ونى ازدىرۋعا مۇددەلى بولمايدى
«اششى مەنەن تۇششىنى تاتقان بىلەر, الىس پەنەن جاقىندى جورتقان بىلەر» دەگەندەي, جەردىڭ جاعدايى مەن ونىڭ جاي-كۇيىن ءبىر بىلسە, بارلىق سانالى عۇمىرىن جەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ارناپ كەلە جاتقاندار بىلەتىنىنە ەشكىم تالاس تۋعىزا المايتىن شىعار. جەردىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن تەرەڭ ۇعىنا الاتىندار دا ەڭ الدىمەن اۋىلداعى شارۋا باققان اعايىندار ەكەنى انىق. اۋىلدا تۋىپ, اۋىلدا ءوسىپ, ەگىن ەگىپ, مال باققان ەڭبەكقور جاندار, ماڭداي تەرىن سىپىرىپ, جەردى ايالاي دا, باپتاي دا بىلگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەتەكشىلەرى رەسپۋبليكانىڭ قاي وڭىرىنەن دە تابىلادى. سولاردىڭ ءبىرى تەرەكتى اۋدانىنداعى «ماديەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى سالەمباي ماديەۆ. ول زەينەت جاسىنا جەتسە دە ۇزاق جىلداردان بەرى قانى مەن داعدىسىنا ءسىڭىپ كەتكەن جەرمەن جۇمىس ىستەۋ ۇردىسىنەن اجىراي قويماپتى. ول كىسىمەن اڭگىمە جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جانە وسى جاڭا نورمالارعا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالاعان موراتوريگە قاتىستى ءوربىدى.
– ساكە, ءبىز ءسىزدىڭ ۇزاق جىلداردان بەرى قويناۋى قۇت, جەرى باي تەرەكتى تورابىندا تالماي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىڭىزدى جاقسى بىلەمىز. ءارى ىلعي دا جاقسى حابارىڭىزدى ەستىپ جۇرەمىز. بابىن تاپسا – جەر جومارت دەمەي مە؟ سوندىقتان ءسىز بۇعان دەيىن جەردىڭ بابىن قالاي تاۋىپ ءجۇرگەنىڭىزدى ايتىپ بەرمەس پە ەكەنسىز؟
– ايتىپ بەرەيىن قاراعىم, نەگە ايتىپ بەرمەسكە؟ مۇنىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق. جەر جارىقتىق قاي كەزدە دە قامقورلىق پەن كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. ەگەر بۇلاي ىستەۋگە ەرىنسەڭ, بۇعان موينىڭ بۇرىلماسا جەرگە جاقىنداماي قويعاننىڭ ءوزى ابىروي. ويتكەنى, جەردىڭ كيەسى بار. جەرگە نەمقۇرايلى قاراساڭ, ونى كۇتۋ مەن باپتاۋدى سالاقسىتىپ جىبەرسەڭ, ونىڭ كيەسى ەرتە مە, كەش پە ايتەۋىر, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ۇرماي قويمايدى. سوندىقتان بۇعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك. مينەرالدى جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋدىڭ دا ءوز ءجونى مەن ءتارتىبى جانە بەكىتىلگەن نورماسى بار. ونى بەي-بەرەكەت توگە بەرۋگە بولمايدى. ەگەر جەرمەن جۇمىس ىستەۋشىلەر مەن بۇل القاپتى ۋاقىتشا پايدالانىپ وتىرمىن, وسى ۋاقىت ىشىندە وزىمە قاجەتتى پايدانى السام بولدى, تاپسام بولدى, ارعى جاعى پۇل بولماسا, كۇل بولسىن دەگەن كوڭىل-كۇي اۋانىندا بولسا جەردىڭ باعى ەشۋاقىتتا اشىلمايدى. ەشۋاقىتتا جانبايدى. كەرىسىنشە, ونىڭ سورى بەس ەلى, بەس باتپان بولىپ قالا بەرەدى.
– بايقاۋىمشا ورتاڭ قولداي, ءتاپ-ءتاۋىر شارۋاشىلىعىڭىز بار سەكىلدى. مىنا تۇنىپ تۇرعان القاپتىڭ ءبارى سىزگە تيەسىلى مە؟ كۇزدىك بيدايدىڭ شىعىمى قانداي جاقسى, تەپ-تەگىس, كوزدىڭ جاۋىن العانداي. بۇعان ماڭدايىڭىزدىڭ تەرى ءبىراز تامعان-اۋ, شاماسى...
– جەر كودەكسى تالاپتارى مەن جەر جونىندەگى زاڭدىلىقتارعا ءسايكەس مەن بۇل القاپتى 49 جىل مەرزىمگە جالعا العان بولاتىنمىن. وعان ون جىلدىڭ ۇستىندە ۋاقىت ءوتتى. بۇعان دەيىنگى ءتارتىپ بويىنشا مەن وسى 5500 گەكتار جەردى ءالى دە وتىز جىلدىڭ ۇستىندە پايدالانا الامىن.
– ال ونى ءبىرجولا ءوز مەنشىگىڭىزگە ساتىپ الۋعا قالاي قارايسىز؟ ءدال وسى جەردە ءسىزدىڭ تابانىڭىزدىڭ ءىزى مەن قولىڭىزدىڭ كۇسى جاتىر ەمەس پە؟ مۇنداي شۇرايلى جەر ءسىز سەكىلدى ايالى الاقانى بار ادامنىڭ يەلىگى مەن جەكەمەنشىگىنە كوشسە ازباسىنا دا, توزباسىنا دا كەپىلدىك بار سەكىلدى كورىنەدى.
– ساتىپ الۋ دەيسىز بە؟ بىلدىرگەن سەنىمىڭە راحمەت, قاراعىم. مەنىڭ ويىمشا باس-كوزگە قاراماي, الدى مەن ارتىن ويلاماي جەردى ساتىپ الۋعا بولمايدى.
– نەگە ولاي دەيسىز؟ زاڭ بويىنشا سىزگە ساتىپ الۋ قۇقىعى بەرىلەتىن بولسا, بۇدان نەگە باس تارتقىڭىز كەلەدى؟
– بۇلاي دەيتىن سەبەبىم, جەردى جەكەمەنشىككە ساتىپ الۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى. بۇل ءماسەلەگە تەك جەكە باس پايدانى كوزدەۋ تۇرعىسىنان قاراساق كونستيتۋتسيا بويىنشا ەلىمىزدىڭ ورتاق مەنشىگى سانالىپ كەتكەن جەردىڭ جاعدايى جاقسارمايدى. جاقسارماق تۇگىلى, و باستاعى قۇنارلىلىعىن جوعالتىپ الۋى ابدەن ءمۇمكىن. سوندىقتان, جەردى ءوز مەنشىگى مەن يەلىگىنە العاندار ونى قورعاۋ مەن كۇتۋگە ءمان بەرۋلەرى ءتيىس. جەردى پايدالانۋشىلار ەڭ الدىمەن ونى ەروزيادان, ءارتۇرلى زيانكەستەر مەن ءجاندىكتەردەن قورعاۋعا مۇددەلى بولماسا, توپىراق قۇنارىن كوتەرىپ وتىرۋعا كوڭىل بولمەسە, ولاردان نە ءۇمىت, نە قايىر؟
– ساكە, ەگەر ءبىز قاتەلەسپەسەك, جەرگە دەگەن ۇقىپتى كوزقاراس ءسىزدىڭ بويىڭىزدا ابدەن قالىپتاسىپ بولعان سەكىلدى. ەندەشە, نەدەن تايسالاسىز؟
تايسالعاندىق ەمەس, قالاي بولعاندا دا جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسىپ, جاقسىلاپ ويلانۋ كەرەك دەگەندىكتەن تۋىنداعان وي مەن الاڭداۋشىلىق قوي مەنىكى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن كەيبىر تۇزەتۋلەرگە موراتوري جاريالاۋ جونىندەگى شەشىمىنە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وتە دۇرىس شەشىم. اپتىقپاي, جان-جاعىمىزعا قاراپ العانىمىز ارتىق بولمايدى. موراتوري قاتىپ قالعان نارسە ەمەس. ونى قوعامدىق وي-پىكىرلەرگە بايلانىستى ءارى-بەرى قوزعاۋعا, ۋاقىتىن سوزۋعا نەمەسە قىسقارتۋعا بولادى. الايدا, بۇل اراداعى باستى ماسەلە موراتوري ەمەس, ءوزىمىز كۇن سايىن جۇمىس جاساپ جۇرگەن جەردىڭ جاعدايى عوي. قايتكەندە دە ونىڭ جاي-كۇيى تومەندەپ كەتپەگەنىن تىلەيمىز. ەڭ باستىسى, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ۇقىپتى كوزقاراس قاجەت. ونى وڭدەۋ مەن قۇنارىن كوتەرۋ ءارى ءارتۇرلى اگروتەحنيكالىق شارالار جۇرگىزۋ باستى مىندەت. مەدالدىڭ ەكى جاعى بار دەگەندەي, بۇل مەدالدىڭ ءبىرىنشى جاعى. ال ەكىنشى جاعى مىنادا. ايتالىق, جاقسى, بىتىك ەگىن شىققان ەكەن دەيىك, ونى ورىپ الاتىن الىمدى دا شالىمدى كومباينىڭ بولماسا, ىرىس وزىنەن ءوزى قامباعا تۇسپەيدى عوي. شەتەلدىك تەحنيكالاردى بىلاي قويعاندا, قازىر ليزينگتىك تاسىلمەن بەرىلەتىن وتاندىق كومباينداردىڭ باعاسى وتىز ميلليون تەڭگەدەن الدەقايدا اسىپ كەتتى. ءتىپتى, قىرىق ميلليونعا جەتىپ قالعاندارى دا بار.
جەكە ءوز باسىمدى ماسەلەنىڭ وسى جاعى دا ويلاندىرماي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە ەگىستىك القاپتارىن ساتىپ الۋ باعاسىن ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىنىن دە ەسكەرگەن ءجون. ءوزىمدى دە سولاردىڭ قاتارىنا قوسامىن. وسىنداي جاعدايدا تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن شۇرايلى القاپتار مەن مال جايىلىمىنا ارنالعان جەردىڭ ونى قادىر-قاسيەتىن ءتۇسىنبەيتىن, كيەسى بار ەكەنىن ۇعىنعىسى كەلمەيتىن, كاپيتالى كوپ, ايتسە دە ىشكى الەمى مەن جان-دۇنيەسى تايىز جاندارعا ساتىلىپ كەتپەگەنىن قالايمىز. اقشانى كىم كوپ تولەسە, سول مەنشىك يەسى بولىپ شىعا كەلەدى دەگەن تاجىريبە ورنىعاتىن بولسا, ءوز باسىم بۇل ماسەلەگە كەلىسە الماعان بولار ەدىم. جەردى ساتقان كەزدە نەمەسە جالعا بەرگەن ۋاقىتتا ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا دا وي جۇگىرتكەنىمىز ارتىقتىق ەتپەس ەدى.
– قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى دەمەي مە حالقىمىز. اكەگە تارتىپ ۇل وسەر دەگەندەي, ۇلدارىڭىز دا ءوزىڭىز سەكىلدى جەر قادىرىن ۇعىنىپ وسكەن جەتكىنشىكتەر مەن جاس ازاماتتار ەكەنى بايقالادى. سەنىم بىلدىرسەڭىز ولار اكە سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتايدى, جەر- اناعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن جوعالتپايدى دەپ ويلايمىز. جەر- انا ءدال ءسىز سەكىلدى وعان قامقور كوزبەن قارايتىن جاناشىر جاندار مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ يگىلىگىنە وتسە, كيەسى ارتا تۇسەر ەدى.
– بۇل اڭگىمەڭىزدىڭ دە ءجونى بار ەكەن. جانى بار ءسوز ەكەن. تاعى دا ويلانىپ كورەيىك, ەندەشە.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
تەرەكتى اۋدانى