قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىراحمان ومباەۆپەن اڭگىمە
– ءابدىراحمان اعا, بوس جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرالى قادام جاسالعان تۇستا, ءتۇرلى ماقساتتاعى توپتار مۇنى بەيقام جاتقان قالىڭ جۇرتقا ءوز قالاۋىنشا ءتۇسىندىرىپ, ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, ماسەلەنى ۋشىقتىرا ءتۇسۋدى كوزدەگەن كەيىپ تانىتا باستادى. وسى ورايدا, اۋىلشارۋاشىلىق عالىمى رەتىندە قازاقستانداعى جەردى پايدالانۋ جانە يگەرۋ ءماسەلەسىنەن اڭگىمەمىزدى باستاساق؟
– اڭگىمەمىزدى باستاماس بۇرىن, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى ەلباسىنىڭ موراتوري جاريالاۋى وتە دۇرىس شەشىم بولعانىن اتاپ ءوتكەنىمىز ءجون.
جەر – ماسەلەسى ادامزات بالاسى ءۇشىن وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى, تىرشىلىكتىڭ بار تەتىگى تىكەلەي وسى جەرمەن بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى – جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىنىپ, ونى جوسپارلى تۇردە يگەرۋ جۇمىستارى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ونىڭ ەڭ العاشقى قادامى – جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا ونى حالىققا ءبولىپ بەرۋ, جەردى يگەرۋ مەن كۇتىپ-باپتاۋعا مۇمكىنشىلىك جاساۋ باعدارلاماسىن بەكىتۋدە ەل بيلىگى تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. جەردى حالىق يگىلىگىنە جاراتامىن دەگەن تۇلعالارعا 49 جىلعا جالعا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سودان بەرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا ەگىن شارۋاشىلىعىندا جاقسى ناتيجەلەرگە جەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن اۋقىمى ارتسا, مۇنىڭ بارلىعى سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جەردى شارۋاعا جالعا بەرۋدىڭ ناتيجەسى.
جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى, ول – مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە دە تىكەلەي بايلانىستى. اتا كاسىبىمىزدى جانداندىرۋ, مال باسىن ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك ستراتەگياسىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ دە ارنايى جايىلىمدىق جەرلەر مەن مال ۇستاۋ ورىندارىنىڭ قامتىلۋى مەن ءتيىمدى ورنالاستىرىلۋىنا بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 187 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەر بار. ءبىز بۇگىن سونىڭ 60 پايىزدايىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. قالعان جەر بوس جاتىر, ياعني ونىڭ پايداسىن حالىق تا, ۇكىمەت تە كورىپ وتىرعان جوق. پالەن مىڭداعان گەكتار جەرلەر كەزىندە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلگەنىمەن, ول تەك قۇجات جۇزىندە يەسى بار تەرريتوريا قالپىندا تۇر. وندا نە مىڭعىرتىپ مال ۇستاپ جاتقان, نە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى مەن كوكونىس ەگىپ جاتقان كىسىنى كورمەيسىز. كەرىسىنشە, اۋىلدىق جەرلەردە جەردى ءتيىمدى پايدالانباۋ سەبەبىنەن جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ, اۋىل قازاعىنىڭ تۇرمىسى كۇرت ءتۇسىپ كەتۋ كورىنىسى كوبەيىپ كەتتى.
– جەرىمىز بوس جاتقان سوڭ, وعان قىزىعۋشى سىرتكوز بەن قۇنارىن ەمگىسى كەلەتىندەر تابىلماي ما؟
– ارينە, ءوزى دە سولاي عوي! مەن 1991 جىلى ۇلىبريتانيادا بولدىم. انگليانىڭ اۋا رايى مەن تابيعي جاي-كۇيىنىڭ قولايلىلىعى سونشالىقتى, تەمپەراتۋرا قىستا +4, جازدا +17 گرادۋستىڭ ارالىعىندا عانا بولادى ەكەن. ياعني, ادام بالاسىنىڭ ءومىر سۇرۋىنە جايلى, قالىپتى تابيعات. مەن وسىعان تاڭ قالىپ, ءبىر اعىلشىن عالىمىنا «سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىز ادام ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قولايلى ەكەن» دەگەنىمدە, ول ماعان «بۇل جەر بىزگە اللا تاعالانىڭ ءوزى بەرگەن سىيى. جاراتۋشىمىز ادام بالاسىنا جەر بولگەن كەزدە, اعىلشىن ەڭ سوڭىنان بارىپتى. سوندا جاراتۋشىمىز ادامزاتقا ەندى ۇلەستىرەر جەردىڭ جوق ەكەنىن ايتادى. سوندا اعىلشىن تۇرىپ «مەن دە ءوزىڭىز جاراتقان ءبىر ۇلىڭىزبىن. قۇر قول قايتارماي, تىلەگىمدى ورىنداڭىز؟!» دەپتى. سوندا اللا تاعالا «ءوزىمنىڭ جانىمدا ساقتاعان جەرىم بار ەدى, سونى ساعان بەرەيىن!» دەپ, ءبىزدىڭ اتا-بابامىزعا وسى ۇلىبريتانيا اۋماعىن سىيعا تارتقان ەكەن», دەپ ءازىل-شىنى ارالاس, ءوزىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى قىزىقتى حيكايات ايتىپ بەرگەن ەدى. سول ايتپاقشى, قازاققا دا اللا تاعالا پەيىلىنە قاراي تاۋى مەن تاسىن اياماي, قۇنارلى توپىراعى مەن وزەن-كولى, ورماندى القابى مەن قۇلان جورتار ءشولى بار كەڭ-بايتاق ۇلى دالانى سىيعا تارتقان. تەك, ءبىز بۇل جەردى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن وڭتايلى جاراتىپ, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قۇنارىن جوعالتپاستان پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. جەر سۇراۋعا كەشىگىپ بارعان اعىلشىن قۇساپ, ءبىز دە تۋعان جەرىمىزدى دۇرىس يگەرۋدىڭ بەلگىلى كەزەڭىنە اياق باسىپ وتىرمىز. يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق دەمەكشى, جەرىمىزدىڭ ءار سۇيەمىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قوينىندا جاتقان قازىنانى ورنىمەن الا ءبىلۋىمىز قاجەت.
قاراپ وتىرساڭىز, اراب ەلى سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەتتەردە وزەن-كول جوق, قۇم سۋىرعان قۋ مەديەن دالا عانا بار. ەگەر ولاردا وسىنداي جەر بولسا, الدەقاشان كوپ ىستەردى اتقارىپ تاستاعان بولار ەدى. بىزدە سۋارمالى دا, جايىلىمدىق تا, وزەن-كول مەن كەنگە باي تاۋ-تاس, قازبا بايلىعى مول جەرلەر جەتەرلىك, سونى نەگە ەل يگىلىگى مەن ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن پايدالانباسقا؟! باسىنان نەلەر كۇن وتكەن قازاقتىڭ جەرلەرىن وتارلاۋ ساياساتى كەزىندە ەڭ شۇرايلى جەرلەرىنە سىرتتان اكەلىپ قوڭسى قوندىرۋ دا ءۇلكەن ساياسات قوي! ەشكىم بۇل جەردى كەسىپ اكەتە المايدى, الايدا, ءبىزدىڭ ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعانىمىزدى كورگەننەن كەيىن جان-جاقتان كوزىنىڭ سۇعىن قاداۋشىلار تابىلارى انىق جانە ونى ءوزىمىز دە كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز.
شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ءبىز ءالى كۇنگە تەك كوشپەلى تۇرمىس سالتىنان ارىگە اسا الماي كەلە جاتقان جۇرتپىز. يەن جاتقان جەردى يگەرۋگە ەمەس, تەك مال شارۋاشىلىعىنا عانا يەك ارتىپ, ءارلى-بەرلى كوشىپ جۇرۋمەن شەكتەلىپ وتىرمىز. نەگىزىندە, عىلىمي تۇرعىدان ەگەر جەردى ءتيىمدى پايدالانباسا, ونىڭ وسىمدىك الەمى كۇيرەپ, توپىراعى ەرروزياعا ۇشىراي باستايدى. مال باسپاعان توپىراق تا, قوپسىتىلىپ, داقىل سەبىلمەگەن القاپ تا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن نە تۇزدى سورتاڭعا اينالادى, نە اۋىرادى, ياعني ەشبىر ءونىم بەرمەيتىن جاعدايعا دۋشار بولادى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عالىمدار رەتىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنداعى جەردىڭ احۋالىن بايقاپ وتىرامىز. وزەن-كولدى, سۋلى ايماقتا باقشا ىسىمەن, ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاسا, اينالاسى 10 جىلدان سوڭ ول جەرلەر تابيعي قۇنارلىلىعىن جوعالتىپ, ارال ايماعى سەكىلدى تۇزدى القاپقا اينالا باستايدى. وسى رەتتە قانشاما ميلليون جەرىمىزدىڭ تابيعي قالپى قازىردە دابىل قاقتىرارلىق جاعدايدا ەكەندىگىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
– اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ ارقىلى «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى عوي؟
– مانا ايتىپ ءوتتىم عوي, ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى جەرىمىزدى تولىقتاي مەڭگەرىپ, ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ىستەر اتقارىپ كەلە جاتىرمىز. كەزەڭدىك باعدارلامالارعا ساي, جەردى تۋىستىق نە تۇرعىلىقتى ماڭىزعا قاراي ءبولىپ بەرۋ ۇدەرىسى ءوتىپ كەتتى. بۇل دەگەنىڭىز, باياعىشا ايتقاندا, جەرگىلىكتى شارۋا ادامدارىنىڭ باس-باسىنا پاي ءبولىپ بەرۋ. ونىڭ ناتيجەسى سونشالىقتى جەمىستى بولمادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەر دۇرىس پايدالانىلمادى. ەلىمىز «كووپەراتسيا تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ەندى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرگە يە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جەر يەلەنۋشىلەردى بىرىكتىرىپ, ماقساتتى تۇردە ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسىن جانداندىرۋعا كۇش سالىنادى. ءبىر نارسە انىق, ەلىمىزدىڭ زاڭىندا «جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى» دەپ شەگەلەپ تۇرىپ جازىلعان. ول تۋرالى مازاسىزدانۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ال, مىناۋ قازىرگى قوزعالىپ وتىرعان «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى جالعا بەرۋ» ماسەلەسى, مەنىڭ ويىمشا دۇرىس قادام. ويتكەنى, جەردى كەز كەلگەن ادام الىپ, ونى باياعىداي بوس قاڭتارىپ قويمايدى. السا, ءوزىمىزدىڭ ازاماتتار ەگىن ەگۋ, باقشالىق جانە ءداندى داقىلدار ءوندىرۋ ارقىلى بيزنەستى جولعا قويۋ ءۇشىن, ياعني ماقساتتى تۇردە الادى جانە ول جەرلەرگە سالعان ينۆەستيتسياسىن قايتارۋ ءۇشىن جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارەكەتىنە كوشەدى, جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. ءبىز بارىمىزدى باعالاۋمەن قاتار, باعالىمىزدىڭ بەرەكەتىن دە كورۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى