ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ بيىك ولشەمى

بۇگىنگى الەمدىك دەڭگەيدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ساياسي قيىنشىلىقتارعا قاراماستان قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە دامىتۋدىڭ جولدارىن تىنىمسىز ىزدەستىرىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى, گەولوگيالىق بارلاۋ, مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق باعىتتارمەن قاتار, عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 3 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋدىڭ بەلگىلەنۋىنە قاراپ-اق, بۇل سالاعا مەملەكەتتىك تۇرعىدا زور ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ەلباسى: «ءبىز بۇل جولداعى بارلىق قيىندىقتى جاقسى بىلەمىز جانە وسى سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىن باسەڭدەتپەۋگە تىرىسامىز», – دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. كەز كەلگەن وزىق مەملەكەت ءوزىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن, دامۋىنىڭ وركەنيەتتىلىك دەڭگەيىن ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىراتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, وسى سالالار ارقىلى زياتكەرلىك الەۋەت قالىپتاسادى. ال عىلىمي قامتىمدى ەكو­نوميكا قۇرۋ, ەڭ الدىمەن, قازاقستان عىلىمىنىڭ الە­ۋەتىن ارتتىرۋ دەگەن ءسوز. بۇل باعىت بويىنشا الدا ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ, زەرت­تەۋلەر مەن جاڭاشىلدىقتى قولداۋ, سونداي-اق, عىلىمي ءازىر­لە­مەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى زاڭنامالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, ونى اينا­لىمعا ەنگىزۋ سەكىلدى ءمىن­دەت­تەر تۇر. 63-قادامدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكانىڭ نە­­گىزى رەتىندە يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن جانە ءتاجى­ريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تاردى جۇرگىزۋگە, ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا قىز­مەت ەتەدى. عىلىمي گرانتتار مەن باعدارلامالار قۇرى­لىم­دا­رى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي قايتا باعىتتالادى (64-قادام). م.قوزىباەۆ اتىنداعى سول­تۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى وڭىردەگى ىرگەلى ءبىلىم وشاعى رەتىندە قوعام­نىڭ قاجەتتى سالالارىن الەمدىك ستان­­­­دارتتارعا سايكەس كەلەتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن, بىلىكتى ماماندارمەن جان-جاقتى قامتىپ كەلەدى. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ زاماناۋي ناتيجەلەرى ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­لارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ەن­گىزىلۋدە. ەلباسى تاپسىرمالارىن جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ورىنداۋدى ۇيىمداستىرۋ باعىتىنداعى ىزدەنىستەر دە قىرۋار. ماسەلەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عى­­لىمي جانە عىلىمي-زەرت­­تەۋ ورتالىقتارى مەن زەرت­حا­نا­­­­­لارىن وڭىرلىك ءتۇرلى قۇرى­لىمدارمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق پارك قۇرىلدى. ونىڭ قىزمەتىنىڭ نە­گىزگى ۇستانىمىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن كەشەندى جۇرگىزۋ, تەوريالىق ءبىلىمدى وندىرىسپەن بايلانىستىرۋ ماسەلەلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرىلەدى. ءبىزدىڭ ءوڭىر تابيعي-گەوگرافيالىق جاعىنان العاندا ەكولوگيالىق تازا ءونىم­دەرگە باي جانە ولاردى وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەر مەن ادامزات ءتىر­شىلىگىنە پايدالانۋدىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى مول. عىلىمي-يننو­ۆاتسيالىق ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ تاجىريبەلىك قول­دانبالىلىعى, قازىرگى تىلمەن ايت­قاندا, كوممەرتسيالاندىرۋ ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي, عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ءناتي­جەلەرىن وندىرىستە قولدانۋ جانە پايدالانۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان ارنايى شارالار جاسالىپ, كوممەرتسيا­لاندىرۋ ورتالىعى ۇيىم­داس­تىرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالدى الىس­­­تان ىزدەمەي-اق, اينالامىزدى قورشاعان اق قايىڭدى ورمانداردىڭ زور پايدالىلىعىنا توقتالا­يىق. ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارى م.لەج­­­­نەۆا مەن ا.ديۋرياگينا تابيعاتتىڭ دايىن كۇيىندەگى ءونىمىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ارقىلى ادام ومىرىنە قاجەت­تى كوسمەتولوگيالىق زاتتار مەن قاتەرلى ونكولوگيالىق اۋرۋ­لارعا قارسى ءدارى-ءدار­مەك شىعارۋ ءىسىن وندىرىسكە ەنگىزدى. اق قايىڭ قابىقتارى قالدىقتارىنا بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالاردى قولدانۋ جانە پايدالانۋ ارقىلى بە­تۋليننىڭ جاڭادان الىنعان ونىمدەرى وتاندىق مەديتسينا سالاسىنداعى جاڭالىقتار­دىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. عى­لىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرى جو­­عارى دارەجەدە باعالانىپ, رەسەي تاراپىنان دا ۇلكەن قى­زى­عۋشىلىق تانىتىلىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان ءوڭى­رى­نىڭ ەكونوميكاسى اۋىل شار­ۋ­ا­­شىلىعىنا نەگىز­دەلگەندىكتەن, بۇل باعىتتا