە كەلىپ تۇسكەن جوق. بۇعان زاڭنامانىڭ وزگەرۋى ۇلكەن سەبەپ بولدى دەپ سانايمىز.
مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جاڭا مانساپتىق مودەلىن ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا اۋىسۋ تارتىبىمەن تاعايىنداۋ تاجىريبەسى توقتاتىلىپ, قازىر بوس مەملەكەتتىك لاۋازىمعا ورنالاسۋ كونكۋرس ارقىلى وتۋدە. كانديداتتاردى ىرىكتەۋ بارىسىندا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بايقاۋشى مەن ساراپشىلار ينستيتۋتى قولدانىلادى. وسىلايشا, 2016 جىلى وتكىزىلگەن ءتورت كونكۋرستىڭ ۇشەۋى بايقاۋشى نەمەسە ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. سونىمەن قاتار, كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ كانديداتپەن اڭگىمەلەسۋى بارىسىندا جانە قورىتىندى وتىرىسىنا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وكىلدەرى, ياعني مينيسترلىكتىڭ نەمەسە ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدىق ءبولىمشەلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىسا الادى.
ءبىزدىڭ 2015 جىلعى 29 جەلتوقسانداعى №12 بۇيرىعىمىزبەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك لاۋازىمدارعا بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىندالۋ ءۇشىن تومەنگى ساناتتا وتكەرگەن قىزمەت ءوتىلى تالاپ ەتىلەدى. وسى شارالار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋعا جانە سۋبەكتيۆيزمگە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. ال ەرەجە تالاپتارىنىڭ ساقتالعانىنا كۇمانى بار كانديداتتار مينيسترلىككە نەمەسە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەسىنە, بولماسا سوتقا شاعىمدانا الادى.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى باعىتىندا جاڭادان ەنگىزىلگەن شارالار بار ما؟ بار بولسا, قانداي؟
– ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە جوعارى تالاپ قويىلسا, ونىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى دا ءتيىستى دەڭگەيدە بولۋى شارت دەپ سانايمىز. ولاردىڭ بارلىعى زاڭدا قاراستىرىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» جاڭا زاڭمەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى كۇشەيتىلدى. ماسەلەن, زاڭ جۇمىس ورنىندا ۋاقىتشا بولماعان قىزمەتشىنىڭ مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن قوسىمشا تولەمدەر, قىزمەتكە قايتا ورنالاستىرىلعان تۇلعالاردىڭ ىشكى كونكۋرسقا قاتىسۋ مۇمكىندىگى, اقتالعان قىزمەتشىلەرگە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ ماسەلەلەرىن ايقىندايدى.
باسشىلار اۋىسۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتتىڭ تۇراقتى جۇمىسىنا اسەر ەتپەۋ ماقساتىندا زاڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن جاۋاپتى حاتشىلار, اپپارات باسشىلارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى مەجەلەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش رەت كىرگەن قىزمەتشىلەردىڭ بەيىمدەلۋى ماقساتىندا, ولارعا سىناق مەرزىمى ءۇش ايدى قۇرايدى. سىناق مەرزىمىنىڭ ناتيجەسi قاناعاتتانارلىقسىز بولعاندا سىناق مەرزىمى تاعى ءۇش ايعا ۇزارتىلادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنى سىناق مەرزىمىنىڭ ناتيجەلەرi بويىنشا قىزمەتتەن شىعارۋ ۋاكiلەتتi ورگانمەن كەلiسۋ بويىنشا عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى بۇزىلعان جاعدايلاردا, ولاردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ادەپ جونىندەگى ۋاكىلدىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اتالعان شارالار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ودان سايىن ارتتىرادى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
– جاسىراتىنى جوق, قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءتۇرلى ارانداتۋلارعا دا تاپ بولىپ جاتادى. مىسالى, ەسەپشوتىنا ءوزى بىلمەيتىن اقشا ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن. سونداي-اق, ءجۇرگىزۋشىسىنەن نەمەسە باسقا دا باعىنىستاعى ادامىنان قاراجات بەرىپ جىبەرىپ, ارتىنان ونى پارا الدى دەپ ۇستاتىپ جاتقان دا جاعدايلار بەلگىلى. كەلىسىمسىز «پارا» سياقتى بولعان مۇنداي جاعدايلاردان ول ءوزىن ءوزى قالاي اقتاۋى كەرەك؟
