ءبىز ءوڭىرىمىزدىڭ قادىرلى اقساقالى, وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جاقسىلىق ىسقاقوۆقا جولىعىپ, ەلباسى جەر كودەكسىنىڭ كەيبىر نورمالارىنا نە سەبەپتى توقتاۋ سالعانى ءجونىندەگى پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
– كيەلى اتامەكەن ەسكە تۇسسە, جاسىمىز سەكسەننەن اسسا دا ەلەڭ ەتە قالامىز. بويىمىزعا جاستايىمىزدان ەلدىك ۇعىمدارىن ءسىڭىرگەن قاسيەتتى اۋىل ءبارىمىز ءۇشىن جۇماق ىسپەتتەس. دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەننەن كەيىنگى ءوڭىر ءاركەز ىستىق كورىنەدى. تانىمال جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ «قۇداي-اۋ, نە قۇدىرەتىنىڭ بارىن, الماتىدا جۇرسەم دە, الىس شەتەلدەرگە قىدىرا بارسام دا نە ويىمنان, نە تۇسىمنەن شىقپايدى. ويىممەن سول اۋىلدا جۇرەمىن. بالا كەزىمدەگىدەي سىلدىراپ اققان بۇلاعى, جەلمەن جايقالىپ, تولقىندانا تەربەلگەن شالعىنى كوز الدىما كەلەدى», دەپ اقتارىلا سىر شەرتۋىنەن سايىن دالانىڭ تاڭعاجايىپ ەرەن قۇبىلىسىن تەرەڭ ۇققانداي بولاسىڭ. تۋعان جەردى, ەلدى قادىرلەۋ, قاستەرلەۋ– اتا-بابالارىمىزدان قالعان امانات. سول سەبەپتى, «باتىرلار ءدۇرىلدەپ وتكەن جەر, تۇلپارلار ءدۇبىرىن توككەن جەر, باس ءيىپ, ءيىسكەپ توپىراعىنا, تاعزىم جاساماي ءوتپەڭدەر» (م.ماقاتاەۆ) دەگەن تاعىلىمدى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇعىندىرا بىلسەك, اعا ۇرپاق پارىزىنىڭ وتەلگەنى.
مۇنىڭ ءبارى كوز الدىمدا ساقتالىپ, كوكىرەكتە جاتتالىپ قالعان كەشەگى ءومىر كورىنىستەرى. ال, ءۇلكەن تولعانىسپەن سىر اقتارىپ وتىرعانىم, پرەزيدەنتتىڭ جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن كەيبىر تۇزەتۋلەرگە موراتوري جاريالاۋىنا بايلانىستى. ەرتەرەكتە المەرەك شەشەن: «ەلىڭنىڭ سىرىن ءبىل, جەرىڭنىڭ ءتىلىن ءبىل. ەل ىشىندە داۋ تۋسا, وسى ەكەۋىنەن تۋادى. ەلىڭدى كوشىرەسىڭ, جەرىڭنىڭ بار جاقسىسىن وشىرەسىڭ», دەگەن ەكەن. ءبىرلىكشىل اعايىننىڭ تىرلىگىن, ەل قۋاتى بىرلىگىن التىباقان التى اۋىزدىعى ەمەس, كوشەلى كوسەمدىگى تانىتسا كەرەك. بار گاپ جەر كودەكسى باپتارىنىڭ دۇرىس ءتۇسىندىرىلمەۋىنە, جان-جاقتى ناسيحاتتىڭ جۇرگىزىلمەۋىنە, اشىق ءاڭگىمە-سۇحباتتاردىڭ ۇيىمداستىرىلماۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. كەڭەسىپ پىشكەن توننىڭ كەلتە بولمايتىنى سەكىلدى, بۇرىنعى زاڭعا ەنگىزىلگەن ۇسىنىس-تولىقتىرۋلار اشىق, ءمولدىر جۇرگىزىلگەندە ورىنسىز ءدۇرلىگۋلەرگە جول بەرىلمەس ەدى. ەلباسىنىڭ ەسكەرتپەسىنەن كەيىن عانا قۇزىرلى ورگانداردىڭ شابان ۇيرەك قۇساپ قوزعالا باستاعاندارى سوندىقتان. بۇرىندارى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتۋ, ەل ءۇشىن تەر توگۋ, ادال ەڭبەكتى ارداقتاۋ باستى ۇران, اينىماس قاعيدا, اسىل مۇرات بولاتىن. ومىرىمىزبەن قوسا ءاربىر ءىسىمىزدە ءوز قولتاڭبامىزدى قالدىرۋعا ۇمتىلاتىنبىز. قازىر شە؟ «كىم ەكەنىڭدى ەڭبەگىڭمەن ءدالەلدە, باسقا جول جوق الەمدە» (ق.مىرزاليەۆ) داۋرەنى ءوتىپ, قۇندى ءدۇنيەلەرىمىزدىڭ مارجاننان ارزانعا اينالا باستاعان كەزەڭىنە تاپ بولدىق. «قۇلاعىڭداعى التىن سىرعاڭدى قايتەيىن, التىن ءسوزدى ۇقپاسا», دەگەن ەكەن بىرەۋ نالىعاننان. جەر كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن ءتيىستى ۆەدوموستۆولار مەن بيلىك ورىندارى بار شارۋا وسىمەن ءبىتتى دەگەندەي ارقانى كەڭگە سالعانى جاسىرىن ەمەس. ەڭ باستىسى, جۇرتشىلىق حابارسىز قالدى. «كەلىسىمگە كەلمەي كەرىسە بەرسەڭ, ەلدەن بەرەكە, ەردەن قادىر كەتەدى» (شوڭكى بي) دەگەن وسى!
جاسىراتىنى جوق, جەرگە كىم بولسا سول يە, سول قوجا. العان ءونىمى جۇمساعان شىعىنىن اقتامايتىن شارۋاشىلىقتار دا از ەمەس. ماماندىعىم اگرونوم بولعاندىقتان, كوپ جىل اۋداندىق پارتيا, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىن باسقارعاندىقتان, تابيعاتتاعى جاراتىلىستىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن تامىرلاس, ساباقتاس ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ءبىر جىلدارى «كىشى يرريگاتسيا» دەگەن ناۋقانشىلدىقتى باستان كەشىرگەنىمىزدى ءالى ۇمىتا قويعان جوقپىز. ونىڭ سالدارىنان كىشىگىرىم كولدەر تارتىلىپ, سۋالۋعا, قورشاعان ورتا ءب ۇلىنۋگە اينالدى. مەن وبلاتكوم ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەنمىن. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, ماسەلەنى وبكومنىڭ بيۋروسىنا دەيىن جەتكىزىپ, جۇرتشىلىق تىلەگىمەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن شەشىمدى توقتاتقانىمىز بار. قازىر جەر كۇتىمىنە كىم جاۋاپتى دەگەن ساۋال قويىلسا, اكىمقارالار تەرىس اينالادى. فەرمەرلەر جالعا الىپ وتىرعاندارىن, مەنشىك يەسى ەمەس ەكەندىكتەرىن كولدەنەڭ تارتادى. قازاننىڭ قاقپاعىن ۇستاعاندار, جەرگە يەلىك ەتۋشىلەر ماتەريالدىق يگىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا شىعاردى. بۇل– قاسىرەت. اشكوزدىك, قاناعاتسىزدىق ار-ۇياتتان بەزدىرىپ, ونىڭ سوڭى رۋحاني كەمەلسىزدىككە ۇرىندىرادى. جەر-انا مۇنداي «ەركەلىكتى» كوتەرمەيدى, كەشىرمەيدى. بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگى كەلمەسە دە, ەكىنىڭ بىرى–ديقان. اتى بار دا زاتى جوق فەرمەرلەر كوبەيگەن. لاتيفۋنديستەر شۇرايلى جەرلەردى يەلەنىپ العان. جەر وڭدەۋ تەحنولوگياسىنان بەيحابار. از جەگەن ۇرى, كوپ جەگەن ءىرى بولدى. ارقايسىسىنىڭ ويلايتىنى–قارا باستىڭ قامى. ەلدى مەكەندەر جەتىمسىرەپ, ۇمىت قالعان. ونى كورىپ وسكەن ۇرپاق كىمگە ەلىكتەيدى, كىمنەن ۇلگى الادى؟ اگرونومدار اۋىلعا بارۋدان قاشقاقتايدى. ءبىز تىڭ يگەرۋ سىقىلدى دۇربەلەڭ شاقتا ديپلوم الىپ, ەڭبەككە ارالاستىق. ەلدى مەكەندەرگە جىبەرەر الدىندا مەلنيك دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قابىلداپ, جاس ماماندارعا اقجول تىلەدى. ۇكىمەت قامقورلىعى وسىنداي ەدى! قازىرگى كەي مينيسترلەر ءوز مىندەتتەرىن تيىسىنشە اتقارا المايتىنىنا نامىستانبايدى, ادەت بولىپ جۇققان. ءداستۇر ءۇزىلگەن جەردە دۇرمەك باستالادى. بارشامىز بولىپ ويلاناتىن ماسەلە وسى.
ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەلەلى كەڭەستە جەر زاڭناماسىنا بايلانىستى قابىلدانعان شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ء–بارىمىزگە سىن. وندا ماسەلەنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلمەگەنى, سونىڭ سالدارىنان شالا قارپىلعان كيىزدەي ۇسىنىلا سالعانى قاداپ ايتىلدى. الاش ارىستارى اڭساعان باقىتقا قول جەتكىزگەن داۋىردە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى قالاي بولسا سولاي پايدالانۋعا, كىم كورىنگەنگە ۇستاتا سالۋعا ەش قاقىمىز جوق. «قازاق قۇدايعا وكپەلەمەۋگە ءتيىس. ول قازاققا باي جەردى دە, تالانتتى ۇل, قىزدى دا بەردى. بىراق سونىڭ قىزىعىن بۇل قازاق كورە الماي كەلەدى. ەۆرەي تالانتىنىڭ, بايلىعىنىڭ ءبارىن كادەگە جاراتادى. نەمىس قۇداي بەرگەننىڭ 70-80 پايىزىن پايدالانىپ قالادى. ال, قازاق ەڭ قۇرىعىندا سول قۇداي بەرگەننىڭ تىم بولماسا 20 پايىزىن نەگە جۇزەگە اسىرمايدى؟ جەر باي, تالانت بار, اقىل دا جەتەدى. ەندەشە, قازاق نەگە كەدەي بولۋعا ءتيىس» (گ.بەلگەر) دەگەن ءسوزدى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار دا, ەڭبەك ەتكەندەر دە ءبىر ءسات ەستەن شىعارماۋلارى كەرەك. بابالارىمىز قالدىرعان باي جەرىمىزدىڭ ىرىس-بەرەكەسىن, ريزىعىن كورەتىن كۇندەر الدا. ءومىر بۇگىنمەن شەكتەلمەيدى. ەل باسىنداعى اۋىرتپالىقتار ءالى-اق وتەدى.
ءبىز الاپات اشتىقتىڭ كەزىندە تۋىپ, امان قالعان ۇرپاقپىز. «قارنى تويىپ, نان جەگەن ادامدا ارمان بار ما», دەگەن ءسوزدى ەستىپ وسكەندىكتەن, جەر-انانىڭ قادىرىن جاقسى بىلەمىز. ەندى جەرگە دەگەن جەكەمەنشىك پيعىلدى نىق قالىپتاستىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرايىق!
جازىپ العان
ومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى