سوعىستار جانە الەمدىك سوعىس قاۋپى
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريالاعان مانيفەسىنە بۇگىنگى كۇنى كۇللى الەم قۇلاق ءتۇرىپ, قىزۋ تالقىلاۋدا. ويتكەنى, ءححى عاسىرداعى جوعارى سانالى ادامزات ەندى الەمدىك سوعىس بولسا, وندا جەڭىمپاز بولمايتىنىنا كوزى ابدەن جەتىپ, يادرولىق قارۋدان بەيبىت جولمەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ايتقان پىكىرگە دەن قويىپ وتىر. وسىعان وراي 24 جىل بويى كسرو-نىڭ اقش-تاعى ەلشىسى بولعان, اتاقتى ديپلومات ا.ءدوبرىنيننىڭ كىتابىنان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك.
بىردە كسرو-نىڭ اقش-تاعى ەلشىسى ا.دوبرىنين اقش-تىڭ كسرو-دا ەلشىسى بولعان ارىپتەسى ت.ۋوتسونمەن اڭگىمەلەسەدى. ۋوتسون وعان امەريكالىق ەڭ جوعارى شەندى اسكەريلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اقش ءبىرىنشى سوعىس باستاپ, قۇرلىقارالىق زىمىراندارمەن يادرولىق بومبالار تاستاسا كسرو-نىڭ 100 ملن. ادامى بىردەن ءولىپ, قالعانى راديواكتيۆتى زاتتارمەن ۋلانۋدان قىرىلاتىنىن ايتىپتى. ال كسرو جاعىنىڭ يادرولىق زىمىراندارى تۇگەل اتىلا الماي, تەك ءبىرشاماسى عانا جەتكەننىڭ وزىندە اقش-تىڭ 80 ملن. ادامىن قىرا الاتىن كورىنەدى. بۇل ديپلوماتتى قاتتى شوشىنتىپ, سوندا كىم جەڭىمپاز بولادى ءوزى, وسىنشا قىرعىننان كەيىن ار جاعىندا ءومىر بولا ما دەگەنگە اسكەريلەر جاۋاپ بەرە الماعان ەكەن... («سوۆەرشەننو سەكرەتنو» گازەتى, مامىر, 2016 جىل).
بۇل بارىنشا بىلىكتى, جان-جاقتى اقپاراتى مول ادامنىڭ ءسوزى. يادرولىق سوعىستا ەشكىم دە جەڭىمپاز بولا المايدى. سونى تۇسىنبەيتىن كەيبىر ادامداردىڭ ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ باسىندا ءالى كۇنگە وتىرعانىنان شوشيسىڭ...
وسى يادرولىق قارۋدى جاساۋ, ولاردى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اسكەري بازالارعا ورنالاستىرۋ, ول ءۇشىن ازاتتىعىن جاڭا عانا العان مەملەكەتتەردى كازارمالىق سوتسياليزم جولىنا ءتۇسىرۋ ارقىلى ءوز ىقپالىنا تارتۋ, بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ىشكى ازاماتتىق سوعىستارىنا بەلسەندى تۇردە ارالاسۋ, مىنە, وسىنىڭ ءبارى كسرو ەكونوميكاسىن ابدەن تيتىقتاتىپ, سوعىس بولماي-اق قۇرتىپ, تىندىرعان ەدى.
ونىڭ قۇلدىراۋ جولدارىنا ارنالعان بىلتىرعى جىلعى «كۇيرەۋ» اتتى ماقالامىزدا («ە.ق.»., «كۇيرەۋ», 25.11.15 ج.) سوعىس شىعىندارىنىڭ, جاپپاي قارۋلانۋدىڭ, سونىڭ ىشىندە اسا قىمباتقا تۇسكەن يادرولىق قارۋلاردى جاساۋ جانە ولاردى وربيتاعا شىعارىپ, ورتا (1000-5000 شاقىرىم) جانە قۇرلىقارالىق قاشىقتىقتارعا جەتكىزەتىن بالليستيكالىق زىمىرانداردى شىعارۋ اقىرىندا بيۋدجەتتى ويسىراتىپ, ءىجو ءوسىمىن تەجەۋ عانا ەمەس, تومەن قۇلدىراتا باستاعانىن ءتۇرلى دەرەكتەرمەن كورسەتكەن بولاتىنبىز. سونىمەن قاتار, اۋعانستانداعى سوعىستىڭ شىعىندارى ولشەۋسىز زور بولعانىن جانە كوپتەگەن ماماندار ءدال وسىنى كسرو-نى ەكونوميكالىق تۇرعىدان داعدارىسقا تىرەپ, اقىرى جەر بەتىنەن جويىلۋىنا الىپ كەلگەنىن دالەلدەۋگە تىرىسقانى تۋرالى دا جازعانبىز.
الايدا... كسرو-نىڭ برەجنەۆ باسقارعان 1964 جىلدان 1982 جىلدىڭ باسىنا دەيىن جۇرگىزگەن سوعىستارى جالعىز بۇل ەمەس ەدى. ەلدى ولشەۋسىز شىعىندارعا باتىرا وتىرىپ, كەڭەس باسشىلارى كسرو-نى دەموكراتيالىق بيلىگى جوق, ويلارىنا نە كەلسە سونى ىستەيتىن كوممۋنيستەردىڭ ازعانتاي توبى باسىپ العان سوعىسقۇمار, اگرەسسور مەملەكەت رەتىندە تانىتا ءتۇستى. وسىنداي قالپىن بارلىق الەم «اپات كەلە جاتىر» دەگەن ماعىنادا ۇعىناتىن «ورىستار كەلە جاتىر» دەگەن قۇبىجىق سوزدەرگە دە اينالدىرعان ەدى. ەندى سول سوعىستارعا توقتالىپ وتەيىك.
بەيبىت زامانداعى ءبىر سوعىس
برەجنەۆ زامانىنداعى العاشقى سوعىس 1968 جىلى بولدى. سول جىلدىڭ باسىندا چەحوسلوۆاكيا كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ الەكساندر دۋبچەك سايلانعان. ونىڭ «ادامگەرشىلىككە بەت بۇرعان سوتسياليزم» ورناتامىز دەگەن ۇرانىن حالىق حان كوتەرىپ اكەتتى. ەلگە كوپپارتيالىلىق ەنگىزىلىپ, مەملەكەت بيلىگى اشىق سايلاۋ جۇرگىزۋ ارقىلى جەڭگەن پارتياعا بەرىلەدى دەگەن شەشىم دە حالىقتى ءدۇر سىلكىندىردى. بىراق, بۇل شەشىمدەر ءسوز بوستاندىعى, حالىقتىڭ قۇقى مەن ەركى دەگەندى اۋىزبەن عانا ايتاتىن كسرو-عا ۇنامادى. ەركىن سايلاۋ بولسا چەحوسلوۆاكياداعى بيلىك باسىنا ءسوتسياليزمدى قولدامايتىن, دەموكراتيالىق باعىتتاعى ادامدار كەلەتىنىنەن جانە ولار ەلدە اشىق جۇيە ورناتاتىنىنان, ءسويتىپ, بۇل ەل وزىنە تاۋەلدى بولۋدان قالاتىنىنان ۇرىككەن كسرو باسشىلارى دۋبچەكتىڭ رەفورمالارىنا بىردەن قارسى شىقتى. الايدا, حالىق قولداپ تۇرعان باسشىنى ورنىنان تايدىرۋ وڭاي ەمەس ەدى, سوندىقتان, قارا كۇشتى قولدانۋعا تۋرا كەلدى.
سونىڭ العاشقى سىلتاۋى شىركەۋدەن باستالدى. سوتسياليزم قۇندىلىعىنىڭ ۇراندارىمەن بۇركەنگەن ساياسات كەڭەس قارۋىنىڭ جەتكەن جەرىنە تۇگەل جايىلعان. سلوۆاكياداعى گرەك-كاتوليك شىركەۋىنىڭ 1950 جىلى كسرو-نىڭ تالابىمەن جابىلىپ, پراۆوسلاۆيە (حريستياندىقتاردىڭ ورىستار ۇستاناتىن تارماعى) شىركەۋىنە اينالدىرىلعانى سونىڭ ءبىر ايعاعى. ا.دۋبچەك 1968 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا سونى كاتوليكتەرگە قايتارتقان. بۇل ليبەرالدىق دەموكراتيانىڭ العاشقى, ناقتى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. جاڭا باسشىلىق باستاعان وسىنداي ليبەرالدىق وزگەرىستەرگە ۇلتتىڭ وزىق ويلى ادامدارى تەگىس ءۇن قوسىپ, كومپارتيانىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى ىستەرىن سىناعان ۇندەۋلەر قاپتاپ كەتتى. جازۋشى ليۋدۆيك ۆاتسۋليكتىڭ مانيفەسى دە سونىڭ ءبىرى. وعان جۇزدەگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, اتاقتى ادامدار قول قويدى. ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋعا شاقىرا وتىرىپ بۇل قۇجات كەڭەستىك كومپارتيانىڭ يدەولوگياسىن دا قاتتى سىناعان بولاتىن. كسرو باسشىلارىنىڭ شامىنا, اسىرەسە, وسى قاتتى تيەدى...