– زاڭدا بارلىق ماسەلە تياناقتى ايقىندالعان. اتاپ ايتساق, زاڭمەن بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىستى ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى فاكتىلەر انىقتالعان كەزدە, ولار بۇل تۋرالى دەرەۋ تىكەلەي باسشىسىنا حابارلاۋى كەرەك. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 50-بابىنا (مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتiرەتىن ءتارتىپتىك تەرىس قىلىقتار) سايكەس مەملەكەتتiك قىزمەتشىنىڭ شوتىنا يەسى بىلمەي كەلiپ تۇسكەن اقشا انىقتالعاننان كەيiن ەكi اپتادان اسپايتىن مەرزiمدە مەملەكەتتىك كىرىس ورگانىنا ءتۇسۋiنiڭ ءمان-جايلارى تۋرالى تۇسiنiكتەمە ۇسىنىلا وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارىلۋعا جاتادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىندە تەرىس قىلىق قۇرامى انىقتالعان كەزدە, ىشكى قاۋىپسىزدىك بولىمشەسى تەرىس قىلىق تۋرالى مالىمەتتەردى تەكسەرۋ, ونى جاساۋدىڭ ءمان-جايلارىن تولىق, جان-جاقتى جانە ءادىل انىقتاۋ ماقساتىندا قىزمەتتىك تەرگەۋ ءجۇرگىزەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە قاتىستى ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى فاكتىلەردىڭ ورىن الۋى ونى جاۋاپكەرشىلىكتەن (تارتىپتىك, اكىمشىلىك, قىلمىستىق) بوساتادى, ول ءۇشىن ءىستىڭ ءمان-جايلارى جان-جاقتى ءارى وبەكتيۆتى تەكسەرىلەدى. ارينە, ارى تازا, قولى تازا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەش ۋاقىتتا دا قۋدالانبايدى.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ زاڭسىز شەشىمىنىڭ كەسىرىنەن قىزمەتىنەن قۋىلعان باعىنىستاعى مەملەكەتتىك قىزمەتشى بىرنەشە ايدان كەيىن سوت شەشىمىمەن ورنىنا قايتا ورالسا, جۇمىسىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان ايلارى ءۇشىن وتەماقى الا ما؟ بۇل وتەماقى ايىپتىنىڭ ەسەبىنەن ءوندىرىلە مە, الدە بيۋدجەت ەسەبىنەن تولەنە مە؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ 297-بابى 4-تارماعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگانىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ, ۇيىمنىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قابىلداعان زاڭسىز شەشىمىنىڭ, جاساعان زاڭسىز ارەكەتتەرىنىڭ (ارەكەتسىزدىگىنىڭ) سالدارىنان ازاماتقا نەمەسە زاڭدى تۇلعاعا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ تالاپ قويۋ ءىسىن ءجۇرگىزۋ تارتىبىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ 62-بابىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قىزمەتتەن زاڭسىز شىعارىلعان جاعدايدا وسىعان بايلانىستى ولارعا كەلتىرىلگەن نۇقسان ولار قىزمەتتەن شىعارىلعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ەسەبىنەن تولىق كولەمدە وتەلۋگە تيىستىگى كورسەتىلگەن.
– مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ مەملەكەتشىلدىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي شارالار جاسالادى؟
– مەملەكەتشىلدىك, پاتريوتيزم حالىققا قىزمەت ەتۋمەن تىعىز بايلانىستى. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەت قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. زاڭناماعا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن پرەزيدەنتى الدىندا ءوز وتانىن وركەندەتۋ ىسىنە بارلىق كۇش-جىگەرى مەن ءبىلىمىن جۇمساۋعا, ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىن ساقتاۋعا, حالقىنا ادال دا بىلىكتى قىزمەت ەتۋگە انت بەرەدى. سونىمەن قاتار, زاڭعا سايكەس مەملەكەتتiك قىزمەتشiلەردiڭ نەگiزگi مiندەتتەرiنىڭ ءبىرى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار قۇقىقتارىنىڭ, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرiنiڭ ساقتالۋىن جانە قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
– ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ اتالعان ماقالاسىندا اسا ناتيجەلى قىزمەت ءۇشىن بونۋستار تولەۋ قاراستىرىلىپ, ول جۇيە 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگىزىلەدى دەگەن ەدى. بۇل قاراجات بيۋدجەتتىڭ قانداي شىعىستارىندا قاراستىرىلاتىن بولادى؟
– ۇلت جوسپارىنىڭ 5-قادامىنا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى وسىرىلەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ورىندايتىن جۇمىستىڭ سيپاتىنا, كولەمىنە جانە ناتيجەلەرىنە بايلانىستى سارالانىپ بەلگىلەنەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدىڭ ناتيجەلەرى بونۋستاردى تولەۋ جونىندەگى شەشىمدەردى قابىلداۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى.
قازىرگى كەزدە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە بونۋستار تولەۋ, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ, سونداي-اق, «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىلەرىنىڭ لاۋازىمدىق ايلىق اقىلارىنا ۇستەماقىلار بەلگىلەۋ قاعيدالارى مەن شارتتارى ازىرلەنۋدە. قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى وسى قاعيدالار مەن شارتتاردى ازىرلەۋ بارىسىندا پىسىقتالاتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى: ۇزاق مەرزىمدى باعدار ايقىندالدى
ەنەرگەتيكا • كەشە
جاپونيادا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى تىركەلدى
تابيعات • كەشە