دا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءتيىمدى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, «تۇقىمدى ەگىلۋگە دەيىن بەلسەندى سۋمەن ءوڭ­دەۋ» عىلىمي جوباسى بويىنشا اققايىڭ اۋدانىنا قاراستى «استراحانسكوە», قىزىلجار اۋدانىنىڭ «بەرەزكا-اگرو» سەرىكتەستىكتەرىندە بيداي تۇقى­مىن بەلسەندى سۋمەن وڭدەۋ ار­­قىلى ارنايى تاجىريبە جاسا­­لىپ, ەگىلۋگە دەيىنگى ءوڭ­دەلگەن تۇقىم ءونىمىنىڭ شى­عۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتە­تىنى دالەلدەندى. «5 مىڭ توننا سىيىمدىلىعى بار اۆتونومدى ەنەرگيا كوزىن جانە سۇرلەمگە ارنالعان تاجىريبەلى نۇسقاداعى دانساقتاعىشتاعى ءداندى داقىلداردى ساقتاۋ جانە سۇرىپتاۋ تەحنولوگيالارىن قۇراستىرۋ» عىلىمي جوباسى «ديقانشى» جشس-ىندە تاجىريبەدەن وتۋدە. عالامدىق ءمانى زور ماسە­لەنىڭ ءبىرى – ەنەرگەتيكانىڭ قار­قىندى دامۋى. بۇل– استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تا­قىرىبى. باستى ماقسات – ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءوڭىر­لەرگە ەلەكتر ەنەرگيا­سىن تاراتۋدىڭ شىعىنىن تومەندەتۋ, تۇ­تى­نۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ اقىسىن ازايتۋ (51-قادام). «جاسىل ەكو­نو­ميكانىڭ» ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋدى ماقسات تۇتقان عالىمدارىمىز «ەنەرگيانى ۇنەم­دەۋشى قاتتى جانار-جاعار­مايلىق قازان جانە قازاندىق» عىلىمي جوباسىن «بولاشاق ەنەرگياسى» كورمەسىنە ۇسى­نىپ, رەسپۋبليكالىق ونلاين «ەكسپو-2017» كونكۋرسىنىڭ قورى­­­تىندىسى شەڭبەرىندە «توپ-50» جوبالارىنىڭ قاتا­رىنا ەندى. ايماقتانۋ ماسەلەسىن دە نازار­دان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. قىزىلجار جەرى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرگە تولى, تاريحى مەن مادەني قۇندىلىقتارى باي. بۇل سالاداعى «قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ», «ەتنومادەني زەرتتەۋلەر», «ارحەولوگيا» عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ ىزدەنىستەرى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. وتان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلە­لەرى مەن ايماقتىڭ كونە مۇراسىن جۇرتشىلىققا تانىمال ەتۋ ماقساتىندا بەلگىلى عالىم ز.تايشىبايدىڭ ۇزاق جىلعى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ءبىرى «سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ توپونيمدەرى» اتتى مو­نوگرافيا­سى جارىق كوردى. ءومى­رىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ولكەنىڭ كونە قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋگە ارناعان ارحەولوگ ا.پلەشاكوۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن «زامان تاس­پاسى» جوباسى اينالىمعا ەندى. وبلىستىڭ قۇرىلۋىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ولكەنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەۋ ءۇشىن قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ عى­لىمي ورتالىعى تىڭ تا­قى­­­رىپتارعا قالام تارتىپ, «سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ قالىپ­تاسۋ جانە دامۋ تاريحى», «پەت­رو­پاۆل قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار دايىندالدى. بۇل ەڭبەكتەر حرو­نولوگيالىق جاعىنان ودان ءارى جالعاستىرىلىپ, ساياسي, الەۋ­­مەتتىك-ەكونوميكالىق, دە­مو­گرافيالىق, كارتو­گرا­فيالىق سالالار اياسىندا عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ كوز­دەلىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارى­نىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى ISI Web of Knowledge (كومپانيا Thomson Reuters), Science Direct, SCOPUS جانە تاعى باسقا شەتەلدىك باسىلىمداردا جاريالانىپ ءجۇر. جوعارى وقۋ ورنىنداعى جاڭا­لىقتاردىڭ ءبىرى – جەكەلەگەن عا­لىمداردى جانە شاعىن ۇجىمدىق توپتاردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە بە­يىمدەۋ, ۇمتىلدىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىندا كىرىگۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرلەرىن ەنگىزۋ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بىلىكتى دە ءبىلىمدى, كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى ماماندار ازىرلەۋ ال­دىڭعى ورىنعا شىعارى انىق. ول ءۇشىن, ءبىرىن­شىدەن, قازىرگى ءبىلىم جانە تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن جەتە مەڭگەرگەن وقۋ ۇدەرىسىندە عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە تىكەلەي قاتىستى تاجىريبەلى جانە عىلىمي-تەحنيكالىق كادرلار دايارلاۋ جانە ءبىلىم ساپاسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, بيۋدجەتتىك قار­جىنى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ كادر الەۋەتىن, اقپاراتتىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرس­تارىن ىرگەلى جانە قول­دان­بالى زەرتتەۋلەرگە جۇ­مىل­­دىرۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, ەكو­­­نوميكانىڭ كا­سىپكەرلىك سالاسىمەن بەلسەندى بايلانىس ورناتۋ ارقىلى عىلىمي-زەرت­تەۋ­لەردىڭ ناتيجەلەرىن كو­م­­­­­مە­ر­­­­­تسيا­لاندىرۋ جانە ەكونو­ميكاعا ەندىرۋ دە – ۋاقىت تالابى. عىلىمنىڭ دامۋى مەم­لەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى دەگەن ۇلاعاتتى قاعيدانى جادىمىزعا توقىساق, وزىق 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى ماق­ساتى­مىزدىڭ ورىندالۋىنا ەش كۇمان بولمايدى. اقمارال يبراەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى