– قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى قۇبىلىس
قاي قوعامدا دا ءدىننىڭ الاتىن ورنى ايتارلىقتاي. «ءدىن – اپيىن» دەگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە اتا بۋىن ءداستۇرلى دىنىمىزدەن قول ءۇزىپ, نامازعا جىعىلۋدان نەمەسە دىنمەن بايلانىستى بەرىك ورنىققان ادەت-عۇرىپتاردان جاڭىلعان ەمەس.
قازىرگى جاعداي ءسال وزگەشەرەك. قۋانارلىعى – جاستارىمىزدىڭ يماندىلىققا بەت بۇرا باستاۋى. وكىنەرلىگى – مۇسىلماندىققا جات باسقاشا كوزقاراس-ۇستانىمداردىڭ پايدا بولۋى. ال قوعامعا ءدىني تۇرعىدان جىكتەلۋ اسا قاۋىپتى.
وسى ورايدا ءبىز ءدىن سالاسىنا بايلانىستى تۋىنداعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدي اعامىزدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ومىربەك اعا, ءسىز ۇزاق جىلدار پارلامەنتتە قىزمەت ەتىپ, سەناتتاعى زاڭ شىعارۋ ىسىنە ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. جالپى, ءدىني قاتىناستاردى رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭ جوبالارى العاش قاشان قابىلدانعانىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى.
– اشىعىن ايتسام, تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى مۇسىلماندىق, يسلام ءدىنى توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر قوعامداعى ءتارىزدى دەپۋتاتتار اراسىندا دا تانىمدىق سيپاتتاعى قۇبىلىس رەتىندە قابىلداناتىن. كەيىن كەلە يسلامعا قاتىستى ءجوندى-ءجونسىز اڭگىمەلەر ايتىلىپ, مۇسىلماندىققا جات باسقاشا كوزقاراستار پايدا بولا باستادى. ءوزگەشە اعىمدار كورىنىس بەرگەن سوڭ, زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگى تۋدى. ويتكەنى, بۇل قاۋىپتەنۋگە ءتيىس جاعدايعا اينالدى. نەگىزى, يسلام ءدىنى بولىنۋگە استە جول بەرە قويمايدى. بىرلىك, بۇتىندىك قۇراندا ايتىلعان. ءدىني تۇرعىدا جىكتەلۋ, ءبولىنۋ حالىقتىڭ بولىنۋىنە الىپ كەلەر ەدى. ونىڭ ءتۇبى جانجالعا سوعادى.
– بۇلايشا ءبولىنۋ قاي كەزدەن جانە قالاي باستالعان ەكەن؟
– ناقتى مىنا جەردەن باستاۋ الدى دەپ ءدوپ باسۋ قيىن. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بەس-ون جىل شاماسىندا وسىنداي كەلەڭسىزدىك بايقالا باستادى. شەتەلگە بارىپ, سول جاقتاعىلاردىڭ قارجىسىمەن ءدىني ءبىلىم, تاربيە الىپ كەلگەن جاستاردىڭ اراسىندا تۇسىنىكسىز اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر بولدى. ولار ەلگە ورالعان سوڭ كەرى يدەيالارىن باسقالارعا تاڭعىسى كەلدى. قارجىلارىنا وقىتىپ, جاستارعا باسقاشا ءدىني ءبىلىم مەن جات تاربيە بەرگەندەر ولاردى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى ماقسات تۇتىپ, ساناسىن ءبۇلدىردى. ءبولىنۋ وسىلاي باستالدى.
بۇعان, ارينە, ءبارىمىز قارسى بولدىق. مەن كەزىندە «قازاعىم, قايدا باراسىڭ!» دەگەن كولەمدى ماقالا دا جازدىم. شەتتەن وقىپ كەلگەن بىرقاتار جاس كيىم كيىسى, ءوزىن ۇستاۋى, ءدىني قۇلشىلىق تۇرعىسىنان باسقالاردان ەرەكشەلەنىپ, سىرتتان ۇيرەنىپ كەلگەن باعىتىمەن جۇرگىسى كەلدى. ونى وزگەلەرگە قاتاڭ تالاپپەن ورىنداتۋعا تىرىسىپ, وسى ارقىلى ولاردىڭ قۇقىنا قول سۇعۋعا دەيىن باردى. اۋەلى, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ ۇگىت ايتىپ, ونىمەن شەكتەلمەي, قورقىتۋعا دا كىرىستى. قاراپايىم حالىقتى ءوز ايتقانىنا كوندىرۋ ءۇشىن ءدىني شارتتاردى كولدەنەڭ تارتىپ, وزدەرى وقىپ كەلگەن تەرىس يدەيامەن ءىرىتىپ, ۋلاندىرۋعا كوشتى.
الايدا, ءبىزدىڭ دەموكراتيالى, زايىرلى مەملەكەتىمىزدە وعان جول جوق. بۇل – زاڭ بۇزۋشىلىققا جاتادى. شەتەلدەن ءدىن وقىپ كەلدى, رۋحاني كەڭىستىگىمىزگە قىزمەت ەتەدى دەگەن ءبىر شوعىر جاس وسىلاي تەرىس بەت الدى. اكە-شەشەنىڭ تاربيەسىن كورگەن بالالار عوي, ونداي مىنەزىن تۇزەپ الار دەپ ويلاپ ەدىم, ولار, كەرىسىنشە, اكە-شەشەسىنە قارسى شىعىپ, ولاردىڭ وزىنە ورىنسىز تالاپ قويا باستادى. ءتىپتى, ىستەگەن تاماعىن «حارام» دەپ جەمەي, ولاردان بەزىنۋگە باردى... بالانىڭ تۋعان اكە-شەشەسىنە بۇلاي شابۋىلعا كوشۋى قاي دىنگە سالساڭ دا, ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قاراساڭ دا ەشبىر جونگە كەلمەيدى. جارىق دۇنيەگە اكەلىپ, باعىپ-قاعىپ, ادام قاتارىنا قوسقان اتا-اناعا جاقسىلىق جاساۋدىڭ ورنىنا, وعان قارسى كەلۋدى قالاي ايتساڭ دا اقتاپ الا الماساڭ كەرەك. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ولارعا وقىعان جەرى تەرىس تاربيە بەردى دەگەن ءسوز.