اقىرى ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمىمەن كسرو اسكەرلەرى ءتورت جاقتان 300 مىڭ قولمەن 1968 جىلدىڭ 20-21 تامىزىندا شاپ-شاعىن چەحوسلوۆاكياعا باسىپ كىردى. (تاعى ءبىر قاندى قىرعىن بولا جازداعان 1991 جىلعى ماسكەۋدەگى تجمك كۇندەرىنە ءدال كەلگەنى كورىنىپ تۇر). سونىڭ ىشىندە, ۆارشاۆا شارتى بويىنشا پولشادا, گدر, ۆەنگريادا تۇرعان اسكەرلەرمەن قاتار مۇزداي قارۋلانعان ديۆيزيالار كسرو-نىڭ ءوز اۋماعىنان جەتكىزىلدى. ا.دۋبچەك باستاعان چەحوسلوۆاكيا كومپارتياسى وك ساياسي بيۋروسىنىڭ 11 مۇشەسىنىڭ جەتەۋى بۇل اكتسيانى «وككۋپاتسيا» دەپ ايىپتايتىن ۇندەۋ قابىلدادى. الايدا, ەل اسكەرلەرى باس قولباسشى ليۋدۆيك سۆوبودانىڭ بۇيرىعىمەن كەڭەس اسكەرلەرىنە قارسى وق اتقان جوق. شەكارانى بۇزىپ كىرگەن 24 ديۆيزيا چەحوسلوۆاكيانىڭ بارلىق ستراتەگيالىق عيماراتتارىن باسىپ الدى. ەلدىڭ باسشىلارى تەگىس تۇتقىندالىپ, ۇشاقپەن ماسكەۋگە جەتكىزىلدى.
بۇل وقيعا تۋرالى حابار العان حالىق شەرۋلەرگە شىعىپ, قارسىلىق جيىندارىن وتكىزىپ, بارريكادالار تۇرعىزىپ, تانكىلەرگە جارىلعىش زاتتار لاقتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەڭەستىك 11 ءاسكەري قازا بولىپ, 87-ءسى جارالاندى. چەحوسلوۆاكيا جاعىنان 108 ادام ءولتىرىلىپ, 500-دەن استامى ءتۇرلى جاراقاتتار الدى. ماسكەۋدە ا.دۋبچەكتى بيلىكتەن باس تارتۋعا كۇشپەن كوندىرىپ, ورنىنا گۋستاۆ گۋساكتى وتىرعىزىپ, چەحوسلوۆاكيا لاڭى اياقتالدى...
بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى بۇل ارەكەتتى ايىپتاپ, قارسىلىق اكتسيالارىن, ميتينگىلەرىن جاساپ, پەتيتسيالار مەن مانيفەستەر قابىلدادى. سوتسياليستىك قىتايدىڭ ءوزى كسرو-نى «سوتسياليستىك يمپەرياليزم» جولىنا ءتۇستى دەپ ايىپتادى. كسرو اۋماعىندا رەسەي, ۋكراينا, بالتىق بويى رەسپۋبليكالارى, ازەربايجان, گرۋزيا جانە ت.ب. قاتار بۇل ءىستى ايىپتاعان قازاقستاندىقتار دا بولعان. كسرو-عا, سونىڭ ىشىندە, ورىستارعا دەگەن جەككورۋشىلىكتىڭ شەكتەن شىققانى سونداي كەلەسى, 1969 جىلى حوككەيدەن ستوكگولمدە بولعان الەم چەمپيوناتىندا چەحوسلوۆاكتار كسرو-مەن ەكى رەت كەزدەسكەندە دە ونى قاقىراتا جەڭگەن ەدى. ستوكگولم ستاديونى تۇتاسىمەن چەحوسلوۆاكتارعا جانكۇيەر بولىپ, ولاردىڭ جەڭىسىنە قۋانىش ءبىلدىردى. ءسويتىپ, بۇل – بەيبىتسۇيگىش بارلىق الەم قاۋىمداستىعىنىڭ ايىزىن قاندىرعان حالىق كەگىنىڭ ءبىر كورىنىسى سەكىلدى وقيعا بولدى...
يدەولوگيا قۇرباندارى
توقىراۋ زامانىنداعى ەكىنشى سوعىس ۆەتنام قىرعىنى بولدى. 1965 جىلدان باستالعان بۇل سوعىس سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.كوسىگيننىڭ ەسەبى بويىنشا كۇنىنە 1,5 ملن. رۋبلگە ءتۇسىپ تۇرعان. ول كەزدەگى رۋبل باعامى دوللاردان دا سالماقتىراق ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ۇلكەن شىعىن. ارينە, بۇل سوعىستى اقتايتىندار كوپ. سونداعى ايتاتىن سەبەپتەرى: اقش-تىڭ ۆەتنامدى جاۋلاپ الۋىنا جول بەرىلمەگەنىن ايتادى. ءىس جۇزىندە اقش فرانتسيانىڭ وتارى بولۋدان ازاتتىق العان ەلدە دەموكراتيالىق وزگەرىستەر بولعانىن قالادى, ال كسرو-نىڭ كومەگىن العان كوممۋنيستەر وندا كازارمالىق سوتسياليزم جۇيەسىن ورناتقىسى كەلدى. ءسويتىپ, الەمدىك ەكى جۇيە بەيبىت حالىقتاردى قاندى قىرعىنعا سالدى. كوممۋنيستىك جولدى ۇستانامىز دەگەن سولتۇستىك ۆەتنامعا كسرو-دان 18 بريگادادان تۇراتىن ەكى زەنيتتى-زىمىران كورپۋسى ەنگىزىلدى. سوعىس جىلدارىندا جەكە قۇرام ءۇش رەت اۋىستىرىلىپ, ۇزىن سانى 30 مىڭنان ارتىق كەڭەس اسكەرى مايدانعا كىردى. 1965 جىلدان 1973 جىلعا دەيىن كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلگەن وسى سوعىستا سولتۇستىك ۆەتنام 1 ملن., وڭتۇستىك ۆەتنام 250 مىڭ ادامىنان ايىرىلدى. سوعىستىڭ نەگىزگى رەجيسسەرلەرى قاتارىندا بولعان – اقش 58, كسرو – 16, قىتاي 1 مىڭنان ارتىق ادامىن جوعالتتى.
