ءمىرزاشولدىڭ جەمىس-جيدەگى ءتىل ۇيىرەتىن. قاۋىن-قاربىزىنىڭ شىرىن ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى. ال ۋىلجىپ پىسكەن ساپ-سارى اڭگەلەگىن ۇيگە قويساڭ قانشا ءزاۋلىم بولسا دا 2-3 كۇن بويى بۇرقىراعان ءيىسى بۇكىل بولمەنى جايلاپ تۇرادى. تىنىس جولدارىن باۋراپ, بەينە-ءبىر جاندى راحاتقا بولەۋ ءۇشىن جەتكىزىلگەن جۇماقتىڭ جۇمساق جۇپار يىسىندەي بولاتىن. تامىرى اسىل, وزەگى شىرىن وسىنداي جەمىستەر ونەتىن قۇنارلى توپىراقتا تىرشىلىك كەشكەن حالىقتىڭ اراسىندا ءسوزى شيپا, دۇعاسى ەم بولعان, جاراتقاننىڭ جارىلقاۋىمەن قاسيەت دارىعان جاندار دا تۋىپ-وسكەن. سولاردىڭ ءبىرى ەمشى بۇركىت ەدى.
«مەن بىلمەيمىن بۇل اڭىزدىڭ راس الدە جالعانىن. جىرلايمىن عوي ەستىگەندى, جادىمدا تەك قالعانىن», دەگەن ارناۋ ولەڭنىڭ ءبىر ۇشى بىزگە دە جەتكەن. اكەمىز ولەڭدى اۋىل اقىنى سەيىتبەك اقساقالدىڭ ايتۋىنان بىلەدى. ول ونى ءوزى تولعاپ شىعاردى ما, جوق الدە تەك ورىنداۋشىسى عانا بولدى ما, ول جاعى بىزگە بەيمالىم. ءمالىمى – 13 جاسار جەتىم بالانىڭ عايىپتان قۇراندى جاتقا ءبىلىپ, اللانىڭ قۇدىرەتىمەن ناۋقاس جاندارعا قاسيەتتى دۇعالار ارقىلى شيپا بەرگەنى, ءسويتىپ, ەل اراسىندا ەمشى بۇركىت اتانعانى, ال دۇنيە سالعان سوڭ كورىپكەل دەپ تانىعان جۇرت مولاسىنا ءتاۋ ەتىپ, ونىڭ تاعىلىمى تامىرلى عۇمىرىن اڭىزعا اينالدىرعانى.
اقىن سول اڭىزداردى تىزبەكتەپ ولەڭ قۇراپ, ەمشىنىڭ ءومىرىن ونەگە رەتىندە جۇرتقا جايعان. وكىنىشتىسى, ءبىزدىڭ ءداۋىرگە سول ولەڭ جولدارى تولىق جەتپەگەن. ايتسە دە, ماعىناسى مەن مازمۇنى قۇيماقۇلاقتارعا قۇيىلىپ قالعان. وعان قوسا, ەمشىنىڭ ءوزى جيناقتاعان جانە ءوز قولىمەن قاعازعا تۇسىرگەن قاسيەتتى ەمدىك دۇعالار كىتاپ ەتىپ قاتتالىپ, وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن. وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنداعى ماماندارعا قاراتقاندا, كىتاپتا شاعاتاي, پارسى جانە اراب تىلدەرى ارالاس پايدالانىلعانى ايان بولدى. كىتاپ «نۇرناما» دەپ اتالادى.