– ونداي ادامدار تازا يسلامدى ۇستانۋشىلار ەمەس, وزدەرى اداسقاندار دەيسىز عوي؟
– ءيا, جاڭاعى جاستار وزدەرى شالىس باسقاندارىمەن قويماي, وزگەلەردى اداستىرىپ, ەلدىڭ تىنىشتىعىن شايقاۋعا ۇرىناتىنى جامان. ءبىزدىڭ حالقىمىز كەڭ مىنەزدى, وزگەگە قۇرمەتپەن قارايتىن حالىق قوي. وندايعا اسا قاتتى ءب ۇلىنىپ كەتپەدى, ءوز ۇستانىمدارىنا بەرىك بولدى.
قازاق حالقى دىنىنە بەرىك بولعاندىقتان, ەشبىر جاڭا اعىم, بوتەن كوزقاراس ءبىزدىڭ ارامىزعا كىرە العان ەمەس. بۇگىنگى حاليفات قۇرامىز دەپ ۇرانداعان ءاتتوبەلىندەي توپتىڭ الداۋىنا ەرىپ, الىس-جاقىن ەلدەردەگى جەكەلەگەن توپتاردىڭ مۇددەلەرىنەن تۋىنداعان ويىننىڭ قۇربانى بولىپ, بەيبىت جاتقان باسقا ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ نيەتىمەن ەلدەن كەتكەن كەي جاستارىمىز ءبىز ءۇشىن جوعالعان ۇرپاق. ولاردى قايتا جونگە سالۋ قيىن...
مۇمكىن, كەيبىرى تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى اۋىر جاعدايدان قينالىپ, اقشا كەرەك بولعان سوڭ, تەرىس اعىمداردىڭ الداپ قۇرعان تورىنا تۇسكەن دە شىعار. بىراق, قالاي بولعاندا دا, بۇل «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەيتىن حالقىمىز ءۇشىن ورنى تولماس وكىنىش ەكەندىگى انىق. جالپى, وزگە ەلدە قولىنا قارۋ الىپ, سوعىسقا قاتىسۋشىلار قانداي كۇنا ارقالاپ جۇرگەندەرىن بىلە مە؟! وتانىن قورعاسا شەيىت بولار ەدى. الايدا, ولار نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن سوعىسىپ جاتقاندارىن وزدەرى دە بىلمەيدى. وزگەنىڭ جەرىندە, بوتەن ەلدە ءجۇر. بىرەۋدىڭ حاليفات بولۋ دەيتىن پەندەشىلىك ويىنى مەن ماقساتتى ويىنىنىڭ قۇربانى بولىپ, اقشا ءۇشىن سونىڭ سويىلىن سوعۋدا.
وسى ماسەلەنى جاستارعا دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن ءجون دەپ ويلايمىن. ولاردى قۋدالاي جونەلۋگە دە بولمايدى. اقىرىن سويلەسۋ كەرەك. ادامنىڭ ەڭ الدىمەن ساناسى وزگەرمەي, جاساپ جۇرگەن ءىسى وزگەرمەيدى. سانالارىن دۇرىس باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى, بۇدان كەيىنگى جاستاردىڭ تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋىنەن بارىنشا اباي بولايىق.
– قوعامدا سوڭعى كەزدەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بەكىتىلگەن مەكتەپتەگى ورتاق كيىم فورماسىنا قاتىستى تالاپتاردى جەلەۋ ەتىپ, حيدجاب ماسەلەسىن تالاستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ماقساتىنداعى پىكىرلەر بوي كورسەتە باستادى. جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ابدىراسىلقىزىمەن جاساعان سۇحباتىمىزدا دا وسى ماسەلەگە بايلانىستى دۇرىس پىكىر ءبىلدىرىلدى عوي دەپ ويلايمىز. ءسىز ءوز تاراپىڭىزدان نە دەر ەدىڭىز؟
– ءاسىلى, حيدجاب – اراب حالىقتارىنىڭ گەوگرافيالىق ورتاسىنا قاراي كيەتىن ۇلتتىق, تۇرمىستىق كيىمى. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن قۇمدى دالانىڭ اپتاپ ىستىعى مەن اڭىزاق جەلىنەن, داۋىلمەن بىرگە ۇشاتىن قۇمنان قورعانۋ ءۇشىن جەڭىل ءارى باسى مەن بەت-اۋزىن تۇمشالاپ تۇراتىن كيىم كيىپ جۇرەدى. ال وسى كيىمدى مۇسىلماننىڭ مىندەتتى كيىمى رەتىندە كورسەتۋ قيسىنسىز.
دەموكراتيالىق ەلدە, زايىرلى قوعامدا ءار ازاماتتىڭ قانداي كيىمدە ءجۇرىپ-تۇرۋى ءوز ەركىندە. بايقاپ وتىرساڭىز, حيدجابتى ايەلدەر مەن قىزدارىمىزعا ءجوندى-ءجونسىز تىقپالاۋدىڭ ەش ءجونى جوق. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇرلى كوزقاراستاعى ادامداردىڭ تايتالاسىنا اينالىپ كەتپەۋىنە باسا نازار اۋدارىپ, بارلىعىمىز مەكتەپتە وقيتىن وقۋشى قىز بالالارىمىزدىڭ ورتاق كيىم فورماسىن كيىپ, جاقسى ءبىلىم الىپ شىعۋىنا مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن قاراكوزدەرىمىزدىڭ تاعى ءبىر اداسۋشىلىعى – ادام قايتقان كەزدە, دەرەۋ اپارىپ كومە سالاتىن جاعداي پايدا بولدى. سان مىڭ جىلدىق تاريحى بار حالقىمىزعا ونداي ءتارتىپ جۇرمەيدى. سونى ناسيحاتتاپ, ورىنداتۋعا تىرىسىپ جۇرگەندەردىڭ ايتقانى بولماۋى ءتيىس. ەلدى قۇر اۋرەلەمەۋ كەرەك. قانشاما عاسىردان بەرى و دۇنيەلىك بولعان ادامىن ءوز داستۇرىمەن اتتاندىرىپ جۇرگەن ەلگە ءبىر كۇندە بوتەن بىرەۋدىڭ وعاش ءۇردىسىن اكەلىپ تىقپالاۋعا مىڭ جەردەن تىيىم سالىنۋى ءتيىس! ادام قايتىس بولسا, ونى ءبىر-ەكى كۇن ايالداتىپ, الىس-جاقىنداعى تۋعان-تۋىس, ەت جاقىندارىن كۇتەدى. قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, قابىرىنە ءبىر ۋىس توپىراق سالۋ دەيتىن باقيلىق ادامعا جاسالاتىن مىندەت, بورىشتارىن اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەرىس اعىمدى ۇستاناتىندارشا, جانتالاسا اپارىپ كومە سالۋعا بولمايدى.
قازاقتا ءوزىمىز ۇستاناتىن يسلامي ءداستۇرى بويىنشا قايتقان ادامنىڭ جانازاسىن شىعارىپ, قۇران وقىپ, جوقتاۋىن ايتىپ, جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرەدى. ادام تۋعاندا اندەتىپ قۋانىپ, شۋىلداپ قارسى السا, ولگەندە كوزىنە جاس الىپ, قيماي شىعارىپ سالادى. مۇنىڭ ءبارى – قالىپتى, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە, بيىك قۇندىلىقتارعا, بەرىك داستۇرگە بەكىگەن ەجەلگى جولىمىز. ودان جاڭىلۋعا بولمايدى. وندا ءبىز ازىپ-توزىپ, ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا اداساتىن بولامىز.
– وسى ايتقان جاعدايعا جاقىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تەرىس اعىمدا جۇرگەندەردىڭ اللاعا سەرىك قوسۋ دەگەن جەلەۋمەن تاريحي كەسەنە, قورعاندارعا, مادەني مۇرالارعا شۇيلىگۋى بەلەڭ الۋدا. بۇعان نە ايتاسىز؟
– سونىڭ ءبارى اقىماقتىق. تۇك بىلمەيتىن بالالاردىڭ بىرەۋدەن شالا, تەرىس وقىپ كەلگەن نارسەسىن تىقپالاۋى, بۇل جايت ولارعا ەلدىڭ الدىندا اقىماق بولۋدان باسقا تۇك اپەرمەيدى. ولار نە بولسا سونى «شىرىك» دەيدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ەجەلدەن «ءبىر اللا» دەپ سويلەيدى. «ءتاڭىر» دەگەن ءسوز دە, قۇداي دەگەن ءسوز دە اللا دەگەنمەن بىردەي. قازاق «ءتاڭىر جارىلقاسىن» دەيدى. «يسلام جارىلقاسىن» دەپ ايتتى ما؟ جوق. ويتكەنى, ادامدى ءدىن جارىلقاي المايدى, تارتىپكە عانا شاقىرادى. ال ءتاڭىر جارىلقاسىن دەيدى. ويتكەنى, جارىلقايتىن ءتاڭىر, ءبىر اللا. سول عانا جاقسىلىق بەرۋشى دەپ تىلەۋ تىلەيدى.
ادامنىڭ تامىرى «اللا» دەپ سوعادى, ال بۇل – اللا سەنىڭ جۇرەگىڭدە دەگەن ءسوز. سول ءۇشىن قاسيەتتى جەرگە, اعاشتارعا, تازا ورىندارعا تيىسۋگە بولمايدى. باقيلىققا اتتانعان جاننىڭ باسىندا ادام بارىپ, كورەتىن ءبىر بەلگى بولۋ كەرەك. تومپايىپ جەر استىندا قالىپ, كەيىن ورنى بەلگىسىز بولعان جەرلەرگە بىلمەستىكپەن جول سالىپ, سودان تالاي اۋىر جول اپاتتارى بولىپ تۇراتىن جاعدايلار ءار قازاققا بەلگىلى عوي دەپ ويلايمىن.
وتكەندە ءوز اۋىلىما باردىم. جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىعى بولىپ جاتقان سوڭ, ەسكەرتكىشىنە وتباسىممەن بىرگە ىزەتىمىزدى ءبىلدىرىپ, گۇل قويدىق. سويتسەم, باسىندا تاقياسى بار جاس جىگىت كەلىپ, «وندا گۇل قويۋعا بولمايدى» دەيدى. «ءوز جونىڭمەن ءجۇر, مەنى تاربيەلەيتىن سەن ەمەسسىڭ», دەپ قاتقىل سويلەدىم. سودان كەيىن اۋىلدا بولعان اسقا قاتىسىپ, وسى جايلى ويلارىمدى ايتتىم. «وسىندايلار شىعىپتى, كوپ ەمەس كورىنەدى, بىراق بار ەكەن. گۇلگە قارسى بولعانى نە, انگە, اۋەنگە قارسى بولعانى نەسى؟! و دۇنيەدە جۇماققا بارۋ تۋرالى ايتامىز عوي. سول جۇماقتا اۋەن توگىلىپ, گۇلمەن قۇلپىرىپ, جەمىسكە تولىپ تۇرعان جوق پا؟! بىزگە اللا تاعالا «مىنا جەرگە سەندەر يەسىڭدەر, جاقسىلاپ تۇرىڭدار, كوركەيتىپ گۇلدەندىرىڭدەر» دەدى. ال ەندى مىنا بىرەۋلەر كەلىپ, قارا قاپاس زامان ورناتقىسى كەلە مە؟! ادام جەردى وڭدەپ, گۇلدەندىرىپ, ارلەپ, ەڭبەك ەتپەسە, بۇل دۇنيەگە نە ءۇشىن كەلدى؟ جاڭاعىداي جاستارعا ايتىڭىزدار, كوزدەرىن اشسىن. مىنا ۇلكەندەرگە قۇلاق اسسىن. ايدالاداعى بىرەۋلەردىڭ ءسوزىن تىڭداماسىن», دەپ ايتىپ كەتتىم.
– مۇنداي تەرىس ۇستانىمنىڭ تۇپكى سەبەبى نەدە, قايدا جاتىر دەپ پايىمدايسىز؟
– ءىلىم-ءبىلىمدى تەڭ الىپ ءجۇرۋ كەرەك. جاڭاعى جاستار قۇساپ تەك ءدىني ءىلىمدى باسشىلىققا الىپ, ونى نەگىز ەتۋگە بولمايدى. ءبىر حالىقتى سىناۋعا بولماس, دەگەنمەن, اراب حالقى وسىلاي بىرجاقتى باعىتتا كەتتى دە, ءىلىم-بىلىمنەن قول ءۇزىپ, عىلىم دامىماي قالدى. مۇحاممەد پايعامباردان كەيىنگى العاشقى زامانداردا ارابتان نەبىر عالىمدار شىعىپ, عىلىم كەرەمەت دامىعانىن بىلەمىز. ال قازىر سونىڭ ءبارى توقتاپ قالدى... كوردىڭىز بە, ويلاناتىن ماسەلە كوپ.
– سەبەبى نەدە؟
– سەبەبى, ولار ءدىندى تەك بىرجاقتى ءتۇسىندى. ولاي بولمايدى. ءدىن مەن ءبىلىم قوس قانات سياقتى بىرگە ءجۇرۋى ءتيىس. وقۋ كەرەك, دامۋ كەرەك. ءدىن كوكتەن تۇسەدى, ال ءبىلىم – ادامنىڭ ومىردەن ءوزى جينايتىن قازىناسى. وسى ەكەۋى بىرگە قوسىلماي ناعىز دامۋ بولمايدى. ءبىر جاعىڭا قيسايىپ, تەپە-تەڭدىگىڭنەن ايىرىلاسىڭ. سوندىقتان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءوز مەدرەسەلەرىندە ءدىني پاندەرمەن قاتار, جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىتىلاتىن پاندەردى ەنگىزۋىن وتە دۇرىس قادام دەپ ەسەپتەيمىن.
مەنىڭشە, قاراپايىم ادامدارعا ءدىني ءىلىمدى تەرەڭ ءبىل دەپ ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. بەس ۋاقىت نامازىن وتەپ, قۇران وقىسا, نيەتى ءتۇزۋ, پەيىلى تازا بولسا جەتەدى. ءدىندار بولىپ كورىنگەنىمەن, تەك اننان-مۇننان ەستىگەنىمەن عانا جۇرەتىن شالا ءبىلىمدى جاستار بۇگىندە قوعامدا تالاس-تارتىستاردى ورشىتۋدە. سەنىكى دۇرىس ەمەس, مەنىكى ءجون دەگەن داۋ كوبەيەدى. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. ال وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىلىمدى, ساناسى ءتۇزۋ ادامي قاسيەتكە ۇمتىلۋىمىز كەرەك.
– بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, بۇل مەملەكەتتىڭ, ەلىمىزدىڭ مۇسىلماندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ءدىني باسقارمانىڭ جانە قوعامىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى اينالىساتىن ءىسى بولۋى ءتيىس. اسىرەسە, ازاماتتاردى ءوزىمىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءدىني تۇسىنىگىنە سايكەس تاربيەلەۋدەگى مەشىت يمامدارىنىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان مەشىت يمامدارىنىڭ ءدىني بىلىمىمەن قاتار, زايىرلى ءبىلىمى بولۋى كەرەك دەپ تالاپتى كۇشەيتىپ وتىرعان ءدىني باسقارمانىڭ سوڭعى باستاماسىن دەر كەزىندە قولعا الىنعان وتە ماڭىزدى جوبا دەپ سانايمىن.
جالپى, ەلىمىزدە بەرىك ورنىققان «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» جايما-شۋاق تىرشىلىگىمىز – مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان دۇرىس ساياساتتىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ءاربىر ازامات, ءدىندى ۇستاناتىن-ۇستانبايتىنىنا قاراماستان, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەرىك, تۇعىرىن مىقتى ەتۋ جولىندا اۋىزبىرشىلىكتە بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
– قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى قۇبىلىس
قاي قوعامدا دا ءدىننىڭ الاتىن ورنى ايتارلىقتاي. «ءدىن – اپيىن» دەگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە اتا بۋىن ءداستۇرلى دىنىمىزدەن قول ءۇزىپ, نامازعا جىعىلۋدان نەمەسە دىنمەن بايلانىستى بەرىك ورنىققان ادەت-عۇرىپتاردان جاڭىلعان ەمەس.
قازىرگى جاعداي ءسال وزگەشەرەك. قۋانارلىعى – جاستارىمىزدىڭ يماندىلىققا بەت بۇرا باستاۋى. وكىنەرلىگى – مۇسىلماندىققا جات باسقاشا كوزقاراس-ۇستانىمداردىڭ پايدا بولۋى. ال قوعامعا ءدىني تۇرعىدان جىكتەلۋ اسا قاۋىپتى.
وسى ورايدا ءبىز ءدىن سالاسىنا بايلانىستى تۋىنداعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدي اعامىزدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ومىربەك اعا, ءسىز ۇزاق جىلدار پارلامەنتتە قىزمەت ەتىپ, سەناتتاعى زاڭ شىعارۋ ىسىنە ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. جالپى, ءدىني قاتىناستاردى رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭ جوبالارى العاش قاشان قابىلدانعانىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىزشى.
– اشىعىن ايتسام, تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى مۇسىلماندىق, يسلام ءدىنى توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر قوعامداعى ءتارىزدى دەپۋتاتتار اراسىندا دا تانىمدىق سيپاتتاعى قۇبىلىس رەتىندە قابىلداناتىن. كەيىن كەلە يسلامعا قاتىستى ءجوندى-ءجونسىز اڭگىمەلەر ايتىلىپ, مۇسىلماندىققا جات باسقاشا كوزقاراستار پايدا بولا باستادى. ءوزگەشە اعىمدار كورىنىس بەرگەن سوڭ, زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگى تۋدى. ويتكەنى, بۇل قاۋىپتەنۋگە ءتيىس جاعدايعا اينالدى. نەگىزى, يسلام ءدىنى بولىنۋگە استە جول بەرە قويمايدى. بىرلىك, بۇتىندىك قۇراندا ايتىلعان. ءدىني تۇرعىدا جىكتەلۋ, ءبولىنۋ حالىقتىڭ بولىنۋىنە الىپ كەلەر ەدى. ونىڭ ءتۇبى جانجالعا سوعادى.
– بۇلايشا ءبولىنۋ قاي كەزدەن جانە قالاي باستالعان ەكەن؟
– ناقتى مىنا جەردەن باستاۋ الدى دەپ ءدوپ باسۋ قيىن. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بەس-ون جىل شاماسىندا وسىنداي كەلەڭسىزدىك بايقالا باستادى. شەتەلگە بارىپ, سول جاقتاعىلاردىڭ قارجىسىمەن ءدىني ءبىلىم, تاربيە الىپ كەلگەن جاستاردىڭ اراسىندا تۇسىنىكسىز اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر بولدى. ولار ەلگە ورالعان سوڭ كەرى يدەيالارىن باسقالارعا تاڭعىسى كەلدى. قارجىلارىنا وقىتىپ, جاستارعا باسقاشا ءدىني ءبىلىم مەن جات تاربيە بەرگەندەر ولاردى ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋدى ماقسات تۇتىپ, ساناسىن ءبۇلدىردى. ءبولىنۋ وسىلاي باستالدى.
بۇعان, ارينە, ءبارىمىز قارسى بولدىق. مەن كەزىندە «قازاعىم, قايدا باراسىڭ!» دەگەن كولەمدى ماقالا دا جازدىم. شەتتەن وقىپ كەلگەن بىرقاتار جاس كيىم كيىسى, ءوزىن ۇستاۋى, ءدىني قۇلشىلىق تۇرعىسىنان باسقالاردان ەرەكشەلەنىپ, سىرتتان ۇيرەنىپ كەلگەن باعىتىمەن جۇرگىسى كەلدى. ونى وزگەلەرگە قاتاڭ تالاپپەن ورىنداتۋعا تىرىسىپ, وسى ارقىلى ولاردىڭ قۇقىنا قول سۇعۋعا دەيىن باردى. اۋەلى, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ ۇگىت ايتىپ, ونىمەن شەكتەلمەي, قورقىتۋعا دا كىرىستى. قاراپايىم حالىقتى ءوز ايتقانىنا كوندىرۋ ءۇشىن ءدىني شارتتاردى كولدەنەڭ تارتىپ, وزدەرى وقىپ كەلگەن تەرىس يدەيامەن ءىرىتىپ, ۋلاندىرۋعا كوشتى.
الايدا, ءبىزدىڭ دەموكراتيالى, زايىرلى مەملەكەتىمىزدە وعان جول جوق. بۇل – زاڭ بۇزۋشىلىققا جاتادى. شەتەلدەن ءدىن وقىپ كەلدى, رۋحاني كەڭىستىگىمىزگە قىزمەت ەتەدى دەگەن ءبىر شوعىر جاس وسىلاي تەرىس بەت الدى. اكە-شەشەنىڭ تاربيەسىن كورگەن بالالار عوي, ونداي مىنەزىن تۇزەپ الار دەپ ويلاپ ەدىم, ولار, كەرىسىنشە, اكە-شەشەسىنە قارسى شىعىپ, ولاردىڭ وزىنە ورىنسىز تالاپ قويا باستادى. ءتىپتى, ىستەگەن تاماعىن «حارام» دەپ جەمەي, ولاردان بەزىنۋگە باردى... بالانىڭ تۋعان اكە-شەشەسىنە بۇلاي شابۋىلعا كوشۋى قاي دىنگە سالساڭ دا, ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قاراساڭ دا ەشبىر جونگە كەلمەيدى. جارىق دۇنيەگە اكەلىپ, باعىپ-قاعىپ, ادام قاتارىنا قوسقان اتا-اناعا جاقسىلىق جاساۋدىڭ ورنىنا, وعان قارسى كەلۋدى قالاي ايتساڭ دا اقتاپ الا الماساڭ كەرەك. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ولارعا وقىعان جەرى تەرىس تاربيە بەردى دەگەن ءسوز.
– ونداي ادامدار تازا يسلامدى ۇستانۋشىلار ەمەس, وزدەرى اداسقاندار دەيسىز عوي؟
– ءيا, جاڭاعى جاستار وزدەرى شالىس باسقاندارىمەن قويماي, وزگەلەردى اداستىرىپ, ەلدىڭ تىنىشتىعىن شايقاۋعا ۇرىناتىنى جامان. ءبىزدىڭ حالقىمىز كەڭ مىنەزدى, وزگەگە قۇرمەتپەن قارايتىن حالىق قوي. وندايعا اسا قاتتى ءب ۇلىنىپ كەتپەدى, ءوز ۇستانىمدارىنا بەرىك بولدى.
قازاق حالقى دىنىنە بەرىك بولعاندىقتان, ەشبىر جاڭا اعىم, بوتەن كوزقاراس ءبىزدىڭ ارامىزعا كىرە العان ەمەس. بۇگىنگى حاليفات قۇرامىز دەپ ۇرانداعان ءاتتوبەلىندەي توپتىڭ الداۋىنا ەرىپ, الىس-جاقىن ەلدەردەگى جەكەلەگەن توپتاردىڭ مۇددەلەرىنەن تۋىنداعان ويىننىڭ قۇربانى بولىپ, بەيبىت جاتقان باسقا ەلدەردە ورىن الىپ وتىرعان قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ نيەتىمەن ەلدەن كەتكەن كەي جاستارىمىز ءبىز ءۇشىن جوعالعان ۇرپاق. ولاردى قايتا جونگە سالۋ قيىن...
مۇمكىن, كەيبىرى تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى اۋىر جاعدايدان قينالىپ, اقشا كەرەك بولعان سوڭ, تەرىس اعىمداردىڭ الداپ قۇرعان تورىنا تۇسكەن دە شىعار. بىراق, قالاي بولعاندا دا, بۇل «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» دەيتىن حالقىمىز ءۇشىن ورنى تولماس وكىنىش ەكەندىگى انىق. جالپى, وزگە ەلدە قولىنا قارۋ الىپ, سوعىسقا قاتىسۋشىلار قانداي كۇنا ارقالاپ جۇرگەندەرىن بىلە مە؟! وتانىن قورعاسا شەيىت بولار ەدى. الايدا, ولار نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن سوعىسىپ جاتقاندارىن وزدەرى دە بىلمەيدى. وزگەنىڭ جەرىندە, بوتەن ەلدە ءجۇر. بىرەۋدىڭ حاليفات بولۋ دەيتىن پەندەشىلىك ويىنى مەن ماقساتتى ويىنىنىڭ قۇربانى بولىپ, اقشا ءۇشىن سونىڭ سويىلىن سوعۋدا.
وسى ماسەلەنى جاستارعا دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن ءجون دەپ ويلايمىن. ولاردى قۋدالاي جونەلۋگە دە بولمايدى. اقىرىن سويلەسۋ كەرەك. ادامنىڭ ەڭ الدىمەن ساناسى وزگەرمەي, جاساپ جۇرگەن ءىسى وزگەرمەيدى. سانالارىن دۇرىس باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ەڭ باستىسى, بۇدان كەيىنگى جاستاردىڭ تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋىنەن بارىنشا اباي بولايىق.
– قوعامدا سوڭعى كەزدەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بەكىتىلگەن مەكتەپتەگى ورتاق كيىم فورماسىنا قاتىستى تالاپتاردى جەلەۋ ەتىپ, حيدجاب ماسەلەسىن تالاستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ماقساتىنداعى پىكىرلەر بوي كورسەتە باستادى. جاقىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ابدىراسىلقىزىمەن جاساعان سۇحباتىمىزدا دا وسى ماسەلەگە بايلانىستى دۇرىس پىكىر ءبىلدىرىلدى عوي دەپ ويلايمىز. ءسىز ءوز تاراپىڭىزدان نە دەر ەدىڭىز؟
– ءاسىلى, حيدجاب – اراب حالىقتارىنىڭ گەوگرافيالىق ورتاسىنا قاراي كيەتىن ۇلتتىق, تۇرمىستىق كيىمى. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن قۇمدى دالانىڭ اپتاپ ىستىعى مەن اڭىزاق جەلىنەن, داۋىلمەن بىرگە ۇشاتىن قۇمنان قورعانۋ ءۇشىن جەڭىل ءارى باسى مەن بەت-اۋزىن تۇمشالاپ تۇراتىن كيىم كيىپ جۇرەدى. ال وسى كيىمدى مۇسىلماننىڭ مىندەتتى كيىمى رەتىندە كورسەتۋ قيسىنسىز.
دەموكراتيالىق ەلدە, زايىرلى قوعامدا ءار ازاماتتىڭ قانداي كيىمدە ءجۇرىپ-تۇرۋى ءوز ەركىندە. بايقاپ وتىرساڭىز, حيدجابتى ايەلدەر مەن قىزدارىمىزعا ءجوندى-ءجونسىز تىقپالاۋدىڭ ەش ءجونى جوق. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇرلى كوزقاراستاعى ادامداردىڭ تايتالاسىنا اينالىپ كەتپەۋىنە باسا نازار اۋدارىپ, بارلىعىمىز مەكتەپتە وقيتىن وقۋشى قىز بالالارىمىزدىڭ ورتاق كيىم فورماسىن كيىپ, جاقسى ءبىلىم الىپ شىعۋىنا مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.
تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن قاراكوزدەرىمىزدىڭ تاعى ءبىر اداسۋشىلىعى – ادام قايتقان كەزدە, دەرەۋ اپارىپ كومە سالاتىن جاعداي پايدا بولدى. سان مىڭ جىلدىق تاريحى بار حالقىمىزعا ونداي ءتارتىپ جۇرمەيدى. سونى ناسيحاتتاپ, ورىنداتۋعا تىرىسىپ جۇرگەندەردىڭ ايتقانى بولماۋى ءتيىس. ەلدى قۇر اۋرەلەمەۋ كەرەك. قانشاما عاسىردان بەرى و دۇنيەلىك بولعان ادامىن ءوز داستۇرىمەن اتتاندىرىپ جۇرگەن ەلگە ءبىر كۇندە بوتەن بىرەۋدىڭ وعاش ءۇردىسىن اكەلىپ تىقپالاۋعا مىڭ جەردەن تىيىم سالىنۋى ءتيىس! ادام قايتىس بولسا, ونى ءبىر-ەكى كۇن ايالداتىپ, الىس-جاقىنداعى تۋعان-تۋىس, ەت جاقىندارىن كۇتەدى. قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, قابىرىنە ءبىر ۋىس توپىراق سالۋ دەيتىن باقيلىق ادامعا جاسالاتىن مىندەت, بورىشتارىن اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەرىس اعىمدى ۇستاناتىندارشا, جانتالاسا اپارىپ كومە سالۋعا بولمايدى.
قازاقتا ءوزىمىز ۇستاناتىن يسلامي ءداستۇرى بويىنشا قايتقان ادامنىڭ جانازاسىن شىعارىپ, قۇران وقىپ, جوقتاۋىن ايتىپ, جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرەدى. ادام تۋعاندا اندەتىپ قۋانىپ, شۋىلداپ قارسى السا, ولگەندە كوزىنە جاس الىپ, قيماي شىعارىپ سالادى. مۇنىڭ ءبارى – قالىپتى, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە, بيىك قۇندىلىقتارعا, بەرىك داستۇرگە بەكىگەن ەجەلگى جولىمىز. ودان جاڭىلۋعا بولمايدى. وندا ءبىز ازىپ-توزىپ, ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا اداساتىن بولامىز.
– وسى ايتقان جاعدايعا جاقىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تەرىس اعىمدا جۇرگەندەردىڭ اللاعا سەرىك قوسۋ دەگەن جەلەۋمەن تاريحي كەسەنە, قورعاندارعا, مادەني مۇرالارعا شۇيلىگۋى بەلەڭ الۋدا. بۇعان نە ايتاسىز؟
– سونىڭ ءبارى اقىماقتىق. تۇك بىلمەيتىن بالالاردىڭ بىرەۋدەن شالا, تەرىس وقىپ كەلگەن نارسەسىن تىقپالاۋى, بۇل جايت ولارعا ەلدىڭ الدىندا اقىماق بولۋدان باسقا تۇك اپەرمەيدى. ولار نە بولسا سونى «شىرىك» دەيدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ەجەلدەن «ءبىر اللا» دەپ سويلەيدى. «ءتاڭىر» دەگەن ءسوز دە, قۇداي دەگەن ءسوز دە اللا دەگەنمەن بىردەي. قازاق «ءتاڭىر جارىلقاسىن» دەيدى. «يسلام جارىلقاسىن» دەپ ايتتى ما؟ جوق. ويتكەنى, ادامدى ءدىن جارىلقاي المايدى, تارتىپكە عانا شاقىرادى. ال ءتاڭىر جارىلقاسىن دەيدى. ويتكەنى, جارىلقايتىن ءتاڭىر, ءبىر اللا. سول عانا جاقسىلىق بەرۋشى دەپ تىلەۋ تىلەيدى.
ادامنىڭ تامىرى «اللا» دەپ سوعادى, ال بۇل – اللا سەنىڭ جۇرەگىڭدە دەگەن ءسوز. سول ءۇشىن قاسيەتتى جەرگە, اعاشتارعا, تازا ورىندارعا تيىسۋگە بولمايدى. باقيلىققا اتتانعان جاننىڭ باسىندا ادام بارىپ, كورەتىن ءبىر بەلگى بولۋ كەرەك. تومپايىپ جەر استىندا قالىپ, كەيىن ورنى بەلگىسىز بولعان جەرلەرگە بىلمەستىكپەن جول سالىپ, سودان تالاي اۋىر جول اپاتتارى بولىپ تۇراتىن جاعدايلار ءار قازاققا بەلگىلى عوي دەپ ويلايمىن.
وتكەندە ءوز اۋىلىما باردىم. جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىعى بولىپ جاتقان سوڭ, ەسكەرتكىشىنە وتباسىممەن بىرگە ىزەتىمىزدى ءبىلدىرىپ, گۇل قويدىق. سويتسەم, باسىندا تاقياسى بار جاس جىگىت كەلىپ, «وندا گۇل قويۋعا بولمايدى» دەيدى. «ءوز جونىڭمەن ءجۇر, مەنى تاربيەلەيتىن سەن ەمەسسىڭ», دەپ قاتقىل سويلەدىم. سودان كەيىن اۋىلدا بولعان اسقا قاتىسىپ, وسى جايلى ويلارىمدى ايتتىم. «وسىندايلار شىعىپتى, كوپ ەمەس كورىنەدى, بىراق بار ەكەن. گۇلگە قارسى بولعانى نە, انگە, اۋەنگە قارسى بولعانى نەسى؟! و دۇنيەدە جۇماققا بارۋ تۋرالى ايتامىز عوي. سول جۇماقتا اۋەن توگىلىپ, گۇلمەن قۇلپىرىپ, جەمىسكە تولىپ تۇرعان جوق پا؟! بىزگە اللا تاعالا «مىنا جەرگە سەندەر يەسىڭدەر, جاقسىلاپ تۇرىڭدار, كوركەيتىپ گۇلدەندىرىڭدەر» دەدى. ال ەندى مىنا بىرەۋلەر كەلىپ, قارا قاپاس زامان ورناتقىسى كەلە مە؟! ادام جەردى وڭدەپ, گۇلدەندىرىپ, ارلەپ, ەڭبەك ەتپەسە, بۇل دۇنيەگە نە ءۇشىن كەلدى؟ جاڭاعىداي جاستارعا ايتىڭىزدار, كوزدەرىن اشسىن. مىنا ۇلكەندەرگە قۇلاق اسسىن. ايدالاداعى بىرەۋلەردىڭ ءسوزىن تىڭداماسىن», دەپ ايتىپ كەتتىم.
– مۇنداي تەرىس ۇستانىمنىڭ تۇپكى سەبەبى نەدە, قايدا جاتىر دەپ پايىمدايسىز؟
– ءىلىم-ءبىلىمدى تەڭ الىپ ءجۇرۋ كەرەك. جاڭاعى جاستار قۇساپ تەك ءدىني ءىلىمدى باسشىلىققا الىپ, ونى نەگىز ەتۋگە بولمايدى. ءبىر حالىقتى سىناۋعا بولماس, دەگەنمەن, اراب حالقى وسىلاي بىرجاقتى باعىتتا كەتتى دە, ءىلىم-بىلىمنەن قول ءۇزىپ, عىلىم دامىماي قالدى. مۇحاممەد پايعامباردان كەيىنگى العاشقى زامانداردا ارابتان نەبىر عالىمدار شىعىپ, عىلىم كەرەمەت دامىعانىن بىلەمىز. ال قازىر سونىڭ ءبارى توقتاپ قالدى... كوردىڭىز بە, ويلاناتىن ماسەلە كوپ.
– سەبەبى نەدە؟
– سەبەبى, ولار ءدىندى تەك بىرجاقتى ءتۇسىندى. ولاي بولمايدى. ءدىن مەن ءبىلىم قوس قانات سياقتى بىرگە ءجۇرۋى ءتيىس. وقۋ كەرەك, دامۋ كەرەك. ءدىن كوكتەن تۇسەدى, ال ءبىلىم – ادامنىڭ ومىردەن ءوزى جينايتىن قازىناسى. وسى ەكەۋى بىرگە قوسىلماي ناعىز دامۋ بولمايدى. ءبىر جاعىڭا قيسايىپ, تەپە-تەڭدىگىڭنەن ايىرىلاسىڭ. سوندىقتان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءوز مەدرەسەلەرىندە ءدىني پاندەرمەن قاتار, جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىتىلاتىن پاندەردى ەنگىزۋىن وتە دۇرىس قادام دەپ ەسەپتەيمىن.
مەنىڭشە, قاراپايىم ادامدارعا ءدىني ءىلىمدى تەرەڭ ءبىل دەپ ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. بەس ۋاقىت نامازىن وتەپ, قۇران وقىسا, نيەتى ءتۇزۋ, پەيىلى تازا بولسا جەتەدى. ءدىندار بولىپ كورىنگەنىمەن, تەك اننان-مۇننان ەستىگەنىمەن عانا جۇرەتىن شالا ءبىلىمدى جاستار بۇگىندە قوعامدا تالاس-تارتىستاردى ورشىتۋدە. سەنىكى دۇرىس ەمەس, مەنىكى ءجون دەگەن داۋ كوبەيەدى. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. ال وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىلىمدى, ساناسى ءتۇزۋ ادامي قاسيەتكە ۇمتىلۋىمىز كەرەك.
– بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, بۇل مەملەكەتتىڭ, ەلىمىزدىڭ مۇسىلماندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ءدىني باسقارمانىڭ جانە قوعامىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى اينالىساتىن ءىسى بولۋى ءتيىس. اسىرەسە, ازاماتتاردى ءوزىمىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءدىني تۇسىنىگىنە سايكەس تاربيەلەۋدەگى مەشىت يمامدارىنىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان مەشىت يمامدارىنىڭ ءدىني بىلىمىمەن قاتار, زايىرلى ءبىلىمى بولۋى كەرەك دەپ تالاپتى كۇشەيتىپ وتىرعان ءدىني باسقارمانىڭ سوڭعى باستاماسىن دەر كەزىندە قولعا الىنعان وتە ماڭىزدى جوبا دەپ سانايمىن.
جالپى, ەلىمىزدە بەرىك ورنىققان «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» جايما-شۋاق تىرشىلىگىمىز – مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان دۇرىس ساياساتتىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ءاربىر ازامات, ءدىندى ۇستاناتىن-ۇستانبايتىنىنا قاراماستان, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەرىك, تۇعىرىن مىقتى ەتۋ جولىندا اۋىزبىرشىلىكتە بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا مۇحتار شاحانوۆپەن قوشتاسۋ ءراسىمى ءوتىپ جاتىر
وقيعا • بۇگىن, 09:56
قازاقستاندا جاڭبىر جاۋىپ, كۇن كۇركىرەيدى: 21 ساۋىرگە ارنالعان اۋا رايى بولجامى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:39
اقش-تا مەكتەپ ماڭىندا اتىس بولدى: ەكى ادام قازا تاپتى
الەم • بۇگىن, 09:28
قارجى • بۇگىن, 09:21
قازاقستاندا ينۆەستورلار ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق رەجيم ساقتالادى
قوعام • بۇگىن, 09:05
اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا جۇمىسشى قازا تاپتى
وقيعا • بۇگىن, 08:27
ءبىلىم وشاعىنداعى بىرەگەي دۋمان
مەكتەپ • بۇگىن, 08:00
پەداگوگتەردى اتتەستاتسيالاۋ جۇيەسى جاڭارتىلادى
ءبىلىم • كەشە
اتىراۋ وبلىسىندا جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى
ايماقتار • كەشە