سول جىلدارى وتارلىق تاۋەلدىلىكتەن ەندى عانا قۇتىلعان ەلدەردى باسقارۋعا قول جەتكىزگەن كەز كەلگەن ادام, كوپ بىلمەسە دە, ماركستىك-لەنيندىك يدەولوگيانى جاقتاپ سويلەسە بولدى, وعان كسرو تاراپىنان اعىل-تەگىل كومەك جەتكىزىلەتىن. سونىڭ ىشىندە, اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتار مۇلدە تەگىن, ال قارجىلىق كومەكتەر ءتيىمسىز وسىممەن ۇزاق جىلدارعا بەرىلدى. ەشقاشان قايتارىلمايتىن سول قارىزداردىڭ ەسەبىنە كەڭەستىك اسكەري بازالار سالىنىپ, اقش-پەن اراداعى كيكىلجىڭدەر كۇردەلەنە ءتۇستى. وسى جولمەن بارلىق افريكا ەلدەرىنىڭ جارتىسىنان استامىنا كەڭەستىك اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتار جەتكىزىلگەن ەدى. ءتىپتى, بەرتىن, 1986 جىل مەن 1991 جىلدار اراسىندا عانا وسى «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنە 6 مىڭ تانك, 10 مىڭ ءارتۇرلى بروندى ماشينالار, 9500 زەڭبىرەك پەن جاپپاي اتاتىن رەاكتيۆتى جۇيەلەر, 2500 اسكەري ۇشاق, 1600 تىكۇشاق, 50-دەن اسا ءىرى جانە 185 ورتا دارەجەدەگى كەمەلەر باسىبايلى تەگىن بەرىلگەن ەكەن.
60-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان وسىنشا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا جەتكىزىلگەن سوڭ ونى قولدانا الاتىن ادامداردى دا دايىنداۋ كەرەك قوي. سوندىقتان, مىڭداعان كەڭەستىك نۇسقاۋشىلار مەن اۋدارماشىلار افريكانىڭ ازاتتىق العان ەلدەرىنە قاپتاپ كەتتى. 60 جىلداردىڭ باسىندا اشىلىپ, كونگونىڭ العاشقى پرەمەر-ءمينيسترى پاتريس لۋمۋمبانىڭ اتىن العان ماسكەۋدىڭ حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى ناق وسى ازيا مەن افريكانىڭ ەلدەرىنە ماماندار دايىنداۋ ءۇشىن اشىلعان ەدى. وندا عىلىمي باعىتتارى ۇيلەسپەيتىن ينجەنەر, مۇعالىم, زاڭگەر, دارىگەر, ەكونوميست, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ قاتار دايىندالۋىنىڭ سىرى سوندا.
جالپى العاندا, برەجنەۆ جىلدارىندا افريكانىڭ الجير, انگولا, ليۆيا, مىسىر, مالي, گۆينەيا, گۆينەيا-بيسساۋ, بەنين, نيگەريا, سەيشەل ارالدارى, سومالي, ەفيوپيا, موزامبيك جانە ت.ب. ەلدەرىندە كەڭەستىك ماماندار جىلداپ جاتىپ جۇمىس ىستەگەن. وسىنىڭ ۇستىنە ولاردىڭ مىڭداعان ادامدارى كەڭەستىك مەكتەپتەر مەن جوو-لارىنان وتكىزىلدى. ال كەڭەستىك يدەولوگيا ازاتتىق العان شەتەلدىكتەرگە قۇرمەت كورسەتۋدى مەملەكەتتىك رەسمي ساياساتتىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەردى. ەگەر كسرو-نىڭ 15 وداقتاس رەسپۋبليكالارىنداعى مينيسترلەر كەڭەسى توراعالارىنىڭ ەسىمىن ارناۋلى مامانداردان باسقا ەشكىم بىلمەيتىن بولسا, ەشكىم بىلمەيتىن افريكالىق ەلدىڭ سوتسياليستىك جولدى قولداعان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ەسىمى بارلىق بالانىڭ اۋزىندا, پيونەرلەردىڭ ۇرانىندا, كومسومولداردىڭ ايعايىندا, اقىنداردىڭ جىرلارىندا ءجۇردى. كونگودا جارتى جىل پرەمەر-مينيستر بولعان پاتريس لۋمۋمبا دا سونىڭ ءبىرى. ول ولتىرىلگەندە كسرو-نىڭ 40-قا جۋىق قالالارى مەن كەنتتەرىنىڭ كوشەلەرىنە ەسىمى بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ الماتى, شىمكەنت, وسكەمەن, تاراز سياقتى قالالارى دا بار. بۇل نە دەگەن شەكسىز قۇرمەت دەسەڭىزشى؟
