قاشاندا قازاقتى اينالاسىنا تانىتىپ تۇراتىن ايشىقتى بەلگىسى – ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى, تاريحى. ومىردە ۇستانعان حالىقتىق ادەت-عۇرپىمىز بەن نانىم-سەنىمدەرىمىزدى جانە سولاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ءبىز وسىعان دەيىن الدىڭعى اعا بۋىننان ەستىپ, ەسىمىزدە قالاي ساقتاعان بولساق, ەندى سونى جاس ۇرپاققا ەرىنبەي ءتۇسىندىرىپ ءجۇرۋ – بىزگە پارىز. شىن مانىندە, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر عانا حالىققا تابيعي ءتان بەلگى. بۇل حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقى, ءارى ونىڭ اشىق نە كومەسكى نيەتى مەن پەيىلىن سەزدىرەتىن رايى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بالالارىمىز دا وزدەرىنەن كەيىنگى كەلەتىن تولقىنعا اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى تالماي ايتىپ جەتكىزە بەرۋى كەرەك. سوندا اتا-بابا جولىنان اينىمايمىز. ارعى عاسىرلاردان جەتكەن التىن ارقاۋ ۇزىلمەيدى. ايدىڭ, كۇننىڭ امانىندا اداسۋ, ماڭگۇرتتەنۋ دەگەن كەسەلدەر بولمايدى. پاراسات تۇراقتانادى. قۇرمەتتى پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتقان عيبراتتى ناسيحات-نۇسقاۋى دا وسى ەمەس پە؟!. دەمەك, ماڭگىلىك ەل بولامىن دەسەڭ, ۇلتتىق نەگىزىڭدى ساقتاعان ابزال.
وسى ورايدا ءوزىم ۇستاناتىن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ كەيبىرىنىڭ مازمۇنىن اشا كەتسەم دەيمىن. بۇنى مەن دە, باسقالار ءتارىزدى ءوز اكەمنەن تالاي ەستىگەنمىن. اكەم 92 جىل جاساپ وتكەن كىسى. مەن دە, مىنە, سەكسەنگە ءىلىنىپ تۇرمىن. اكەم دەر كەزىندە بۇلاردى ءوز اتاسىنان, ءبىزدىڭ ۇلكەن بابالارىمنان ەستىگەن بولار. ءجون-جوسىق سولاي.
قازاق كوشپەلى حالىق بولعان. كوشىپ-قونۋى ءوزى اينالىسقان مال شارۋاشىلىق جايىنا بايلانىستى. بابالارىمىز مالدى باعا بىلگەن, ودان وندىرەتىن ەت پەن ءسۇتتىڭ بابىن تابا بىلگەن. ءدامدىسىن قوناعىنا ۇسىنعان. سويىس مالدىڭ ءتۇرىن جىل مەزگىلىنە قاراي تاڭداعان. بۇرىنعى-سوڭعىنىڭ جولى بويىنشا مالدى قوناقتىڭ باتاسىن الىپ بارىپ قانا سويعان. قوناقتىڭ الەۋمەتتىك, قوعامدىق ورنى, جاس مولشەرى, تۋىستىق جاقىندىعىنىڭ دارەجەسىنە قاراي سويىلعان مالدىڭ باس, شەكە, جامباس, جال-جايا مەن قازى-قارتا, قۇيرىق, جىلىكتەرىن تاڭداپ اسقان, سىباعالى تاباقتار تارتىلعان.
كادەلى مۇشەلەر ءتيىستى ادامدارعا ارناپ پىسىرىلگەندە كىمنىڭ قانداي مۇشەنى ۇناتاتىنى ەمەس, قالىپتاسقان ءداستۇر قاتاڭ ساقتالىپ بەرىلگەن. وسىعان بايلانىستى ءبىراز ىرىمدار بار: «قارتايعانشا وتىرىپ قالاسىڭ», دەپ كارى جىلىكتى قىزعا بەرمەيدى; «بىلجىراپ كەتەسىڭ» دەپ ميدى بالالارعا, «تولعاعىڭ قاتتى بولادى» تولارساقتى دەپ جاس كەلىندەرگە جەگىزبەيدى. سولايشا ءاربىر ادامنىڭ الەۋمەتتىك نەمەسە تۋىستىق ءيا جىنىسى مەن جاسىنا قاراي سايكەس كادەلى مۇشەلەردى ۇسىناتىن ەتيكالىق جورالعىلار بار.
