ەگەمەندىگىن جاريالاعان كەز كەلگەن مەملەكەت

 ەڭ الدىمەن ەلدىڭ زاڭنامالىق تۇعىرىن قالاپ, قۇقىقتىق قازىعىن قاعۋدى قولعا الادى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلبايمەن اڭگىمە – سەرىك بايسەيىت ۇلى, ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىن قالاي جانە قاي جەردە ەستىدىڭىز؟ – 1991 جىلى ەلىمىز ءوز تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاعاندا مەن بارلىق قازاقستاندىقتارمەن بىرگە قۋانىپ, بويىمدى ەرەكشە ءبىر شاتتىق كەرنەي ءتۇستى. سول قۋانىشتى حاباردى سول كەزدەگى تورعاي وبلىسىنىڭ ارقالىق قالاسىندا ەستىگەن بولاتىنمىن. اتا-بابالارىمىز قانشاما قانىن توگىپ, تاۋەلسىزدىكتى ارمانداپ قول جەتكىزە الماي ومىردەن ءوتتى. ال ءبىز بولساق, اتا-بابالارىمىز جانىن پيدا ەتكەن ارمانىنا ەش قاسىرەتسىز جەتىپ, ارمانداعان تاۋەلسىزدىك پەن تىنىشتىق اسپانى استىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز شەشىپ كەلەمىز. ءومىر كورسەتكەندەي, كەي­بىر مەملەكەتتەر دۇربەلەڭ مەن ب ۇلىنشىلىك, ءوزارا تارتىس الا­ڭىندا ءوز مەملەكەتتىلىگىن جوعال­تىپ, ىدىراعان حالىقتارى جان-جاق­قا شاشىلىپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ وبالىنا قالىپ جاتىر. سوندىقتان دا ءبىز ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى باعالاي ءبىلۋىمىز قاجەت. عاسىرلار بويى حالقىمىز اڭساپ كەلگەن ەگەمەندىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ جانە ونى وركەندەتۋ – ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز. ىنتىماق پەن اۋىز­بىرلىك – باعا جەتپەس اسا قىمبات قازىنامىز. وسى قاعيداتتى ءاربىر ازامات ەشقاشان ۇمىتپاۋى كەرەك, جادىندا مىقتاپ ۇستاۋى ءتيىس. – سول ساتتە قانداي اسەردە بول­عان­ىڭىزدى ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى. – ءيا, سول شاقتا تاۋەلسىزدىكتىڭ نە ەكەنىن بىلسەم دە, وعان تولىقتاي سەنىپ, سەزىنە الماي ءجۇردىم. بىراق, كوڭىلىمدى ءبىر ەرەكشە قۋانىش بيلەپ تۇردى. وتكەنگە سالاۋات ەتىپ, بولاشاق ومىرىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جەتەر جەتىستىكتەرىمىز تۋرالى ارماندادىم. ول كەزدە مەن تورعاي وبلىستىق سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىم. – تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەز كەلگەن مەملەكەت ەڭ الدىمەن ءوز ەگەمەندىگىنىڭ زاڭنامالىق تۇعىرىن قالاپ, قۇقىقتىق قازى­عىن قاعۋدى قولعا الادى. وسى جاعىنان قاراعاندا, ادامنىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋىنىڭ كەپىلى جانە زاڭدىق تۇعىرى بولىپ تابىلاتىن ەلىمىز­دىڭ كونستيتۋتسياسى قالاي دۇنيەگە كەلدى؟ – قازىرگى دۇنيەدەگى كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن تاۋەلسىزدىگىمەن قاتار, كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋدان باستايدى. بۇل – سول مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ عاسىرلاردان جيناقتالعان, وزىنە ءتان ۇستانى­مىنىڭ, زاڭدارىنىڭ, جۇرگەن جولدارىنىڭ وزەگىنەن شىعىپ, كەلەشەگىنە باعدار جاسايتىن باس­تى بەلگى. ءبىز تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, قۇقىقتىق-ساياسي جاعىنان مۇلدە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداپ, سونىڭ نەگىزىندە بۇكىل قۇقىقتىق قۇرىلىمداردى جاڭارتۋ قاجەت بولدى. بۇرىنعى توتاليتارلىق جۇيەدەگى زاڭ قاعيداتتارىن ءوز­گەر­تىپ, ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن الدىڭعى قاتارعا قويعان, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ماقساتى الدىمىزدا تۇردى. ءبىز العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتتىك. وتكەن جىلى جيىرما بەس جىلدىعىن اتاپ وتكەن اتا زاڭى­مىز ءوز ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. كونس­­­تيتۋتسيا قاعيداتتارىنا ءساي­كەس, ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋ باعىتى ايقىندالدى. قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ قاعيدالارى قوعامدا جانە ازا­مات­تاردىڭ ساناسىندا تۇپكى­لىكتى بەكىتىلىپ, ءوز جەمىسىن بەرۋدە. وسىنىڭ ءبارى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, ونىڭ ەرەجەلەرىنەن ەش اۋىتقىماي, ەلىمىز بەن حالقىمىزعا قىزمەت ەتىپ وتىرعان ەلباسىمىزدىڭ ساياساتى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسى. – سەرىك بايسەيىت ۇلى, ەڭبەك جولىڭىزدىڭ ءبىرشاما بولىگىن سوت جۇيەسىندە وتكىزگەن ەكەنسىز. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءبىرى – سوت بيلىگىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى قانداي جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى؟ سونىمەن قاتار, سوڭعى جىلدارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىن ءارى قاراي رەفورمالاۋعا بايلانىستى بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى. وسى ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتسەڭىز. – قوعام ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ول ءاردايىم ءوسۋ ۇستىندە. سوت جۇيەسى دە قوعام مەن زامان تالابىنا ساي اركەز وزگەرىپ, دامىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسىندە كوپتەگەن رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. جۇزەگە اسىرىلعان سول رەفورمالار سوت تورەلىگىندە ورىن الاتىن قايشىلىقتاردى جويىپ, سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى. قازىرگى كەزدە وسى سالادا مەملەكەت تاراپىنان ىستەلىپ جاتقان جۇمىستار وتە كوپ. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ەكىنشى بولىگى سوت جۇيەسىنىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋعا ىق­پال ەتەتىن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, جاڭا ادىستەردى ەنگىزۋدى, سونداي-اق, سوت تورەلىگى ينستيتۋتىنا قوعامدىق سەنىمدى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن 19-قادامدى ايقىندادى. ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ينستانتسيالارى وڭتاي­لاندىرىلدى. قازاقستان بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشتى. سوت لاۋازىمىنا كانديداتتارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىن جانە ولاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن قاتاڭداتۋ, كاسىبي داعدىسى مەن يكەمدىلىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن احۋالدىق تەستىلەۋ جۇيەسىن ەندىرۋ, سونداي-اق, سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى ءوزىنىڭ وڭ شەشىمىن تاپتى. جوعارعى سوتتىڭ جانىن­دا مەملەكەتتىك باسقارۋ اكا­دە­مياسىنىڭ قۇرىلىمىنان ءبولىنىپ, وقۋ مەن سوت پراكتي­كاسىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا سوت تورەلىگى ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيتىن بولدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ جوعارعى سوتىندا ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى قاراۋ ءۇشىن ارنايى القا ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستاندىق سوت تورەلىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­­شا جوعارعى سوتتا كونسۋل­تاتسيالار جۇرگىزۋ ءۇشىن بەدەلدى شەتەلدىك سۋديالار مەن زاڭگەر­لەردىڭ قاتىسۋىمەن ۇزدىك حالىق­ارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا جوعارعى سوت جانىنان حالىقارالىق كەڭەس قۇرىلدى. بۇعان قوسا, سوت راسىمدەرىن وڭايلاتۋ جانە سوت پروتسەستەرىن جەدەلدەتۋ ءۇشىن ازاماتتىق- قۇقىقتىق داۋلار بويىنشا سوتتا پروكۋروردىڭ قاتىسۋى قىسقارتىلدى. ال پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ىرىكتەۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا تەستىلەۋدىڭ ارنايى جۇيەسى, سونداي-اق, ءاربىر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ۆەدومستۆولىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قىزمەتتى وتكەرۋدىڭ بىرىڭعاي ەرەجەسى ەنگىزىلدى. قازىرگى كەزدە جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندارعا جانە جەرگىلىكتى قوعامداستىققا ەسەپ بەرەتىن جەر­گىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى جۇمىس ىستەۋدە. قوعامداستىقتىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن باقىلاۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە جاسالعان بارلىق قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تىركەلەتىن «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ كارتاسى» ينتەرنەت-پورتالى جاسالدى. وسى اتالعان جانە باسقا دا ەرەجەلەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا پارلامەنت تاراپىنان 8 زاڭ قابىلداندى. جالپىلاي العاندا, قازىر­گى كەزدەگى ىستەلىپ جاتقان جۇمىس­تار مەن ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭا­شىلدىقتار ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە جانە ادام مەن ازا­مات­­­تىڭ زاڭدى مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا وڭ ناتيجەلەرىن بەرەدى دەپ سەنەمىن.  اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»