شەتەلدىكتەرگە تەك جاقسىلارىمىزدى كورسەتىپ, جاماندى جاسىرۋ دا بارلىق دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ مىندەتى بولدى. مۇندايلاردى كورىپ جۇرەتىن حالىق ولاردىڭ ءىسىن كۇلكىلى اڭگىمەلەرگە اينالدىرىپ, مىسقىلمەن ك ۇلىپ جۇرەتىن. سوندايدىڭ ءبىرىن عانا ەسكە سالا كەتەيىك... اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى شەتەلدىك دەلەگاتسياعا كولحوز بازارىن كورسەتىپ, جەتىستىكتەردى وڭدى-سولدى ماقتاپ جۇرەدى. ءبىر كەزدە شەتەلدىكتەر سيىر ساتىپ تۇرعان ءبىر ادامنىڭ جانىنا كەلىپ, ونى قانشاعا ساتاتىنىن سۇرايدى. حاتشى قوناقتاردىڭ كوزىن الا بەرىپ مۇجىققا «ارزاندات, ارزاندات» دەيدى ىسىلداپ. ۇعا قويعان مۇجىق «ءۇش رۋبل» دەپ تاق ەتە قالادى. شەتەلدىكتەر تاڭىرقاپ, ريزا بولادى. بىراق, مىنا باعانى ەستىگەن ءوتىپ بارا جاتقان بىرەۋ ماعان ساتشى دەپ جابىسا كەتەدى. حاتشى وعان جۇدىرىعىن كورسەتىپ, كوزىن الايتادى. اناۋ دا جاعدايدى تۇسىنە قويىپ, جوق مەن سيىر المايمىن, ودان دا ءبىر رۋبل قوسىپ تاۋىق الايىن دەپ بۇرىلىپ كەتىپتى...
حالىق مۇنداي انەكدوتتىڭ نەشە اتاسىن ايتىپ, وكىمەتتىڭ جاساندى قىلىقتارىن ايىزى قانعانشا ءاجۋالاپ, كۇلەتىن. سوندىقتان, شىنايى ءومىر ءبىر باسقا دا, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ جاۋىنگەرلەرى تاراتاتىن ءومىر سالتى بولەك بولاتىن. ارينە, مۇندايعا كەڭەستىك كەزەڭدى كورمەگەن جاستار كۇلمەۋى دە مۇمكىن, ولاردىڭ انەكدوتى قازىر باسقا...
سۇراۋسىز كەتكەن ميللياردتار
ەندى افريكا ەلدەرىندەگى كەيبىر سوعىستارعا توقتالا كەتەيىك. ورتاشا ەسەپپەن العاندا توقىراۋ كەزەڭىندە افريكا ەلدەرىندە 100 مىڭنان استام كەڭەستىك نۇسقاۋشىلار قىزمەت ەتىپ, ولار اسكەري ۇرىستارعا دا قاتىسىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى انگولادا بولعان سوعىس. بۇل ەل ۇزاق جىلدار پورتۋگاليانىڭ وتارى بولىپ, 1970-ءشى جىلداردىڭ باسىندا عانا ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان. ەلدەگى بيلىكتى قولعا الۋعا انگولانىڭ ماركسيستىك پارتياسى (مپلا) مەن ۇلتشىلدار (ۋنيتا) تالاسادى. 1971 جىلى مپلا-نىڭ كوشباسشىسى اگوستينو نەتونىڭ «ماقساتىمىز – سوتسياليزم مۇراتتارى» دەگەن ۋادەسىن العاننان كەيىن-اق كرەمل ولارعا قارۋ-جاراقتى ءۇيىپ-توگىپ بەرەدى. ءتورت جىلعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىستا ماركسيستەر پارتياسى كسرو-دان 50 مىڭنان ارتىق اۆتومات, 1500 زەڭبىرەك, 100 تانك پەن بروندى ماشينالاردى تەگىن الىپتى. بۇلاردىڭ ۇستىنە مىڭداعان كومانديرلەر, نۇسقاۋشىلار مەن ۇيرەتۋشىلەردىڭ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن دارىگەرلەردىڭ جوعارى ەڭبەكاقىسى جانە ولاردى ۇستاۋدىڭ (تاماق, كيىم-كەشەك, جاتىن ورىندار جانە ت.ب.) شىعىندارىن قوسىڭىز. سوندا قازاقستان سياقتى رەسپۋبليكانىڭ بىرنەشە اۋدانىنىڭ ءبىر جىلدىق بيۋدجەتىنىڭ شىعىندارى ارتىعىمەن شىعا كەلەدى...
بىراق وسىنشا شىعىننىڭ وزىمەن كسرو انگولادا سوتسياليزم ورناتا المادى. ۇلتتىق مۇددەنى قولداعان پارتيانى حالىق كوبىرەك قولداپ, ازامات سوعىسى جالعاسا بەردى.