قوناقتارعا بەرىلەتىن سىباعالى استى «سىيتاباق», «قۇدا-قۇداعي تاباق», «جەڭگەتاباق», «كۇيەۋتاباق», «كەلىنتاباق», ت.ب. دەپ ايىرىپ اتايتىن جانە سول ءاربىر تاباققا سايكەس ارنايى مۇشەلەر سالاتىن ءداستۇر بار. ءاربىر تاباقتاعى ونى جەيتىن ادامداردىڭ قۇرامىنا بايلانىستى سىيلى مۇشەلەر – قۇدا-قۇداعيعا باس, جامباس, قۇيرىق سالىنادى, كۇيەۋ بالاعا ءتوس تارتىلادى, ويتكەنى, ول ەكى قابىرعالى ەلدى توسپەن بىرىكتىرگەندەي, ءسىڭىمدى بولسىن دەگەنى. دوس-قۇرداسقا جاۋىرىن جارايدى, «جاۋىرىنداي ارالارى جازىلماسىن» دەگەن ەمەۋرىنمەن بەرىلەدى.
وڭتۇستىك جۇرتىندا قويدىڭ باسىنداعى ەن سالعان قۇلاعىن ءۇي يەسى كەسىپ الىپ بالاسىنا بەرەدى, وندا «وسى ەنشىنى ءارى قاراي سەن جالعاستىراسىڭ» دەگەن تۇسپال جاتىر. قازانعا باستىڭ ءتىسىن قاعىپ سالادى, ونىڭ ءمانىسى, «ءبىز تىستەسىپ, ارازداسپايمىز» دەگەنى, ماڭداي قۇيقانى قاسقالايدى, ۇزىن تىلىك «جولىڭ اشىق بولسىن», كولدەنەڭ كەسىك «اللا جول جۇرگەنىڭدە كولدەنەڭىنەن ساقتاسىن» دەگەندى بىلدىرەدى. وتاعاسى نەمەسە ونىڭ ۇلكەن ۇلى تاباقتاعى باستىڭ تۇمسىعىن قوناققا قاراتا قويىپ باتا سۇرايدى. باسپەن بىرگە تاباققا سيراق سالمايدى, ونى بالالارعا بەرەدى. قازاقتا اياق كيىمدى جوعارى شىعارمايدى, تۇسىندە كورسە دۇشپان باسقا شىعادىعا جوريدى.
باس جەۋدىڭ دە وزىندىك ءتارتىبى بار. ونى ۇستاعان ادام باستىڭ وڭ جاق ەزۋىنەن ءبىر جاپىراق قۇيقا كەسىپ الىپ اۋىز تيەدى. ءمانىسى: قازاقتا «ەزۋىنەن ەنشى بەرگەن» دەگەن اتالى ءسوز بار. قالعانى نە بولادى؟ داستارقان باسىندا جۇرتتىڭ كوزى باس ۇستاۋشىدا, سوندىقتان ءداستۇر بويىنشا ول جانىنداعىلارعا: «شەشەن بول» دەپ باستىڭ تاڭدايىن, «ءانشى بول» دەپ كومەكەيدەن, «تەڭ قۇربىڭنىڭ الدى بول» دەپ ماڭدايدان, «ەكى كوزىمنىڭ ءبىرى بول» دەپ كوزدەن, «پالۋان بول» دەپ جەلكە قۇيقادان, ت.ب. ۇسىنىپ كوپشىلىككە ءدام تاتتىرادى.
اكەمنەن ەستىگەن ءبىر اڭگىمە بىلاي ءورىلەدى. بىردە قوزى مەن لاق ايتىسىپ قالادى. قوزى ماقتانىپ, مەنى كادەلى قوناققا سويادى, سەنىڭ ەتىڭدى ەشكىم ۇناتپايدى دەپتى لاققا.
بۇل راس. ناۋرىز ايىنان باستاپ قازاق قوناققا كەپە قوزى سويادى. سوندا لاق: «سۇمبىلە ءتۇسسىن, مەنىڭ دە كەزەگىم ءبىر كەلەر. ماقتانعانىڭدى كورەرمىز», دەيدى. ال بايقاساڭىز, سۇمبىلە جۇلدىز (سيريۋس) 26 تامىزدا تۋادى. سۇمبىلە تۋعان سوڭ قازاقتىڭ ىرىمى بويىنشا ادامدار سۋعا تۇسپەيدى. «سۇمبىلەدە سۋ سۋيدى», دەگەن ءسوز وسىدان قالعان. سۇمبىلەدە سەركە مەن لاق پىسەدى, بۇيرەك مايى بىتەۋ سەمىز بولادى. وسى كەزدەرى قازاقتار قوناققا سەركە نەمەسە سەمىز لاق سويادى. ادەتتە, تاماقتا قويدىڭ جامباسى مەن قۇيرىعى, جىلقىنىڭ قازى-قارتاسى, جال-جاياسى, سيىردىڭ توقىشەگى قادىرلى. سول سياقتى ەشكىنىڭ بۇيرەك مايىن بەس جالپاق ومىرتقانى بۇزباي بىرگە الادى, سىيلى قوناققا سول قالپىمەن تارتىلادى. «قوزى مەن لاقتىڭ ايتىسىندا» ەشكىنىڭ وسىنداي سىيلى بۇيرەك مايى قوزى-قۇيرىعىنان كەم تۇسپەيتىنى العا تارتىلادى.
بىردە جامبىل وبلىسى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ باسشى-قىزمەتكەرلەرىمەن مويىنقۇمداعى ءبىر ۇيدە تۇستەندىك. ءۇيدىڭ قارياسى سەركە سويدىرعان ەكەن. ونىڭ سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن بالاسى قوزى سويامىن دەپ اكەسىنە قارسىلاسسا كەرەك. سوندا مەن «قوزى مەن لاقتىڭ ايتىسىن» ايتىپ بەرىپ, سەركەنىڭ ءباسى بيىكتەيتىن ماۋسىمى جايلى تورەلىك ايتىپ, قاريانىڭ دۇرىس جاساعانىن تىلگە تيەك ەتتىم. اقساقال: «سالتىمىزدى بىلەدى ەكەنسىڭ, قاراعىم!» دەپ ريزا بولىپ قالدى.
كەرى مىسال سياقتى ەكىنشى ءبىر جايتتى دا ايتا كەتەيىن. اكەم ايتقان ءسوز. ءبىزدىڭ قوردايداعى اڭىراقاي دالاسىندا قازاقتاردىڭ جوڭعارلاردى جەڭگەنى بەلگىلى. كۇزدە جوڭعارلار ولگەن جاۋىنگەرلەرىن جەرلەۋگە كەلىپتى. ولار مۇردەلەردى ءبىر شۇڭقىرعا كومىپ ۇستەرىنە قانشا ادام كومىلسە, سونشا تاس قويادى ەكەن. سوندا قازاقتار ولاردىڭ ەكى ەلشىسىن تاماققا شاقىرىپ, سەمىز سەركەنىڭ ەتىن بەرەدى. كوبىرەك تۇزداسا كەرەك. ەكى ەلشى جولدا شولدەپ بۇلاقتان سالقىن سۋ ءىشىپ, ىشتەرى قاتىپ, قايتىس بولادى. جوڭعارلار قازاقتارعا كەلىپ داۋ ايتادى: و زاماندا بۇ زامان ەلشىنى ولتىرگەندى كورمەدىك, بۇل قالاي دەمەي مە. اس بەرگەن قازاق ءوز ءۋاجىن ايتىپتى. بىزدە كۇزدە سەمىز سەركە سويادى, سەندەردىڭ ادامدارىڭ سەركەنىڭ ەتىنەن سوڭ سۋىق سۋ ىشكەن, سودان ىشىندەگى ەت قاتىپ قالعان بولۋى كەرەك. جوڭعارلار ادامىنىڭ ءىشىن جارىپ كورسە قازاقتاردىڭ ايتقانى راس بولىپ شىعادى. سول كەزدەن باستاپ ەل اراسىندا «جاۋبۇيرەكتەن جان قالماس» دەگەن ماتەل قالعان ەكەن. ال قازاقتار ەشكى مالىن قازان ايىنىڭ 26-نا دەيىن عانا سويعان. بۇعان قاتىستى ءبىر ماقال مىناۋ: «قازاندا قاردى تاۋدىڭ باسىندا, اقىراپتا اياقتىڭ استىندا كوردىم» دەيدى. قازاق وسى ۋاقىتتان باستاپ (8 قاراشا) ەشكىنىڭ ەتىن جەمەيدى. ايازعا شىدامسىز تەرىسى جۇقا ەشكىنىڭ ارىق ەتى قىستىق ازىق بولا المايدى, جەگەن ادامدارعا جاقپايدى.
سۋلى, نۋلى جەردىڭ مالى دا قوڭدى, ونداي مالدىڭ ەتى ءسىڭىمدى. وسىعان ءبىر مىسال. تولە بي بابامىز قاراتال مەن ىلە بويىن جايلاپ وتىرعاندا ۇلانبيكە دەگەن قىزى جالايىردىڭ جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعادى. ءتورت ايدان سوڭ ۇلانبيكە ەنەسىنە: «اكەمنىڭ تارعىل بۇقاسىنىڭ باسىنا جەرىك بولدىم», دەيدى. ەنەسى بۇل حاباردى ەرىنە جەتكىزەدى. سوندا وتاعاسى قۋانىپ: «تولە بي قۇدامىز قىزىن بەرگەندە, بۇقاسىن دا بەرەر», دەپ ءۇش جىگىتىن قۇدا اۋىلىنا جونەلتەدى. تولە بي ولاردى جاقسىلاپ كۇتەدى. ولاردىڭ ىشىندەگى سوزگە پىسىقتاۋ جىگىت: «اتا ءسۇيىنشى, قىزىڭىز ءسىزدىڭ كيەلى تارعىل بۇقانىڭ باسىنا جەرىك بولدى», دەگەندە تولە بي قۋانىپ: «اللا بۇيىرتسا ومىرگە ۇل بالا كەلەدى ەكەن, بەردىم سۇراعاندارىڭدى», دەيدى. قۇدالارىنا ات مىنگىزىپ, شاپان جاۋىپ شىعارىپ سالىپ تۇرىپ ءبىر ءوتىنىش ايتىپتى: «قىزىم بۇقانىڭ قاي جەرىن جەيدى, سونى بىلدىرە سالىڭدار», دەيدى. قىز الىستان شولىپ ءجۇرىپ تارعىل بۇقانى كورگەندە قۋانعاننان كوزىنە جاس كەلەدى. بۇقانى سويىپ ەتىن جاقسىلاپ پىسىرەدى, پىسكەننەن سوڭ قىز بۇقانىڭ تاڭدايىن جانە جەلكە قۇيقاسىن جەپ جەرىگىن باسىپتى-مىس. بۇقانى اكەلگەندەردىڭ بىرەۋى تولە بيگە كەلىپ ءبارىن بۇلجىتپاي بايان ەتەدى. سوندا بابا: «بالا سۋىرىپسالما سوزگە شەشەن, ءوزى باتىر, ەلىن, جەرىن قورعايتىن باتىر بولادى ەكەن», دەپ جوريدى. قىزى ۇل تابادى. ول كەزدە قازاقتار نارەستە قىرقىنان شىققانشا وعان ات قويمايدى. تولە بي ويلانىپ-تولعانىپ ءبىر ۇلىن قۇدالارعا جۇمساپ سالەم ايتادى: «قۇدا ەل-جۇرتىن جيىپ, ازان شاقىرىپ بالاعا ەسكەلدى دەپ ات قويسىن», دەيدى. ونداعىسى جالايىر جۇرتىنا باس بولاتىن يەسى كەلدى دەگەنى ەكەن. ەسكەلدى سوندا ءارى باتىر, ءارى بي بولدى (1692-1780). بالقاش كولى ماڭىندا جوڭعارلارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستە ەسكەلدى قول باستادى. ال 2000 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن الماتى وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋدانى ەسكەلدى اۋدانى بولىپ قايتا اتالدى. سالتىنا بەرىك بولعان ەلدىڭ ىرىمداپ ۇمىتتەنگەن نيەتى اق ەكەن, اقىرىندا اقيقات شىندىققا اينالدى, ول كۇندى كوزىمىز كوردى...
قازاق ۇعىمىندا بوز بيە كيەلى جانۋار دەپ سانالادى. سەبەبى, ول ق ۇلىن كەزىندە قارا بولادى, قۇنانىندا بۋرىل تارتادى, ال 6-7 جاسىندا بوز تۇسكە ەنەدى. بوز بيەنىڭ سۇتىنە تۇسكەن ادام سىرقاتىنان ايىققان, حالقىمىز بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلعان ادامعا قايعى-قاسىرەت جولامايدى دەپ ىرىم ەتكەن. ابىلاي حاندى بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلدىرىپ, اق كيىزگە سالىپ حان كوتەرگەن. ۇلى جەڭىستەرگە جەتكەن تاريحي ساتتەردە قازاقتار جەڭىس قۇرمەتىنە قۇرباندىققا ادەيى ارناپ بوز بيە شالاتىن بولعان. قازاق ءوزىنىڭ مىڭداعان جىلعى شارۋاشىلىق تۇرمىسى تاجىريبەسىنەن وسىنداي ءتالىم الىپ, پايداسىن كورە بىلگەن.
قازاق كوپ تۇيەنىڭ ىشىندەگى جالعىز وركەشتى اق ناردى كيەلى ساناعان. ابىلاي حاندا دا سونداي ءبىر كيەلى اق نار بولعان دەسەدى. بىردە ءۇش ءجۇزدىڭ باسى قوسىلىپ جاۋعا اتتاناردا ابىلايدىڭ ورداسىندا كۇمىسپەن قاپتالعان قوڭىر ءتۇستى تەگەنەسىنەن قىمىز ىشىلەدى. سوندا وتەگەن باتىر ابىلايدىڭ قىمىز قۇيعان تەگەنەسىن قالاپ الاتىنى بار. «ابىلايمەن بىرگە بولدىم, ەلىمدى سەندىرەيىن», دەپ ايتقان بولسا كەرەك. ابىلاي وتەگەندى اعا تۇتقان جان ەكەن, سوزگە كەلمەستەن قالاعان تەگەنەسىنە كيەلى اق نارىن دا قوسا بەرگىزىپتى دەيدى ەل اۋزىندا ساقتالعان ەسكى اڭىز. ابىلايدىڭ قىمىز ىشكەن تەگەنەسى وتەگەن باتىردىڭ قوردايداعى ۇرپاقتارىندا بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى, بۇعان ءوزىم كۋا بولدىم.
حالىقتىق سالت-ءداستۇر جايلى ءومىردەگى, تۇرمىستاعى, قارىم-قاتىناستاعى باسقا دا جاعدايلارعا قاتىستى باسقا دا عاجاپتارعا ۇلاسىپ كەتە بەرەتىن تىلسىم وقيعالار مەن ءتامسىل اڭگىمەلەردى بۇل بۇرىنعىلاردىڭ ەرتەگىسى دەپ جۇرە تىڭداعان سوۆەت زامانى ەندى كەتتى. بىراق سوۆەتتىڭ سالىپ كەتكەن تىيىم زاڭدارىنىڭ ساناداعى ىزدەرى تولىق وشە قويعان جوق. الدەبىر قورقىنىش, سەكەمشىلدىك ءالى دە ارتقا تارتىپ تۇرادى. 70 جىلدان اسا ۋاقىت جاساعان سول سوۆەتتىڭ سالت-داستۇرىنەن كوبىنەن ازەر-ازەر ارىلىپ كەلەمىز. ودان حالىقتىق سالت-ءداستۇر الدەقايدا عۇمىرلى بولىپ, تىپتەن, ماڭگىلىك جاساي بەرەتىنىنە كوزىمىز سوڭعى 25 جىلدا جەتۋدەي جەتىپ-اق كەلە جاتىر.
نۇرداۋلەت الىبەك ۇلى,
جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
جامبىل وبلىسى