قويشى بالا
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق. ءۇش بىردەي ىنىلەرىمەن جەتىم قالعان 13 جاسار بالا بۇركىت اعايىن-تۋعاننىڭ اۋەلدە قوزىسىن, كەيىن قويىن باعىپ جۇرەتىن. ءوز ىسىنە ۇقىپتى ول, الدىنا مال سالعالى ءبىر تۇياق شىعىن شىعارماپتى. باققان مالى پىشىراماي, قوڭدى ءارى كۇيلى بولاتىن كورىنەدى. تاپقان ناپاقاسىن باۋىرلارىمەن قاناعات ەتەتىن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءتۇس اۋعان شاقتا كۇن تۇتىلىپ, قارا تۇنەك ورناپتى. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز تاس قاراڭعى بولىپتى. ءبىر توبەنىڭ ەتەگىنە قويدى يىرگەن بالا بۇركىت, ءوزى سونداعى ۇڭگىرگە كىرىپ دامىل تاۋىپتى. كۇندە كۇن ۇزاق قوي سوڭىندا شارشاعان بالا ماۋجىراپ تەرەڭ ۇيقىعا كەتىپتى. تۇنەك تۇنگە ۇلاسىپ جامىراعان جۇلدىزدار شىعىپتى, التىن اراي اي دا تۋىپتى. بەلگىلى مەرزىمىندە يىرۋدە جاتقان قوي اۋىلعا قاراي جوڭكىلىپتى. قويعا يت-قۇس تا, ۇرى-قارى دا تيمەپتى. ت ۇلىگىن تۇگەل جايلاپ العان جۇرت بالا بۇركىتتى ەرتەڭىنە مال ورىسكە شىعاردا ءبىر-اق ەسكە الىپتى. ىنىلەرىنەن سۇراسا, كەشكىلىك ۇيگە كەلمەگەنىن ايتىپتى.
قويدى باسقا ادامنىڭ الدىنا سالىپ, ورىسكە جونەلتكەن اۋىل اقساقالدارى: «كۇنى كەشە توڭىرەكتىڭ كوسەمى بولعان كيىكبايدىڭ كوزى ەدى. قىلعان تىرلىگى مەن ايتقان سوزىنە قاراساڭ ءداپ كيىكبايدىڭ ءوزى ەدى», دەپ بالا بۇركىتتى بۇكىل اۋىلعا ىزدەتىپتى. اقىرى مالدىڭ ءىزىن كەسۋشى اسقارالىنىڭ سوزىنە توقتاپ, كەشكىلىك قايتقان قويدىڭ جولىنا ءتۇسىپتى. ۇزىن جولدا ۇزاق ءجۇرىپتى. سەبەبى, توڭىرەكتى تۇگەل ءسۇزىپ وتىرعان. اۋىلدان 7-8 شاقىرىمداي شىققاندا قوي يىرىلگەن جايپاق توبەنىڭ ەتەگىنە كەلىپتى. اينالا قاراپ ۇڭگىردى تاۋىپتى. ۇڭگىردىڭ اۋزىنان شاعىن ادام ارەڭ وتكەندەي ەكەن. توبەگە شىعىپ توڭىرەكتى ءجىتى كوزبەن تۇگەل ءتىنتىپ قاراعان جۇرت تۇك بەلگى تاپپاعان سوڭ, ۇڭگىرگە كىرۋگە بەل بۋىپتى.
كەزىندە كيىكبايمەن بىرگە جۇرگەن, جىلدامدىعى مەن ەپتىلىگىنە كوز ىلەسپەيتىن شاقشاداي عانا جىلعاباي بەلسەنىپ العا شىعىپتى. زىپ بەرىپ ۇڭگىرگە كىرگەن ول: «يا, اللا!» دەپتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قۇستىڭ ۇياسىنداي بولعان جىپ-جىلى ۇڭگىردىڭ ءىشى نۇرعا تولعان جارىق كورىنەدى. بالا بۇركىت تەرەڭ ۇيقىعا باتىپ, ءالى دە ويانباي جاتىر. بالانى كوتەرەيىن دەپ ۇمتىلا بەرگەندە كوزىن اشقان بۇركىت تاڭىرقاي قاراپ, جىلعاباي اعاسىنان قايدا ەكەندەرىن سۇراپتى. ونىڭ ءبارىن اۋىلعا بارعان سوڭ ايتىپ بەرەتىنىن بىلدىرگەن جىلعاباي ءوزى باستاپ ۇڭگىردەن شىعىپتى. جامىراسقان جۇرت بالا بۇركىتتى كورگەندە ساپ تىيىلىپ, تاڭىرقاي قاراسىپتى. سەبەبى, ءبارى دە بالا بويىنداعى كوزگە شالىنبايتىن ءبىر وزگەرىستى انىق بايقاعان ەدى. ايتسە دە, بالا بۇركىتتى قاۋمالاعان ەل اۋىلعا قاراي بەت الىپتى. كوپ ۇزاماي ول قالت توقتاپ, كىتابىن ۇمىت قالدىرعانىن ايتىپ كەرى بۇرىلىپتى. جۇگىرە باسىپ, ۇڭگىرگە كىرىپ, ادەمى ادىپتەلگەن قۇران كىتابىن الىپ شىعىپتى.
داريانى كەرى اعىزعان
دۇعانى دۇرىس پايدالانباۋ اللانىڭ دا, ادامنىڭ دا الدىندا اسا ۇلكەن كۇنا. جەلىككەننىڭ جەلكەنىن كوتەرىپ جەتەگىنە ەرسەڭ جاراتۋشىنىڭ كەشىرىمىن الۋ تىم قيىن بولادى. وسى تۇرعىداعى ءسوزدى مولدا بۇركىت ءجيى ايتادى ەكەن. سەبەبى, ۇلكەن قاتەلىك جاساپ, جان-جۇرەگىن قارس ايىرعان قاسىرەتكە ۇرىنعان ەدى. ەكىنشى مۇشەلدەن ەندى اسقان شاعىندا سىرداريانىڭ بويىندا ءبىر توپ قاتارلاستارىمەن قىمىز ساپىرىپ, دۋمانداتىپ وتىرىپتى. بۋىندارىنا قىمىز ءتۇسىپ, بويلارىنا جەلىك كىرگەن جىگىتتەر اڭگىمەنى ءار قيىردان ءبىر شالىپتى. ءسوز اراسىندا قاسيەتتى دۇعالاردىڭ سالماعى مەن قۋاتى دا ايتىلعان. وسى ارادا ەلىرىپ وتىرعان قاتارلاستىڭ ءبىرى «ءسوزىڭ راس بولسا شىن دۇعانىڭ قۋاتىن انىق دالەلمەن كورسەت. العا ۇمتىلعان مىنا داريانى ءبىر ساتكە بولسا دا كەرى اعىز», دەپتى.
مۇنداي ارەكەتتەن باسىن الىپ قاشقان مولدا بۇركىتتى قاۋمالاعان قاتارلاستارى تاقىمداپ, ءبارى ءبىر كىسىدەي قيسىق پاتۋاعا تابانداپ تۇرىپ الىپتى. قاۋمالاعان قاۋىم قويمايتىن بولعان سوڭ اللاعا سيىنىپ, قاسيەتتى دۇعانىڭ ءبىرىن ءۇش رەت قايىرىپتى. اللانىڭ قۇدىرەتىندە شەك بار ما, بۇيرالانا بۇرىمدالىپ العا وزعان تولقىندار لىقسىپ بارىپ, ءبىر ساتكە تەڭسەلىپ تۇرىپتى, ءسويتىپتى دە كەرى قاراي اعىپتى.
كەلدىحانا ەمەس كاللاحانا
كوڭىلدە كومەسكى تارتقان كونە زاماندا مۇحامەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) كۇيەۋ بالاسى ازىرەت ءالى سىر بويىنىڭ وسى ماڭىندا قۇجىناعان سانسىز قوڭىزداي قاپتاعان قارا قىتايدىڭ قالىڭ اسكەرىمەن الپىس كۇن ايقاسىپ, قىرىق كۇن قيدالاسىپتى. سوندا دا ساربازىنىڭ ازدىعىنا قاراماي جەڭىلمەپتى. كەرىسىنشە, كۇن سايىن بەلگىسىز ءبىر تىلسىمنان قۋات الىپ, قايتا ورشەلەنە ءتۇسىپتى. كاپىرلەرگە قارسى جۇرگىزىلگەن عازاۋات سوعىسى عالامات جەڭىستەرگە ۇلاسا باستاپتى. امالى تاۋسىلعان قالىڭ جاۋ ايلاعا كوشىپتى. سەبەبى, ازىرەت الىگە اتقان وق دارىماي, شاپقان قىلىش وتپەپتى. سوندىقتان, مۇسىلمان اراسىنا جانسىز جىبەرىپ, كەۋدەسىندەگى يمانى ىدىراعان سارباز ىزدەپتى.
ىزدەگەنگە سۇراعان. قۇلقىنىن قۇداي جولىنان جوعارى ساناعان ونداي دۇنيەقوڭىز تابىلا كەتىپتى. ادەتتە, قۇلقىنىنىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, قارا باسى ءۇشىن عانا دۇنيە جيناعانداردىڭ ۇلتى جوق, وتانى بولمايدى دەيدى. سول راس شىعار. كىم قۇلقىنىن ءوزى سياقتى قۇدايىم دەپ تانىعان بولسا, سول ادام ونىڭ ۇلتىنان, ال قاي جەردە وعان جايلى ءومىر بولسا سول جەر ونىڭ وتانى ەكەنىن ءوز ۇلتىنا قايىرىلىپ تا قارامايتىن قازىرگى ءبىزدىڭ كەيبىر بايشىكەشتەر دە كورسەتىپ ءجۇر. سونىمەن, اڭگىمەگە قايتا ورالساق, ءبىر قالتا اسىل تاسقا ءدىنىن ساتقان دەگبىرسىز, مۇسىلماندار نامازعا ۇيىعاندا, بوي-باسىنىڭ ءبارى بوساپ, ءبىر اللادان وزگەنى تارك ەتەتىنىن ايتادى.
بەس مەزگىل نامازىن قازا قىلماۋعا جانتالاساتىن مۇسىلماندار ساجدەگە باس قويعاندا جەر باۋىرلاپ جاقىنداعان قارا قوڭىز قالىڭ قول ءۇنسىز ارەكەتپەن لاپ بەرىپتى. قىسقا قايىرىلاتىن تاڭعى نامازدىڭ كەزى بولسا كەرەك. قارسىلىقسىز ساجدەگە ماڭداي تىرەگەن باستىڭ ءبارىن شاۋىپ ۇلگەرە الماپتى. سول قيان-كەسكى كەزدە اللاتاعالا سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولعان ازىرەت الىگە نۇر ءتۇسىرىپ, قارا قوڭىزداي قاپتاعان قالىڭ جاۋدىڭ قورشاۋىنان شىعىپ كەتەر جول كورسەتىپتى.
ەمشىلىك قاسيەت
كەلدىحانادان كەزەرگەن ەرىنى مەن بوزارىپ كەتكەن سۇلدەرى عانا شىققان مولدا بۇركىت قالىڭ وسكەن بارقىت اجىرىققا ەستەن تانىپ قۇلاپ ءتۇسىپتى. سول كەزدە اسپاندا ءجۇزىپ جۇرگەن اق بۇلت جەرگە جاقىنداپ, تالىپ جاتقان مولدانى القاپ ءوتىپتى. كەيبىر اقساقالدار ول تۇمان ەدى دەپ تە ايتادى. وسى اق شۋلان بۇلت اللانىڭ وعان جىبەرگەن ەمشىلىك قاسيەتىن دارىتىپتى. وسىدان بىلاي مولدا بۇركىت ەمشى دە بولادى. دەسە دە, جاسى قىرىققا كەلسە دە ۇيلەنە الماي جۇرگەن كورىنەدى. قانشا ادامدى ەمدەسە دە اقىسىن المايدى ەكەن. العان كۇننىڭ وزىندە جوق-جۇقاناعا دەمدە ۇلەستىرەتىن كورىنەدى. ءتىپتى, الىس-جاقىنعا ءمىنىپ جۇرەتىن جالعىز عانا بۇتارتارى بولىپتى. ونىڭ ءوزىن ءبىر كۇنى تۇنەمەلىك جۇرت ۇيقىعا جاتقاندا ۇرى قولدى ەتىپتى. سوڭىنان قۋامىز دەپ ورە تۇرەگەلگەن ىنىلەرىنە باسۋ ايتىپ, توقتاۋ جاساپتى.
قىزىقتىڭ كوكەسى تاڭ اتقاندا بولىپتى. ات كەرمەگە قايتا بايلانعان ءمىنىسكەردىڭ جانىندا ءبىر ادام وتىر دەيدى. تۇندە عانا ۇرلانعان قىل قۇيرىق ءوز ورنىندا بايلاۋدا تۇر. سويتسە, ات جانىندا وتىرعان ادام ۇرى ەكەن. جينالعان جۇرت الدىندا تىزە جازباي كەشىرىم سۇراپتى. «بۇعان دەيىنگى ادەتىم, اۋىلدان اۋىل, ەلدەن ەل اسسام ىڭعايى كەلگەن جىلقىنى مىنە قاشىپ كەتە بەرەتىن ەدىم. بۇل جولى جامان ءىسىم جۇزەگە اسپادى. قانشاما العا جۇرسەم دە قايتا اينالىپ وسىندا كەلىپ قالا بەرەمىن. وسى تىرلىگىم ءۇش قايتالانعان سوڭ قۇدايدىڭ تاۋبەگە شاقىرعان شاعى وسى شىعار. نە بولسا دا سىرىن بىلەيىن دەپ توسىپ قالدىم. سويتسەم تاڭ اتقاندا دارەتكە شىققان مولدا مەنى كورىپ اشۋ شاقىرمادى, ءتىپتى, قاباق تا شىتپادى.
«قاراقازى»
ەمشى بۇركىتتىڭ جاقسى اتى شارتاراپتىڭ بارىنە ءمالىم بولىپتى. ارىندى سىرداريانىڭ ارعى بەتىن مەكەندەگەن ەلدىڭ ەڭ داۋلەتتىسى سانالاتىن تيەكتىباي بايدىڭ دا قۇلاعىنا ەمشى بۇركىتتىڭ جاقسى اتى جەتىپتى. سول كەزدەردە ونىڭ قۇدايدان تىلەپ العان جالعىز قىزى بەلگىسىز دەرتكە شالدىعىپ, قول-اياعى سال بولىپ جاتقان ەكەن. سوندىقتان, ارنايى ادام جىبەرىپ, ەمشى بۇركىتتى قالاپ شاقىرتىپتى. كەلگەن ەمشىگە «قىزىمدى قاتارعا قوسساڭ كۇيەۋ بالام بولاسىڭ. وعان قوسا مىڭعىرعان مالىمنان قانشا قالاساڭ, سونشا الاسىڭ», دەگەن ەكەن. «قىزىڭىزعا ەمدى ءبىر اللادان سۇرايمىز. ال ۇيلەنۋ قىزىڭىزدىڭ قالاۋىنا بايلانىستى بولسا, مالىڭىزدان ەنشى ءبولۋ ىرقىڭىزدا», دەگەن ەكەن.
بايدىڭ قىزى كوپ ۇزاماي اۋرۋدان تولىق ايىعىپ, بۇكىل باي اۋىلى ۇلكەن قۋانىشقا بولەنىپتى. ۋادەسىندە تۇرعان باي قىزىنىڭ كەلىسىمىن الىپ, ەمشىگە قوسىپتى. ءار ت ۇلىكتىڭ اراسىنا تاياق لاقتىرىپ, ءبولىنىپ شىققان مالدى الدىنا سالىپتى. ول زاماندا بۇيىرعانى دەپ مالدى وسىلاي ءبولىپ بەرەدى ەكەن. تابان استىندا بايىپ شىعا كەلگەن ەمشى ەلگە ورالىپ, مالدىڭ كوپ بولىگىن جوق-جۇقانا مەن اعايىن-تۋعانعا ۇلەستىرىپ جىبەرىپتى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ ەمشىلىك قىزمەتىمەن الاڭسىز اينالىسىپتى.
ايتكەنمەن, باي قىزىمەن وتاۋ كوتەرىپ, پەرزەنت سۇيگەنى بولماسا جار قىزىعىن كورمەپتى. جاردى جاقسى كۇتۋ بىلاي تۇرسىن, كورشى-قولاڭ مەن اعايىن-تۋعاندى ۇساق-تۇيەككە بولا قارعاپ-سىلەي بەرەتىن بەيپىلاۋىز, تىلىنە تىيىم جوق ايەل بولعان دەسەدى. ونىڭ بۇل قىلىق-ادەتى ەمشىنىڭ جانىن اۋىرتاتىن. ول ءار بەيسەنبى سايىن كەلدىحاناعا بارىپ, ارۋاقتارمەن بەتپە-بەت تىلدەسىپ قايتادى ەكەن. ءبىر كۇنى «سەنىڭ بەيپىل قىلىعىڭنان ارۋاقتارمەن ارامىزدا پەردە تۇتىلاتىن بولدى. بۇل ادەتىڭدى قوي», دەپتى. سوزگە توقتاماي ورشەلەنە بەرگەن ايەلىنە قاتتى قاپالانىپ: «اتىڭ وشكىر!» دەپ كەيىپتى. سودان بىلاي ازان شاقىرىپ قويعان اتى اۋىل ادامدارىنىڭ جادىنان وشكەن ايەلدى جۇرت قاراقازى دەپ اتاپ كەتىپتى.
نۇرناما
ەمشى بۇركىتتەن قالىپ, بىزگە جەتكەن «نۇرناما» اتتى كىتاپ بار. ونى اۋىل قاريالارى ءوزى جازعان دەگەندى ايتاتىن ەدى. ال تاشكەنتتەگى عالىمدارعا كورسەتكەنىمىزدە ءبىر بولىگى ماشينكامەن تەرىلگەن دەگەنگە توقتادى. سونداي-اق, كىتاپتى انىق ۇعۋ ءۇشىن شاعاتاي, پارسى, اراب تىلدەرىن جەتىك ءبىلۋ قاجەت كورىنەدى. كىتاپتىڭ ءتۇبىرىن تۇپكىلىكتى زەرتتەتىپ, زەردەلەۋگە وسى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن سەبەپتەر كولدەنەڭ تۇردى. بۇيىرتسا, الداعى ۋاقىتتا بۇل ءۇمىتىمىز ۇكىلەنىپ قالار. ايتپاعىمىز, ەمشىدەن ءبارى 26 كىتاپ قالعان كورىنەدى. ونىڭ ەكەۋى ەمشىنىڭ كوزى تىرىسىندە شاكىرتى بولعان بولات مولداعا ءوز قولىمەن بەرىلگەن. ال بولشەۆيكتەر بيلەگەن زاماندا حالىق ەمشىلەرىنە جانە ولارداعى قاسيەتتى كىتاپتارعا قارسى جۇرگىزىلگەن ناۋقان كەزىندە ءوز ۇرپاعى 24 كىتاپتى كەلدىحاناداعى زيراتتىڭ ءبىر جەرىنە كومىپ, جاسىرعان.
قازىرگى «نۇرناما» دەپ وتىرعانىمىز بولات مولدادا قالعان ەكى كىتاپتىڭ ءبىرى. ول مولدانىڭ ۇلى كەمەلبەك مولدادا ساقتالعان. ال ەكىنشىسىن ءبىر زاماندا شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعان وتەش مولداعا بەرگەن. ونى ەمشىلىككە كوپ پايدالانعان وتەش مولدا ەمشى بۇركىتتىڭ ۇرپاقتارىنا كىتاپتى قايتارىپ بەرەم دەپ ءجۇرىپ, ابدەن قارتايعان شاعىندا كەنەتتەن قايتىس بولىپ, ارتىنداعى ۇرپاعى ەشقانداي قاسيەتتى كىتاپ جوق ەكەنىن ايتىپ, اماناتتى قايتارۋدان باس تارتقان. ال كەمەلبەك مولدا دا «نۇرنامانى» ەمشىلىككە كوپ پايدالانىپ, ەمشىنىڭ ۇرپاقتارىنا امان جەتكىزىپ بەردى. ايتكەنمەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا كىتاپتى ەدەن استىنا جاسىرىپ, 50-60 جىلداي ساقتاعاندىقتان, قانىق سيامەن جازىلعان ارىپتەر كومەسكى تارتقان. وعان قوسا, پاراقتار دا ءىري باستاعان.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