كرەملدىك كوسەمدەر بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋدى كوزدەپ 1975 جىلدىڭ جازىندا كەڭەستىك ۇشاقتارمەن كسرو قارۋ-جاراعىمەن مۇزداي بولىپ قارۋلانعان 42 مىڭدىق كۋبا اسكەرلەرىن انگولاعا ەنگىزدى. قارا ءتۇستى بولعاندىقتان ولاردى جەرگىلىكتى حالىق كەڭەستىكتەر سەكىلدى جات كورگەن جوق. «زاير مەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ (وار) ينتەرۆەنتسياسىنان انگولانى قورعاۋ ءۇشىن كىرگىزىلدى» دەسە دە, بۇل ءبىر مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ, ءىس جۇزىندە باسىپ الۋ ەدى. اسكەردىڭ بارلىق كومانديرلەرى كەڭەس وفيتسەرلەرى, ال باس قولباسشى كەيىن كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان گەنەرال يۋري ماكسيموۆ بولدى. سوندىقتان, بۇل كۋبانىڭ ەمەس ءىس جۇزىندە كسرو ينتەرۆەنتسياسى ەدى. ازامات سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە سوتسياليستىك مۇراتتاعى ماركستىك مپلا پارتياسى وكىمەت باسىنا كەلدى. ال كۋبا اسكەرلەرى انگولادان ۇزاق جىلعى ينتەرۆەنتسيادان سوڭ تەك كسرو تاراعان 1992 جىلى عانا شىعارىلدى.
16 جىلعا سوزىلعان وسى انگولا سوعىسى دا كسرو بيۋدجەتىنە ميللياردتاعان دوللار شىعىن اكەلدى. ايتا كەتەتىن ءجايت, وسىندا سوعىسقان ۇلتشىلدار مەن وار-عا قارۋ-جاراق بەرمەك بولعان اقش پرەزيدەنتى د.فوردتىڭ شەشىمىن سەنات وتكىزبەي تاستاعان ەكەن. قانشا باي ەل بولسا دا ارتىق شىعىننان ولار باس تارتقان.
موزامبيكتەگى جاعداي دا ءدال وسى ستسەناريمەن جۇرگىزىلدى. ەلدىڭ استاناسى ماپۋتونى باسىپ العان س.ماشەل باستاعان ماركسشىلدەر الايدا بيلىكتى ۇستاپ تۇرا المادى. سوندىقتان مۇندا دا كەڭەستىك قارۋ-جاراق, اسكەري تەحنيكامەن مۇزداي قارۋلانعان كەڭەس اسكەريلەرىنىڭ باسقارۋىنداعى كۋبا اسكەرلەرى ەنگىزىلىپ, ەلدەگى ازامات سوعىسىنا ارالاستى. بىراق مۇنداعى سوعىس ءالى كۇنگە اياقتالماي, جالعاسىپ كەلەدى. ال كەڭەس حالقى 1970-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىنان 1991-ءشى جىلعا دەيىن وسى سوعىستىڭ ميللياردتاعان دوللار شىعىنىن كوتەردى.
ماركستىك باعىتتى ۇستانۋعا ۋادە بەرگەن پودپولكوۆنيك مەنگيستۋ حايلە ماريام باستاعان ەفيوپياداعى حۋنتانى 1970-ءشى جىلداردىڭ اياعىنان 80-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كسرو قولداپ, ميللياردتاعان دوللاردىڭ سوعىس, اسكەري-تەحنيكالىق, ازىق-ت ۇلىكتىك, مەديتسينالىق, اۋىلشارۋاشىلىق, وقۋ-ءبىلىم, قۇرىلىس جانە ت.ب. كومەكتەرىن جەتكىزىپ تۇردى. مىڭداعان اسكەري جانە ازاماتتىق مامانداردىڭ شىعىندارىنىڭ ءوزى دە ميللياردتاردىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. سونىڭ ءبارى حۋنتانىڭ كەڭەستىك كازارمالىق سوتسياليستىك جولىن ۇستانامىز دەگەن ۋادەسى ءۇشىن عانا جاسالعان ءجاردەمدەر. بىراق ءبارىبىر 1980-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بارىنشا ورىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءوز ەلىن قايىرشىلىق حالگە جەتكىزگەن م.ح.ماريام بيلىگى قۇلاپ, ەفيوپيا كسرو-نىڭ جولىمەن جۇرۋدەن باس تارتتى.
وسى كۇندەرى اراب الەمىن كەڭەس وداعى قولداماسا يزرايل تۇگەل باسىپ العان بولار ەدى دەگەن تۇرعىدا اڭگىمە تاراتىلادى. كەرىسىنشە, ءيزرايلدى الدىمەن كەڭەس وداعى, ودان كەيىن اقش قولداعان سوڭ عانا اراب ەلدەرى ونى جەر بەتىنەن جوق قىلا المادى. ءيزرايلدىڭ ءوزى دە تەك «التى كۇندىك سوعىستان» كەيىن عانا كسرو-نىڭ مىسىردا تۇپكىلىكتى ورناعانىن ايتادى. شىن مانىندە, كسرو مىسىردا ابدەل ناسەر بيلىك قۇرعان جىلدارى عانا بولعان. جويعىش اۆياتسيالىق ديۆيزيا دا وسىندا قونىستانىپ, مىسىر اسپانىن كۇزەتكەن. 1960-1970 جىلدار ارالىعىندا ومىرگە كەلگەن اسۋان پلوتيناسى دا سول كەزدە سالىندى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى كەڭەستىك كومەك ۇلكەن بولعانىمەن ونىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولمادى. مىسىردىڭ ءوز ەكونوميكاسى بۇل جىلداردا دامۋدىڭ ورنىنا كەڭەستىك بۇعاۋعا بەلشەسىنەن باتا بەردى. ال ا.ناسەر ولگەن 70-ءشى جىلداردان باستاپ ونىڭ ورنىنا تۇرعان انۆار سادات ەلدى كەدەيشىلىككە ۇشىراتقان كسرو-نىڭ سوتسياليستىك جولىنان بويىن بىردەن اۋلاق سالىپ, اقش-تىڭ دامۋ جولىنا بەت الىپ كەتتى. ۇزاماي مىسىردا تۇرعان كسرو اسكەري كۇشتەرى مەن «ماماندارى» ەش ناتيجەگە قول جەتكىزبەي شىعارىلدى.
اراب الەمىندەگى كسرو-نىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى سيريا بولدى. ەلدى 1963 جىلدان بەرى كەڭەستىك قۇرىلىسقا باعدار العان ارابتىڭ سوتسياليستىك ورلەۋ پارتياسى (بااس) باسقارىپ كەلەدى. سيريانىڭ بيلىگىندە وتىز جىل وتىرعان پرەزيدەنت حافيز اسادتىڭ تۇسىندا بۇل ەل كەڭەس وداعىنىڭ 16-شى رەسپۋبليكاسىنداي بولدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, كسرو مۇندا 19 ملرد. دوللاردىڭ ەكونوميكالىق كومەكتەرى جانە قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكالارىن تەگىن بەرگەن. تەك 1992 جىلعى دەرەككە قاراعاندا, كەڭەستىك ءتورت مىڭنان استام اسكەري كونتينگەنت تۇراقتى تۇردە قونىستانعان. قازىر ولار رەسەي تۋىنىڭ استىندا ءالى دە تۇرىپ جاتقانىن بىلەمىز.
يراك پەن نيكاراگۋاعا دا وسىنداي ءادىستەرمەن كومەكتەر جەتكىزىلدى. اۋعانستانداعى جاعداي تۋرالى بۇرىنعى ماقالامىزدا ايتقاندىقتان ونى قازىر قايتالامادىق.
ءبىر قىزىعى «وتان بۇيرىعىمەن» وسىنداي قاندى قىرعىندارعا قاتىسقان كەڭەستىك اسكەريلەر مەن ماماندارعا ەشكىم دە ەشقانداي جەڭىلدىكتەر بەرىپ, قولداعان ەمەس. كرەملدەگى قاسقالاردىڭ بۇيرىعىمەن ءوز وتانىنا شىعىننان باسقا پايدا اكەلمەيتىن تروپيكالىق ەلدەردىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, اۋرۋلارىنا ۇشىراپ, زارداپ شەككەن, كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى, مۇگەدەك بولىپ قالعاندار دا ەشقانداي جاقسىلىق كورمەي ومىردەن ءوتتى. ولاردىڭ اراسىندا ءبىرلى-جارىم قازاقتار دا كەزدەسىپ قالادى. بىلتىر قىزىلوردادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سونداي ادامداردىڭ ءبىرى تۋرالى ارىپتەسىمىز ەرجان بايتىلەس «ەگەمەنگە» جازدى. («ە.ق», «ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان قازاق», 23.06.2014 جىل). وندايلار ءالى دە بولۋى مۇمكىن. اسكەردەن كەتەرىندە كەيبىرەۋلەرىنەن «بۇل اسكەري قۇپياعا جاتادى, ەشكىمگە ايتۋشى بولما» دەگەن قولحات الىپ, قورقىتىپ تاستاعاندار دا بولادى. سوندىقتان, وندايلاردىڭ كوبى امان كەلگەنىن باسىنا ساۋعا تۇتىپ, ءۇن-ءتۇنسىز جۇرە بەرگەن...
رەسەيدە بوريس ەلتسين پرەزيدەنت بولعان 1995 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا جۇرتشىلىقتىڭ قالاۋىمەن الجير, انگولا, اۋعانستان, بانگلادەش, ۆەتنام, لاوس, ليۆان, كامبودجا, سيريا, موزامبيك, ەفيوپيا جانە يەمەن ەلدەرىندە بولىپ, سونداعى ازامات سوعىستارىنا قاتىسقان ءاسكەريلەر مەن نۇسقاۋشىلاردىڭ بارىنە «سوعىس ارداگەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلىپ, ولار ءتيىستى جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزدى.
توبىقتاي ءتۇيىن...
ءوز حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن, ساپالى تۇتىنۋ تاۋارلارىمەن, ءدارى-دارمەكپەن, جاقسى قىزمەت كورسەتۋلەرمەن قامتاماسىز ەتە الماي جاتقان كسرو-عا وسىنشا سوعىستىڭ, وسىنشا شىعىننىڭ كەرەگى بار ما ەدى؟ دۇنيەنىڭ ءبارى تاپشى بولىپ, ساۋدا سالاسىندا تانىس-بىلىستەرىڭ بولماسا كۇندەلىكتى ءشايدىڭ ءوزىن قويۋىراق ءىشۋ مۇڭ بولىپ جاتقاندا بىرەۋگە بالەنباي ميلليارد دوللاردىڭ كومەگىن جاساۋ نەمىزدى العان ەدى؟
ەگەر تاۋەلسىزدىگىن العان كەيبىر ەلدەردەگى دەموكراتيالىق قوزعالىستاردى قولداعىسى كەلسە, اقش-تىڭ بايلىعى ەمىن-ەركىن جەتىپ, ءتىپتى, ارتىلىپ تۇرعان شىلقىعان باي ەل. ال كەڭەستەردىڭ ونىمەن جارىسىپ الەمنىڭ جارتىسىنا ءوزىمىزدىڭ سوتسياليستىك قۇرىلىسىمىزدى تاراتامىز دەۋىنىڭ ءوزى «اتتىمەن جارىسامىن دەپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەنگە ساي كەلەدى ەمەس پە؟
قورعانىس... قاۋىپسىزدىك ءۇشىن جاسالدى عوي سونىڭ ءبارى دەر ەدى سكەپتيك. سول كەزدىڭ وزىندە بۇكىل الەم بويىنشا يادرولىق ارسەنالى ەڭ ۇلكەن دەپ سانالعان كسرو-عا قارسى اقش-تىڭ سوعىس اشۋى ەكىتالاي. بۇگىنگى كۇنى دە يادرولىق قارۋعا ەندى عانا قول جەتكىزگەن سولتۇستىك كورەيانىڭ وزىنە جاساعان قوقان-لوقىسىنىڭ بارىنە ءتوزىپ, باسىپ كىرۋدەن باس تارتىپ وتىر ەمەس پە؟ ويتكەنى, يادرولىق قارۋى بار ەلگە قارسى سوعىس زاردابىنىڭ قانداي بولارىنا اقش-تىڭ كوزى انىق جەتىپ وتىر. سوندىقتان, تەك ەكونوميكالىق قىسىمدى زورايتا بەرەدى. كرەملدەگى كوسەمدەردىڭ, ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ ءسوزىن ەلەمەي, قارۋ-جاراق وندىرۋشىلەر مەن دۇنيەنىڭ بارىنەن تەك جاۋ ىزدەيتىن اسكەريلەردىڭ ۇركىتۋىمەن قارۋدى قاپتاتىپ, بۇكىل الەمدى اسكەري بازالارعا اينالدىرا بەرگەنىن ءوز باسىم قۇپتاي قويماس ەدىم.
ايتا كەتەتىن جايت, كسرو-نىڭ قۇرعان قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسياسىنىڭ ءوزى, كوپتەگەن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى سوتسياليزم ەمەس, «نومەنكلاتۋرالىق-بيۋروكراتيالىق كازارمالىق سوتسياليزم» دەگەن ەرەكشە جۇيە. وندايلار تەك كۇشپەن ەنگىزىلىپ, توقپاقپەن عانا باسقارىلىپ تۇرۋعا ءتيىستى كورىنەدى. بۇل پىكىردىڭ شىندىعىنا كەڭەس وداعى ليبەراليزمگە ەسىك اشقاندا ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. شىعىس ەۋروپاداعى تۋىس, باۋىر, ءبىر مۇراتتاعى, ءبىر ماقساتتاعى ەلدەرمىز دەگەن پولشا, چەحوسلوۆاكيا, ۆەنگريا, بولگاريا تاعى باسقالارىنىڭ ءبارى ودان تۇرا قاشتى... تەك كۇشپەن عانا تۇرعان ەكەن عوي. قازىر سولاردىڭ ءبارى ناتو-عا قۇشاعىن اشىپ جاتىر.
ءتۇرلى ەلدەردە بولىپ جاتاتىن ازاماتتىق سوعىستاردى توقتاتۋ, ىشكى كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋ, ارااعايىندىق قىزمەت كورسەتۋ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى. وندا اسكەر ەنگىزۋ ء(تىپتى زاڭدى وكىمەتى شاقىرسا دا) وسى ۇيىمداردىڭ رۇقساتىمەن بولادى ەمەس پە؟ وسىنى كوزگە ىلگىسى كەلمەي نەمەسە وزدەرى عانا بىلەتىن باسقا ءبىر ماقساتپەن, قارا كۇشپەن ارالاسقىسى كەلەتىندەردەن شوشىناسىڭ... قازىر ەسىكتە ءححى عاسىر تۇر ەمەس پە, قاندى قاساپتاردىڭ جويىلاتىن كەزى بولدى عوي. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تا وسىنى ايتىپ, الەمگە ءۇن قاتتى. پروگرەسشىل ادامزات, ارينە, ونى قولدايدى. ادىلەتتى قولداماسقا ءاددىڭ جوق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»